Αρχοντικό Σούτσου: Η Σταδίου ξαναβρίσκει την ιστορία της, η αποκατάσταση των 6,5 εκατ. ευρώ

Το ιστορικό αρχοντικό του μεγάλου ευεργέτη στη Σταδίου 47 θα στεγάσει τη Βιβλιοθήκη και το Αρχείο του Θεατρικού Μουσείου - Το υπουργείο Πολιτισμού ενέκρινε τη δημοπράτηση της αποκατάστασης, προϋπολογισμού 6,56 εκατ. ευρώ - Το νεοκλασικό υπέστη σοβαρές φθορές από εμπορικές χρήσεις, εγκατάλειψη, σεισμό και πυρκαγιά

Ανάμεσα στα κτίρια που μας θυμίζουν την κλασική αστική γεωγραφία, φτιαγμένα από σπουδαίες ανθρώπινες ιστορίες οι οποίες διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της νεότερης ελληνικής πρωτεύουσας, δεσπόζοντα ρόλο καταλαμβάνει το κτίριο του Αλέξανδρου Σούτσου. Αρκεί να περπατήσει κανείς στη Σταδίου, για να αναγνωρίσει από τις προσόψεις των σύγχρονων καταστημάτων και από τα τραυματισμένα από τις φθορές του χρόνου νεοκλασικά τα ίχνη μιας πόλης που έδειξε εξαρχής να έχει βαθιά πίστη στην αρχιτεκτονική ως έκφραση πολιτισμού και κοινωνικής ταυτότητας.

Συνιστώντας μέρος αυτής της πολυσύνθετης αφήγησης, η οικία του Αλέξανδρου Σούτσου έχει γράψει τη δική της ιστορία: χαρακτηρισμένο ως νεότερο μνημείο, το κτίριο είναι άμεσα συνδεδεμένο με έναν από τους σημαντικότερους ευεργέτες στην ιστορία της ελληνικής τέχνης, καθώς ο ιδιοκτήτης του συνέβαλε καθοριστικά με το κληροδότημά του στη δημιουργία της Εθνικής Πινακοθήκης. Σήμερα, ύστερα από δεκαετείς περιπέτειες και από μια μακρά περίοδο εγκατάλειψης και σοβαρών πληγμάτων που επιδείνωσαν την ήδη επιβαρυμένη κατάστασή του, το κτίριο ετοιμάζεται να επιστρέψει στη ζωή της πόλης, αυτή τη φορά με μια διαφορετική αλλά εξίσου σημαντική πολιτιστική αποστολή: να στεγάσει τη Βιβλιοθήκη και το Αρχείο του Θεατρικού Μουσείου και να φιλοξενήσει μια μόνιμη έκθεση αφιερωμένη στην αναβίωση του αρχαίου δράματος στη σύγχρονη Ελλάδα.


Το έργο

Σημαντική είναι, εν προκειμένω, η πρόσφατη απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού για την έγκριση των τευχών δημοπράτησης και τη διενέργεια ανοικτού διαγωνισμού, η οποία σηματοδοτεί το επόμενο ουσιαστικό βήμα προς την αποκατάσταση του ιστορικού ακινήτου. Πρόκειται για έργο προϋπολογισμού 6,56 εκατ. ευρώ, συμπεριλαμβανομένου του ΦΠΑ, το οποίο χρηματοδοτείται μέσω του προγράμματος «Αττική 2021-2027» με συγχρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης. Η παρέμβαση εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πρόγραμμα συνολικού προϋπολογισμού 9 εκατ. ευρώ, που αφορά την αποκατάσταση και επανάχρηση του κτιρίου και τη διάσωση και ανάδειξη της νεότερης θεατρικής κληρονομιάς.

Για να κατανοήσει κάποιος τη σημασία της οικίας Σούτσου, αρκεί ένα ταξίδι στην Αθήνα του 19ου αιώνα, όταν η νεοσύστατη πρωτεύουσα επιχειρούσε να αποκτήσει τη φυσιογνωμία μιας ευρωπαϊκής πόλης, με τα δημόσια μέγαρα, τις ιδιωτικές κατοικίες και τους δρόμους που υιοθετούσαν τις αρχές του νεοκλασικισμού. Μέρος αυτής της αρχιτεκτονικής δραστηριότητας ήταν η οδός Σταδίου. Ακόμα και σήμερα συναντά κανείς, παρά τη γενικότερη εγκατάλειψη, αρκετά κτίρια που μαρτυρούν την αρχική της συγκρότηση. Ανάμεσά τους και η οικία Σούτσου, ένα τριώροφο νεοκλασικό με υπόγειο και δίρριχτη στέγη, με ημερομηνία κατασκευής μεταξύ του 1842 και του 1892.

Ο Αλέξανδρος Σούτσος (1839-1895) υπήρξε σπουδαίος εθνικός ευεργέτης, η διαθήκη του οποίου οδήγησε στη δημιουργία της Εθνικής Πινακοθήκης


Η ακριβής χρονολογία ανέγερσής του δεν έχει τεκμηριωθεί, ωστόσο οι παλαιότεροι γνωστοί τίτλοι ιδιοκτησίας επιβεβαιώνουν ότι το αρχικό κτίριο υπήρχε ήδη το 1892, όταν φέρεται να το αγόρασε ο Αλέξανδρος Σούτσος από τον Ιωάννη Π. Λάμπρου. Η κατοικία χρησιμοποιήθηκε ως εξοχικό της οικογένειας Σούτσου, κάτι σχεδόν αδιανόητο σήμερα για έναν δρόμο ταχείας κυκλοφορίας και με πυκνή δόμηση.

Ο Αλέξανδρος Σούτσος, νομικός, διπλωμάτης και φιλότεχνος, συνέδεσε το όνομά του με την ιστορία των ελληνικών εικαστικών τεχνών όταν με τη διαθήκη του κληροδότησε στο ελληνικό κράτος την περιουσία του, την κατοικία, τη συλλογή έργων τέχνης και την επίπλωσή της, με σκοπό τη δημιουργία ενός Μουσείου Καλών Τεχνών. Το 1900, με την έναρξη λειτουργίας της Εθνικής Πινακοθήκης, η συλλογή του εντάχθηκε στον νέο θεσμό.

Μέρος αυτής της ζωντανής παρακαταθήκης ήταν περισσότερα από εκατό έργα τέχνης, μαζί με προσωπικά αντικείμενα του ευεργέτη, με τη σημασία της δωρεάς του να μην εξαντλείται στην αξία των έργων αλλά στη διάχυση του δημόσιου και προσβάσιμου χαρακτήρα της τέχνης.

Αρχιτεκτονικά, η οικία Σούτσου αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα όψιμου νεοκλασικισμού, με πλούσιο μορφολογικό διάκοσμο στην κύρια όψη επί της Σταδίου. Παρά τις μεταγενέστερες επεμβάσεις, η πρόσοψη διατηρεί σημαντικά στοιχεία της αρχικής σύνθεσης, με εξαίρεση κυρίως το ισόγειο, το οποίο επηρεάστηκε περισσότερο από τις εμπορικές χρήσεις. Το ακίνητο βρίσκεται άλλωστε σε μια περιοχή εξαιρετικής αρχιτεκτονικής πυκνότητας: σε πολύ κοντινή απόσταση συναντάμε το Παλαιό Εθνικό Τυπογραφείο, το Μέγαρο Αθηνογένους, το συγκρότημα του Αρσακείου και το Μέγαρο της Εθνικής Τράπεζας.

Αλλά η οικία Σούτσου ακολούθησε τη δική της μοίρα: από το 1957 έως το 2012 εκμισθωνόταν για εμπορική χρήση, με αποτέλεσμα να υποστεί διαδοχικές παρεμβάσεις που επηρέασαν την αρχική της μορφή και τη στατική της επάρκεια. Οι αλλαγές αυτές, σε συνδυασμό με τη φυσική φθορά του χρόνου, οδήγησαν στην εμφάνιση σοβαρών προβλημάτων, μέχρι που το 2012 εγκαταλείφθηκε οριστικά η χρήση της.

Η επόμενη δεκαετία υπήρξε ιδιαίτερα δύσκολη. Ο σεισμός του 2018 επιβάρυνε την κατάσταση, ενώ η πυρκαγιά της Πρωτομαγιάς του 2020 προκάλεσε ακόμη μεγαλύτερες ζημιές, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη αποκατάστασης. Η εικόνα του πληγωμένου νεοκλασικού έγινε τότε ένα ακόμη σύμβολο της εγκατάλειψης που είχε γνωρίσει ένα σημαντικό τμήμα του ιστορικού κέντρου. Δεν είναι τυχαίο ότι η Λίνα Μενδώνη, σχολιάζοντας την πυρκαγιά εκείνη την περίοδο, είχε συνδέσει την τύχη του ακινήτου με την ευρύτερη εικόνα της Σταδίου, επισημαίνοντας ότι η καταστροφή επιβάρυνε ακόμη περισσότερο έναν από τους σημαντικότερους άξονες της πρωτεύουσας. Η αποκατάσταση, επομένως, δεν αφορά μόνο τη διάσωση ενός μεμονωμένου μνημείου, αλλά και την επαναφορά ενός κρίσιμου τμήματος της ιστορικής φυσιογνωμίας της πόλης, που φαίνεται να έχει λαβωθεί σοβαρά τα τελευταία χρόνια.


Οι συμβολισμοί

Η επιλογή να στεγαστούν στην οικία Σούτσου η Βιβλιοθήκη και το Αρχείο του Θεατρικού Μουσείου προσδίδει στην αποκατάσταση έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Ενα κτίριο που συνδέθηκε με τη γέννηση της Εθνικής Πινακοθήκης πρόκειται να φιλοξενήσει έναν άλλο θησαυρό της νεότερης ελληνικής δημιουργίας, που βρέθηκε επί σειρά ετών αντιμέτωπος με σοβαρά προβλήματα στέγασης, συντήρησης και πρόσβασης. Αξίζει να σημειωθεί πως η ιστορία του Θεατρικού Μουσείου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την προσπάθεια συγκέντρωσης και διάσωσης των τεκμηρίων της ελληνικής σκηνικής δημιουργίας.

Το υλικό του Κέντρου Μελέτης και Ερευνας Ελληνικού Θεάτρου περιλαμβάνει ένα εξαιρετικά πλούσιο σύνολο αρχείων, χειρογράφων, εκδόσεων, φωτογραφιών, κοστουμιών, σκηνογραφικών μακετών, προσωπικών αντικειμένων καλλιτεχνών και οπτικοακουστικών τεκμηρίων, που καλύπτουν τη θεατρική δραστηριότητα από τον 19ο αιώνα έως τις μέρες μας.

Πρόκειται για μια συλλογή που δεν καταγράφει μόνο τις μεγάλες παραστάσεις ή τις σημαντικές προσωπικότητες, αλλά και την ίδια τη διαδικασία δημιουργίας του θεάτρου: τις πρόβες, τις σκηνογραφικές αναζητήσεις, τις ερμηνευτικές προσεγγίσεις, την κριτική υποδοχή, τις αντιπαραθέσεις και τις ευρύτερες καλλιτεχνικές τάσεις που διαμόρφωσαν την ελληνική σκηνή. Η διάσωση αυτού του υλικού απέκτησε επείγοντα χαρακτήρα εξαιτίας των προβλημάτων που είχαν δημιουργηθεί από τις προηγούμενες συνθήκες φύλαξής του. Σύμφωνα με τη μελέτη προληπτικής συντήρησης του υπουργείου Πολιτισμού, το σύνολο του υλικού έχει κατανεμηθεί σε περίπου 4.110 συσκευασίες, ενώ σημαντικό μέρος του είχε επηρεαστεί από υγρασία, σκόνη, βιολογικές προσβολές και ακατάλληλο φωτισμό.

Καθοριστικό βήμα για την προστασία τους αποτέλεσε η εξαγορά της συλλογής και του αρχείου από το υπουργείο Πολιτισμού το 2021. Ακολούθησαν η μεταφορά τους σε ασφαλέστερους χώρους, η ταξινόμηση, η βασική τεκμηρίωση και οι πρώτες σωστικές επεμβάσεις, ενώ ολοκληρώθηκε και η μελέτη προληπτικής συντήρησης, η οποία προβλέπει εξειδικευμένες διαδικασίες προστασίας ανάλογα με τη φύση και την ευαισθησία των αντικειμένων.

Οπως έχει εξηγήσει χαρακτηριστικά η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, αναφερόμενη στον σχεδιασμό του εγχειρήματος: «Οταν, το 2021, προχωρήσαμε στην εξαγορά του συνόλου της Συλλογής και του Αρχείου του Θεατρικού Μουσείου και του Κέντρου Μελέτης Ελληνικού Θεάτρου, προχωρήσαμε συγχρόνως στις απαραίτητες ενέργειες για την αποκατάσταση της οικίας Σούτσου με σκοπό να στεγάσει τη Θεατρική Βιβλιοθήκη και το προστατευόμενο Αρχείο του Θεατρικού Μουσείου». Η υπουργός έχει επίσης υπογραμμίσει ότι στο ίδιο κτίριο θα λειτουργήσει μόνιμη έκθεση ως προπομπός της μεγάλης που σχεδιάζεται για το συγκρότημα της Πειραιώς 260, διαμορφώνοντας έτσι δύο συμπληρωματικούς πόλους για την ανάδειξη της ελληνικής θεατρικής κληρονομιάς.


Τι θα δούμε

Η μουσειογραφική μελέτη, η οποία έχει πλέον ολοκληρωθεί, προβλέπει τη μετατροπή του ιστορικού ακινήτου σε έναν σύγχρονο πολιτιστικό χώρο με βιβλιοθήκη, ερευνητικό αρχείο και μόνιμη έκθεση. Η συνολική επιφάνεια των υφιστάμενων χώρων φτάνει τα 1.974 τ.μ. και περιλαμβάνει υπόγειο, ισόγειο, πατάρι ισογείου, δύο ορόφους και σοφίτα. Ο συνολικός σχεδιασμός επιχειρεί να συνδυάσει τις απαιτήσεις ενός σύγχρονου πολιτιστικού οργανισμού με σεβασμό στον ιστορικό χαρακτήρα του μνημείου. Στο υπόγειο και στο νέο μεσοπάτωμα προβλέπεται να τοποθετηθούν τα βιβλιοστάσια, επιλογή που έχει κυρίως να κάνει με τη στατικότητα, καθώς το βάρος των βιβλίων και του αρχειακού υλικού απαιτεί ιδιαίτερη μέριμνα. Στα υπόλοιπα επίπεδα θα αναπτυχθούν χώροι υποδοχής κοινού, αναγνωστήριο, αίθουσες εκπαιδευτικών προγραμμάτων, χώροι ψηφιακών συλλογών, γραφεία διοίκησης και οι απαραίτητες βοηθητικές εγκαταστάσεις.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται, επίσης, στην προσβασιμότητα, με την πρόβλεψη ραμπών, αναβατορίων, κατάλληλης σήμανσης και σύγχρονων μέσων που θα επιτρέπουν την αυτόνομη πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία. Παράλληλα, η αποκατάσταση περιλαμβάνει τη δομική ενίσχυση του κτιρίου, την ενεργειακή του αναβάθμιση και την εγκατάσταση σύγχρονων συστημάτων πυροπροστασίας. Το σημαντικότερο, ωστόσο, είναι ότι η νέα χρήση δεν περιορίζεται στη δημιουργία ενός αποθηκευτικού χώρου για πολύτιμα αρχεία. Αντίθετα, προβλέπεται η λειτουργία ενός ζωντανού πολιτιστικού οργανισμού, ο οποίος θα επιτρέπει την έρευνα, τη μελέτη, την εκπαίδευση και την επαφή του ευρύτερου κοινού με την ιστορία του ελληνικού θεάτρου.

Η μόνιμη έκθεση που σχεδιάζεται για το κτίριο θα έχει ως κεντρικό θέμα τις «Οψεις της αναβίωσης του αρχαίου δράματος στη σύγχρονη Ελλάδα», επιχειρώντας να παρουσιάσει όχι απλώς μια χρονολογική διαδρομή των παραστάσεων αρχαίου δράματος, αλλά το πώς κάθε εποχή επαναπροσδιόρισε τη σχέση της με τα μεγάλα έργα της αρχαιότητας. Μέσα από φωτογραφίες, αρχειακά τεκμήρια, σκηνογραφικές μακέτες, ηχητικό υλικό, οπτικοακουστικές καταγραφές και ψηφιακές εφαρμογές, ο επισκέπτης θα μπορεί να παρακολουθήσει τις μεταμορφώσεις του αρχαίου δράματος και τις διαφορετικές αισθητικές και ιδεολογικές προσεγγίσεις που καθόρισαν τη σκηνική του παρουσία. Από την ίδια τη φύση του, άλλωστε, το αρχαίο δράμα αποτελεί ένα πεδίο διαρκούς επαναδιαπραγμάτευσης ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.

Κάθε νέα σκηνοθεσία της «Ορέστειας», της «Αντιγόνης» ή των «Βακχών» δεν αποτελεί μόνο μια επιστροφή σε ένα κλασικό κείμενο, αλλά και μια απόπειρα να διατυπωθούν μέσα από αυτό σύγχρονα και άκρως επίκαιρα ερωτήματα. Αυτή ακριβώς τη δυναμική σχέση ανάμεσα στην αρχαία και τη σύγχρονη σκηνική δημιουργία φιλοδοξεί να αναδείξει η έκθεση. Η περιήγηση θα υποστηρίζεται από δίγλωσσα κείμενα στα ελληνικά και τα αγγλικά, ειδική εκθεσιακή σήμανση και ψηφιακές επεκτάσεις μέσω QR codes, επιτρέποντας στον επισκέπτη να αναζητήσει πρόσθετες πληροφορίες και να εμβαθύνει στο υλικό που παρουσιάζεται. Ετσι, η οικία Σούτσου θα αποκτήσει έναν διπλό χαρακτήρα, αποτελώντας ταυτόχρονα έναν προστατευμένο χώρο διαφύλαξης και επιστημονικής τεκμηρίωσης της θεατρικής κληρονομιάς και έναν ανοιχτό χώρο δημόσιας πολιτιστικής εμπειρίας.


Μια δεύτερη ζωή

Η αποκατάσταση της οικίας Σούτσου εντάσσεται σε μια ευρύτερη συζήτηση για το μέλλον του ιστορικού κέντρου της Αθήνας και τον τρόπο με τον οποίο τα παλαιά κτίρια μπορούν να αποκτήσουν νέες λειτουργίες χωρίς να χάσουν την ιστορική τους ταυτότητα. Η επανάχρηση, όταν πραγματοποιείται με σεβασμό στην αρχιτεκτονική και τη μνήμη ενός τόπου, δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική λύση για τη διάσωση ενός εγκαταλελειμμένου ακινήτου, αλλά μια ουσιαστική πράξη πολιτιστικής συνέχειας.

Στην περίπτωση της Σταδίου 47, η συνέχεια αυτή είναι πραγματικά αξιομνημόνευτη καθώς η διαδρομή της, από την αστική κατοικία του 19ου αιώνα στις εμπορικές χρήσεις του 20ού και από την εγκατάλειψη του 21ου αιώνα στη σχεδιαζόμενη πολιτιστική της αναγέννηση, συνοψίζει με έναν σχεδόν παραδειγματικό τρόπο τις μεταμορφώσεις της ίδιας της πόλης.

Η δημοπράτηση του έργου αποτελεί ασφαλώς ένα καθοριστικό βήμα, αν και η ανάδειξη του αναδόχου και η υλοποίηση των προβλεπόμενων εργασιών αποτελούν τα επόμενα στάδια μιας σύνθετης διαδικασίας, η οποία καλείται να συνδυάσει τις απαιτήσεις της προστασίας ενός νεότερου μνημείου με τις προδιαγραφές ενός σύγχρονου πολιτιστικού χώρου, κερδίζοντας ένα ευρύτερο στοίχημα που αφορά το μέλλον της ίδιας της Αθήνας - και φυσικά των κατοίκων της.
Ακολουθήστε το protothema.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο Protothema.gr