Κάπνισμα και αλλεργίες: Ο αθέατος κίνδυνος για τα παιδιά και το αναπνευστικό σύστημα

Το κάπνισµα εξακολουθεί να αποτελεί µία από τις σηµαντικότερες αιτίες νοσηρότητας και θνησιµότητας παγκοσµίως. Όταν µιλάµε για τις επιπτώσεις του καπνίσµατος, συνήθως σκεφτόµαστε τον καρκίνο του πνεύµονα, τη ΧΑΠ ή τα καρδιαγγειακά νοσήµατα.

Λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό είναι η στενή σχέση του καπνίσµατος µε τις αλλεργίες και το άσθµα.

Η σύγχρονη επιστηµονική γνώση δείχνει ότι το κάπνισµα δεν επιδεινώνει µόνο προϋπάρχουσες αλλεργικές παθήσεις, αλλά µπορεί να συµβάλει και στην εµφάνισή τους, ιδιαίτερα όταν η έκθεση ξεκινά από την παιδική ηλικία Οι παιδικοί πνεύµονες βρίσκονται σε συνεχή ανάπτυξη. Η έκθεση στον καπνό του τσιγάρου κατά τη διάρκεια της εγκυµοσύνης αλλά και µετά τη γέννηση µπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ανάπτυξη και τη λειτουργία του αναπνευστικού συστήµατος.

Για τον λόγο αυτό, ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας χαρακτηρίζει τα παιδιά ως µία από τις πλέον ευάλωτες οµάδες απέναντι στις βλαβερές συνέπειες του καπνού.

Πώς επηρεάζει ο καπνός τους αεραγωγούς

Το τσιγάρο περιέχει έναν τεράστιο αριθµό χηµικών ουσιών, οι περισσότερες από τις οποίες δηµιουργούνται κατά την καύση του καπνού. Σύµφωνα µε τον Παγκόσµιο Οργανισµό Υγείας (WHO) και τον Αµερικανικό Οργανισµό Τροφίµων και Φαρµάκων (FDA):

• Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει συνολικά περισσότερες από 7.000 χηµικές ουσίες.

• Από αυτές, τουλάχιστον 250 είναι αποδεδειγµένα επιβλαβείς για την υγεία.

• Από τις βλαβερές ουσίες, τουλάχιστον 69 είναι γνωστό ότι προκαλούν καρκίνο (καρκινογόνες).

Οι πιο γνωστές και επικίνδυνες ουσίες

Οι ουσίες αυτές χωρίζονται σε διάφορες κατηγορίες, από αέρια µέχρι βαρέα µέταλλα. Μερικές από τις πιο τοξικές είναι:

•Νικοτίνη: Η ουσία που προκαλεί τον έντονο εθισµό. Δεν είναι η πιο τοξική, αλλά κρατάει τον καπνιστή "δεµένο" στο τσιγάρο.

• Πίσσα: Μια κολλώδης καφέ ουσία που επικάθεται στους πνεύµονες και καταστρέφει τα πνευµονικά κύτταρα (τα "φίλτρα" των πνευµόνων).

• Μονοξείδιο του άνθρακα: Ένα δηλητηριώδες αέριο (το ίδιο που βγαίνει από τις εξατµίσεις των αυτοκινήτων) που αντικαθιστά το οξυγόνο στο αίµα, αναγκάζοντας την καρδιά να δουλεύει πολύ πιο έντονα.

• Φορµαλδεΰδη: Χηµικό που χρησιµοποιείται για τη βαλσάµωση νεκρών και προκαλεί καρκίνο.

• Αρσενικό: Γνωστό ισχυρό δηλητήριο που χρησιµοποιείται και σε ζιζανιοκτόνα.

• Βενζόλιο: Βιοµηχανικός διαλύτης που συνδέεται άµεσα µε την εµφάνιση λευχαιµίας.

• Βαρέα µέταλλα: Στο τσιγάρο ανιχνεύονται στοιχεία όπως το κάδµιο (χρησιµοποιείται σε µπαταρίες) και το µόλυβδος.

Κάτι που συχνά ξεχνάµε: Πολλές από αυτές τις ουσίες δεν υπάρχουν στον καπνό πριν ανάψει το τσιγάρο. Δηµιουργούνται τη στιγµή της καύσης, καθώς η θερµοκρασία στην άκρη του τσιγάρου φτάνει και ξεπερνά τους 800°C, µετατρέποντας σχετικά αβλαβή πρόσθετα σε τοξικές ενώσεις.

Στα παιδιά, η έκθεση αυτή οδηγεί σε ερεθισµό του βρογχικού βλεννογόνου, αυξηµένη παραγωγή βλέννας  µείωση της αποτελεσµατικότητας των φυσικών αµυντικών µηχανισµών των πνευµόνων  και αυξάνει τη διαπερατότητα του βλεννογόνου στα αλλεργιογόνα του περιβάλλοντος. Με απλά λόγια, ο οργανισµός γίνεται πιο «ευάλωτος» στη δράση της γύρης, των ακάρεων, των µυκήτων και άλλων αλλεργιογόνων. Παράλληλα, το κάπνισµα επηρεάζει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήµατος, ενισχύοντας µηχανισµούς που σχετίζονται µε τη χρόνια φλεγµονή και την υπεραντιδραστικότητα των αεραγωγών.

Αποτέλεσµα είναι οι αεραγωγοί να γίνονται πιο ευάλωτοι σε ιούς και βακτήρια, αυξάνοντας σηµαντικά τον κίνδυνο λοιµώξεων του αναπνευστικού συστήµατος. Η οξεία βρογχίτιδα αποτελεί µία από τις συχνότερες εκδηλώσεις αυτής της βλάβης.

Αλλεργική ρινίτιδα: περισσότερα συµπτώµατα, χειρότερος έλεγχος

Οι καπνιστές µε αλλεργική ρινίτιδα εµφανίζουν συχνότερα:

• Ρινική συµφόρηση

• Φτέρνισµα

• Καταρροή

• Ερεθισµό των οφθαλµών

Επιπλέον, τα συµπτώµατα είναι συχνά πιο έντονα κατά την περίοδο ανθοφορίας και η ανταπόκριση στη θεραπεία µπορεί να είναι λιγότερο ικανοποιητική λόγω ανταγωνιστικής δράσης του καπνίσµατος µε τους υποδοχείς των γλυκοκορτικοειδών. Το παθητικό κάπνισµα φαίνεται να έχει παρόµοιες επιδράσεις, ιδιαίτερα στα παιδιά.

Άσθµα: ο µεγαλύτερος κίνδυνος

Η σχέση καπνίσµατος και άσθµατος είναι ίσως η καλύτερα τεκµηριωµένη. Τα παιδιά που µεγαλώνουν σε καπνιστικό περιβάλλον εµφανίζουν συχνότερα συριγµό, βήχα και επεισόδια δύσπνοιας.

Παράλληλα, έχουν αυξηµένο κίνδυνο ανάπτυξης άσθµατος αργότερα στη ζωή τους. Στους ενήλικες ασθµατικούς, το κάπνισµα συνδέεται µε:

• Συχνότερες παροξύνσεις
• Περισσότερες επισκέψεις σε τµήµα επειγόντων περιστατικών
• Μεγαλύτερη ανάγκη για κορτικοστεροειδή
• Ταχύτερη έκπτωση της πνευµονικής λειτουργίας

Ιδιαίτερα σηµαντικό είναι ότι οι καπνιστές ασθενείς παρουσιάζουν συχνά µειωµένη ανταπόκριση στα εισπνεόµενα κορτικοστεροειδή, τα βασικά φάρµακα για τον έλεγχο του άσθµατος.

Η «τριπλή απειλή» για τα παιδιά

Για τα παιδιά µε αλλεργική προδιάθεση, το κάπνισµα των γονέων αποτελεί τριπλή απειλή:

-Πρώτον, αυξάνει τον κίνδυνο ευαισθητοποίησης σε αλλεργιογόνα.

-Δεύτερον, επιδεινώνει τα συµπτώµατα αλλεργικής ρινίτιδας και άσθµατος.

-Τρίτον, αυξάνει τη συχνότητα των λοιµώξεων του αναπνευστικού, οι οποίες µε τη σειρά τους µπορούν να προκαλέσουν παροξύνσεις αλλεργικών νοσηµάτων.

Δεν είναι τυχαίο ότι τα παιδιά καπνιστών εµφανίζουν περισσότερες βρογχίτιδες, περισσότερες απουσίες από το σχολείο και περισσότερες επισκέψεις σε παιδίατρο ή αλλεργιολόγο. Η ανοσοθεραπεία και το κάπνισµα Η ειδική ανοσοθεραπεία έναντι αλλεργιογόνων (εµβόλια αλλεργίας ή υπογλώσσια θεραπεία) αποτελεί τη µοναδική αιτιολογική θεραπεία των αναπνευστικών αλλεργιών.

Ωστόσο, η συνεχής έκθεση στον καπνό µπορεί να µειώσει τα οφέλη που επιδιώκουµε µε τη θεραπεία, καθώς διατηρεί τη φλεγµονή των αεραγωγών. Η διακοπή του καπνίσµατος αποτελεί σηµαντικό παράγοντα στην καλύτερη αντιµετώπιση των αλλεργικών παθήσεων.

Τι δείχνουν οι επιστηµονικές µελέτες

Τα τελευταία χρόνια έχουν δηµοσιευθεί πολλές µελέτες που εξετάζουν τη σχέση µεταξύ γονεϊκού καπνίσµατος και αναπνευστικών νοσηµάτων στα παιδιά.

Τα αποτελέσµατα είναι ιδιαίτερα σαφή: τα παιδιά που ζουν σε σπίτια όπου καπνίζει ένας ή και οι δύο γονείς εµφανίζουν συχνότερα επεισόδια βρογχίτιδας, περισσότερες λοιµώξεις του κατώτερου αναπνευστικού συστήµατος και αυξηµένες ανάγκες νοσηλείας.

Μετα-αναλύσεις έχουν δείξει ότι η έκθεση στον καπνό αυξάνει κατά περίπου 50–100% τον κίνδυνο εµφάνισης βρογχίτιδας και άλλων λοιµώξεων του κατώτερου αναπνευστικού. Παράλληλα, τα παιδιά αυτά παρουσιάζουν συχνότερο συριγµό, περισσότερο βήχα και αυξηµένο κίνδυνο ανάπτυξης άσθµατος. Ιδιαίτερα ευάλωτα είναι τα βρέφη και τα παιδιά προσχολικής ηλικίας, καθώς οι αεραγωγοί τους είναι µικρότεροι και το ανοσοποιητικό τους σύστηµα βρίσκεται ακόµη σε φάση ωρίµανσης.

Δεν υπάρχει ασφαλές επίπεδο έκθεσης

Ένας από τους πιο συχνούς µύθους είναι ότι το κάπνισµα στο µπαλκόνι ή σε άλλο δωµάτιο προστατεύει επαρκώς τα παιδιά. Δυστυχώς, αυτό δεν ισχύει. Τα µικροσωµατίδια του καπνού µεταφέρονται εύκολα στον εσωτερικό χώρο και παραµένουν στον αέρα για αρκετές ώρες. Επιπλέον, τοξικές ουσίες προσκολλώνται στα ρούχα, στα µαλλιά, στα έπιπλα και στις επιφάνειες του σπιτιού. Το φαινόµενο αυτό είναι γνωστό ως «τριτογενές κάπνισµα» (third-hand smoke) και αποτελεί πλέον αναγνωρισµένο παράγοντα κινδύνου για την υγεία των παιδιών. Για τον λόγο αυτό, οι διεθνείς επιστηµονικές εταιρείες τονίζουν ότι δεν υπάρχει ασφαλές επίπεδο έκθεσης στο παθητικό κάπνισµα.

Η διακοπή του καπνίσµατος προστατεύει άµεσα τα παιδιά

Τα καλά νέα είναι ότι η διακοπή του καπνίσµατος έχει γρήγορα και µετρήσιµα οφέλη. Μέσα σε λίγους µήνες µειώνονται τα επεισόδια βρογχίτιδας και οι λοιµώξεις του αναπνευστικού στα παιδιά που ζουν σε περιβάλλον χωρίς καπνό. Μακροπρόθεσµα, βελτιώνεται η πνευµονική λειτουργία, µειώνεται ο κίνδυνος άσθµατος και περιορίζονται οι επισκέψεις σε γιατρούς και νοσοκοµεία λόγω αναπνευστικών προβληµάτων. Η προστασία των παιδιών δεν απαιτεί πολύπλοκες παρεµβάσεις.

Απαιτεί µία ξεκάθαρη απόφαση: κανένα τσιγάρο µέσα στο σπίτι και στο αυτοκίνητο και, ιδανικά, πλήρη διακοπή του καπνίσµατος.

Ένα µήνυµα για όλους τους γονείς

Κάθε γονιός επιθυµεί το καλύτερο για το παιδί του. Η αποφυγή της έκθεσης στον καπνό αποτελεί µία από τις πιο αποτελεσµατικές και άµεσα εφαρµόσιµες παρεµβάσεις για την προστασία της υγείας του. Ένα σπίτι χωρίς καπνό σηµαίνει λιγότερες βρογχίτιδες, λιγότερες λοιµώξεις, λιγότερες νοσηλείες και καλύτερη ποιότητα ζωής για τα παιδιά.

Για όσους πάσχουν από αλλεργική ρινίτιδα ή άσθµα, η διακοπή του καπνίσµατος είναι συχνά εξίσου σηµαντική µε τη φαρµακευτική θεραπεία. Με αφορµή την Παγκόσµια Ηµέρα κατά του Καπνίσµατος, ας θυµηθούµε ότι η διακοπή του καπνίσµατος δεν είναι µόνο µια επένδυση στη δική µας υγεία. Είναι ένα πολύτιµο δώρο ζωής για τα παιδιά µας.

Το παρόν κείµενο είναι για ενηµερωτικούς σκοπούς και δεν αντικαθιστά ιατρική συµβουλή ή διάγνωση. Για ιατρικές συµβουλές απευθυνθείτε στον ιατρό σας.

*Dr. Γκαβογιαννάκης Ν. Αλλεργιολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Διευθυντής Αλλεργιολογικού Τµ. 401 ΓΣΝΑ allerg.gr Αθηνα-Λιβαδειά-Λαµία