Μάρκος Μαρκοβίτης: Από τον «Πειθαρχικό Ουλαμό Καλπακίου» στις φυλακές του Στάλιν και στο εκτελεστικό απόσπασμα

Το άρθρο μας την προηγούμενη εβδομάδα για τις επιστολές-τηλεγραφήματα του Άλμπερτ Αϊνστάιν και άλλων διαπρεπών επιστημόνων προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου Αθηνών, για τους 5 φοιτητές που αποβλήθηκαν προκάλεσε αίσθηση.

Να συμπληρώσουμε, ότι εκτός από τον Αϊνστάιν και άλλοι επιφανείς ξένοι (όπως ο νομπελίστας λογοτέχνης Τόμας Μαν) και Έλληνες (Παλαμάς, Βάρναλης κ.ά.), ζήτησαν την επανεγγραφή των πέντε φοιτητών στο Πανεπιστήμιο, αυτό όμως δεν έγινε. Είχαμε υποσχεθεί ότι θα ασχοληθούμε σήμερα με τον διαβόητο "Πειθαρχικό Ουλαμό Καλπακίου". Αναζητώντας περισσότερα στοιχεία όμως, εντοπίσαμε απίστευτες λεπτομέρειες για έναν από τους 5 φοιτητές που αποβλήθηκαν, τον Μάρκο Μαρκοβίτη. Θα ασχοληθούμε σήμερα με την ιστορία του συγκεκριμένου και την ερχόμενη εβδομάδα, εκτός απροόπτου, ενδελεχώς με τον Πειθαρχικό Ουλαμό Καλπακίου.

Πειθαρχικός Ουλαμός Καλπακίου

Σήμερα το Καλπάκι είναι πρωτεύουσα του Δήμου Πωγωνίου Ιωαννίνων και συγκοινωνιακός κόμβος της περιοχής. Ως οικισμός αναφέρεται μόλις το 1981. Έγινε γνωστό στο πανελλήνιο από τις σκληρές μάχες που δόθηκαν εκεί το 1940 μεταξύ Ελλήνων και Ιταλών. Ο αρχιτέκτονας της απόκρουσης των Ιταλών στην Ήπειρο, Αντιστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος στο βιβλίο του "Η ΗΠΕΙΡΟΣ ΠΡΟΜΑΧΟΥΣΑ" αναφέρεται μεν στο Καλπάκι, αλλά όταν κάνει μνεία για τη γραμμή άμυνας χρησιμοποιεί πάντα τις λέξεις Ελαία – Καλαμάς. Άλλωστε ως το 1940 στο Καλπάκι υπήρχαν μόνο κάποιες καλύβες και δυο καφενεία, για τους εξοδούχους στρατιώτες. Όπως γράφει ο Κώστας Οικονόμου: "Παλαιότερα στη θέση (σημ: του Καλπακίου) λόγω του χαμηλού υψομέτρου ξεχείμαζαν τα ζώα από τις όμορες κοινότητες." Πάλι σύμφωνα με τον Κ. Οικονόμου, πριν το 1981, οι κάτοικοί του απογράφονταν στα Κάτω Σουδενά. Για τον λόγο αυτό, το Καλπάκι επιλέχθηκε ως έδρα ενός "Πειθαρχικού Ουλαμού", που ιδρύθηκε το 1924.

Αρχικά στέλνονταν εκεί οι χασικλήδες, διάφοροι περιθωριακοί στρατευμένοι και οι απείθαρχοι ("στραβόξυλα" στην ορολογία των φαντάρων της εποχής). Μετά το 1927 και τη σύσταση της "Επιτροπής καταπολέμησης του κομμουνισμού", στο Καλπάκι στέλνονταν και κομμουνιστές στρατιώτες. Ο Διοικητής του Ουλαμού Παπαχρήστος ήταν υπερβολικά σκληρός. Οι στρατιώτες υποχρεώνονταν, εκτός των άλλων και σε βαριές καταναγκαστικές εργασίες. Οι συνθήκες διαβίωσής τους ήταν άθλιες. Από το Καλπάκι «πέρασαν» ο Κώστας Καραγεώργης, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ αργότερα και ο Θανάσης Κλάρας (Άρης Βελουχιώτης) κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής τους θητείας. Ο "Πειθαρχικός Ουλαμός Καλπακίου" έγινε γνωστός στο πανελλήνιο, όταν 7 κομμουνιστές που υπηρετούσαν σε αυτόν δικάστηκαν από το Στρατοδικείο Ιωαννίνων στις 29 Νοεμβρίου 1930 και καταδικάστηκαν σε βαριές ποινές "επί ανυποταξία και βιαιοπραγία κατ' ανωτέρου εκ προμελέτης". Συγκεκριμένα οι: Μάρκος Μαρκοβίτης και Γιάννης Πανούσης, σε θάνατο, Δημήτρης Βλαντάς (το γνωστό υψηλόβαθμο στέλεχος του ΚΚΕ στη συνέχεια) και Κώστας Γαμβέτας σε ισόβια, Α. Αδαμόπουλος και Ε. Τσακίρης σε φυλάκιση 7 ετών και Βασίλης Κορδέλης σε φυλάκιση 2 ετών. Η δημοσιοποίηση της απόφασης προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, όχι μόνο στους κομμουνιστές, αλλά και στους φοιτητές, Έλληνες και ξένους, τα εργατικά συνδικάτα, αλλά και σε επιφανείς ανθρώπους του πνεύματος (Δ. Γληνός, Ν. Καζαντζάκης, Γ. Ξενόπουλος, Λ. Νάκου κ.ά.).

Ο "Ριζοσπάστης" σε σχετικό αφιέρωμα αναφέρει (1-2 Φλεβάρη 2020), ότι ο Αϊνστάιν έστειλε επιστολή στον Βενιζέλο (και) για τις ποινές των στρατιωτών. Αυτό φυσικά δεν ισχύει. Οι επιστολές προς Βενιζέλο – Σύγκλητο είχαν σταλεί νωρίτερα, για το θέμα της αποβολής των φοιτητών... Πάντως στο ίδιο άρθρο, ο "Ριζοσπάστης" αναφέρει ότι το θέμα του "Πειθαρχικού Ουλαμού Καλπακίου" ήρθε στη Βουλή και στις 16/12/1930, ο τότε πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος απάντησε ως εξής: "Έχομεν (...) έναν πειθαρχικόν ουλαμόν τον οποίον θα διατηρήσωμεν και αν ακόμη πρόκειται να πέσωμεν εις την Βουλήν."

Ακολούθως απάντησε και για τις επιστολές του Αϊνστάιν, κάτι που καθιστά αναμφισβήτητο ότι αυτές στάλθηκαν: "Η απάντησίς μου ήτο να μη δώσω καμίαν απάντησιν... Δεν έρχεται να μας ερωτήσει αν είναι αληθή τα διαδιδόμενα." Αυτό νομίζουμε ότι "απαντά" και σε όσους χαρακτήρισαν ανύπαρκτες τις "επιστολές Αϊνστάιν"...

Οι στρατιώτες που είχαν καταδικαστεί (7 ΟΚΝίτες γράφει ο "Ριζοσπάστης"), δικάστηκαν εκ νέου στις 12/1/1931 από το Αναθεωρητικό Στρατοδικείο της Αθήνας. Πλήθος κόσμου συγκεντρώθηκε έξω από το Δικαστήριο, το οποίο τελικά επέβαλε πολύ μικρότερες ποινές στους κατηγορούμενους: Πανούσης 5 χρόνια φυλάκιση, Μαρκοβίτης 4,5 χρόνια φυλάκιση, Γαμβέτας 3,5 χρόνια φυλάκιση, Βλαντάς 1,5 χρόνο φυλάκιση, Αδαμόπουλος φυλάκιση και Τσακίρης 6 μήνες φυλάκιση. Για τον Βασίλη Κορδέλη, δεν βρήκαμε ποια ήταν η δευτεροβάθμια απόφαση. Ίσως να αθωώθηκε. Πάντως, οι υπόλοιποι έξι μεταφέρθηκαν στις Φυλακές Συγγρού και τις Φυλακές Αίγινας. Ο Πειθαρχικός Ουλαμός Καλπακίου, έκλεισε το 1934.

Μάρκος Μαρκοβίτης: πρωταγωνιστής των κινητοποιήσεων στο Πανεπιστήμιο και το Καλπάκι

Κεντρικό πρόσωπο, τόσο στις φοιτητικές κινητοποιήσεις όσο και στις αντιδράσεις στο Καλπάκι ήταν ο Μάρκος Μαρκοβίτης. Γεννήθηκε στη Νάουσα το 1905. Ήταν το πρώτο από τα 9 παιδιά του Γρηγορίου Μαρκοβίτη και της Ελένης Διαμάντη. Εντυπωσιασμένος από τις κινητοποιήσεις των υφαντουργών της πόλης, εντάχθηκε στην ΟΚΝΕ (Οργάνωση Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας) και ανέπτυξε έντονη δράση. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να αποβληθεί από τα Γυμνάσια όλης της χώρας, εκτός από αυτά της Πάτρας. Πήγε στην πελοποννησιακή πόλη και τελείωσε το Γυμνάσιο. Στη συνέχεια γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αποβλήθηκε το 1929, όπως είδαμε στο άρθρο της προηγούμενης εβδομάδας. Στη συνέχεια κλήθηκε να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία και στάλθηκε στο Καλπάκι. Λόγω πειθαρχικών παραπτωμάτων καταδικάστηκε αρχικά σε θάνατο και στη συνέχεια, σε δεύτερο βαθμό, σε φυλάκιση 4,5 ετών και οδηγήθηκε στις Φυλακές Συγγρού.

Η απόδραση από τις φυλακές και η μετάβαση στην ΕΣΣΔ

Όπως ομολόγησε αργότερα ο Ι. Τσαγκαράκης (ψευδώνυμο Ν. Τόμοφ), που ήταν επίσης κρατούμενος στις Φυλακές Συγγρού, του ανατέθηκε από τους συγκρατούμενούς του Σιφναίο και Ευτυχιάδη, στελέχη της ΟΚΝΕ και τον Μήτσο Παρτσαλίδη, στέλεχος του ΚΚΕ η οργάνωση της απόδρασής τους μετά την αποφυλάκισή του. Όπως παραδέχτηκε ο Τσαγκαράκης, η απόδραση οργανώθηκε σε συνεργασία με την Κομιντέρν, που τη χρηματοδότησε και τον επικεφαλής της φρουράς νεαρό κομμουνιστή Γρηγόρη Γρηγοριάδη, που δραπέτευσε με τους υπόλοιπους.

Η απόδραση έγινε στις 15 Απριλίου 1931. Εκτός από τους Κώστα Σιφναίο και Κώστα Ευτυχιάδη απέδρασαν και οι Βασίλης Ασίκης, Λευτέρης Αποστόλου, Περικλής Καρασκόγιας, Ορφέας Οικονομίδης, Δημήτρης Παπαρήγας και φυσικά ο Μάρκος Μαρκοβίτης. Άλλες πηγές αναφέρουν ότι απέδρασαν και οι Γιώργος Κολοζώφ και Ανδρόνικος Χαϊτάς. Όλοι οι δραπέτες πήγαν με καράβι στην ΕΣΣΔ. Πάντως ο μεν Κολοζώφ εκτελέστηκε το 1938 στο πλαίσιο των σταλινικών διώξεων, ο δε Χαϊτάς, αφού χάθηκε για επτά χρόνια εκτελέστηκε επίσης το 1938.

Η ζωή του Μάρκου Μαρκοβίτη στην ΕΣΣΔ

Ο Μαρκοβίτης, στην ΕΣΣΔ υπό την προστασία της MOPR πήρε το ψευδώνυμο Ochalis Konstantin Vasili'evich (Κωνσταντίνος Ατσάλης), για να τιμήσει το πρότυπό του, τον Στάλιν («ατσάλινος» ή «άνθρωπος από ατσάλι»). Ο Μαρκοβίτης ή Ατσάλης, φοίτησε και δίδαξε στο Κομματικό Πανεπιστήμιο KUNMZ, εργάστηκε στην MLS – Διεθνή Λενινιστική Σολή, έγινε μέλος του Κόμματος, παντρεύτηκε και το 1933 απέκτησε μια κόρη, τη Στέλλα (ο Ιβάν Τζουχά αναφέρει ότι έκανε δύο γάμους, ο δεύτερος με μια φοιτήτρια ξένων γλωσσών, την Άλα). Το 1936 στάλθηκε στον νότο, στη Gretseski Rayion – περιοχές Κουμπάν και Κριμσκ, ως υποδιευθυντής της εφημερίδας (ή περιοδικού) "Κομμουνιστής", που εκδιδόταν για τους Έλληνες των περιοχών αυτών στα Ελληνικά.

Η αντίστροφη μέτρηση για τον Μαρκοβίτη είχε όμως αρχίσει. Τον Αύγουστο του 1937 διαγράφηκε από το κόμμα και απολύθηκε. Στις 3/1/1938 συνελήφθη και οδηγήθηκε στις Φυλακές Μπουτίρκα, απ' όπου φυσικά δεν μπορούσε να αποδράσει κανείς... Έστειλε δύο ικετευτικές επιστολές στον Στάλιν (11 και 18 Ιανουαρίου 1938).

Στις 19 Μαρτίου καταδικάστηκε σε θάνατο ως "εχθρός του λαού". Εκτελέστηκε την ίδια μέρα στην περιοχή Kommunarka Polygon. Αποκαταστάθηκε στην ΕΣΣΔ το 1957 και από το ΚΚΕ το 1967 (Ιανουάριος). Ο Μαρκοβίτης πιθανότατα δεν είχε κάνει απολύτως τίποτα. Έπεσε όμως θύμα των παρανοϊκών διώξεων της NKVD του Γιεζόφ, που βέβαια γίνονταν μετά από εντολή του "ανθρώπου από ατσάλι"... Ο "παράδεισος" της ΕΣΣΔ αποδείχτηκε κόλαση για τον Ατσάλη (Μαρκοβίτη).

Επικοινωνία απογόνων του Μαρκοβίτη με συγγενείς του στην Ελλάδα

Η οικογένεια του Μαρκοβίτη στην Ελλάδα αναζήτησε τον Μάρκο όλα αυτά τα χρόνια, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Μόλις το 2011 οι εδώ συγγενείς του Μαρκοβίτη έμαθαν για την τύχη του Μάρκου. Στις 12 Ιουλίου του 2011 ο παιδοψυχίατρος Μάριος Μαρκοβίτης, ανιψιός του Μάρκου που ζει στη Θεσσαλονίκη, έλαβε ένα e-mail. Μεταξύ άλλων έγραφε: «Αγαπητέ Μάριε, ο παππούς μου λεγόταν Μαρκοβίτης. Αναζητώ πληροφορίες για την οικογένειά του. Δεν γνωρίζω το πραγματικό του όνομα. Στην ΕΣΣΔ είχε το όνομα Ατσάλις Κονσταντίν. Τον Απρίλιο του 1931 είχε αποδράσει από τη φυλακή και κατέφυγε στην ΕΣΣΔ σαν πολιτικός πρόσφυγας. Παντρεύτηκε στη Μόσχα και απέκτησε το 1933 μια κόρη, τη Στέλλα. Το 1938 εκτελέστηκε για άδικους λόγους. Αποκαταστάθηκε το 1957. Το μόνο που έχω από τον παππού μου είναι μια φωτογραφία του 1938». Αποστολέας: Ντμίτρι Αρακελιάν (Dmitri Arakelyants).

Μετά από αυτό το γεγονός, το ίδιο έτος οι εδώ συγγενείς συνάντησαν τον εγγονό Δημήτρη και την κόρη Στέλλα του Μαρκοβίτη (78 ετών το 2011) στη Μόσχα. Επίσης, σύμφωνα με τον δικηγόρο Νάουσας Γρηγόρη Μαρκοβίτη, ανιψιό του Μάρκου Μαρκοβίτη, το 1991 επί Γκορμπατσώφ ο πατέρας του Νίκος (αδελφός του Μάρκου) μετά από έρευνα για το θέμα και σχετικό αίτημα έλαβε μία επιστολή από τα αρχεία του ΚΚΣΕ που ανέφερε ότι το 1957 αποκαταστάθηκε ο Μάρκος Μαρκοβίτης και η καταδικαστική απόφαση θεωρήθηκε «άδικη» και ανακλήθηκε, 20 χρόνια μετά την εκτέλεση (Πηγή: Βικιπαίδεια).


Πηγές: "Ριζοσπάστης", "ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΟΣ ΟΥΛΑΜΟΣ ΚΑΛΠΑΚΙΟΥ – Ένα κάτεργο για τους κομμουνιστές στρατιώτες", Άρθρο του Στρατή Δούνια, 1-2 Φεβρουαρίου 2020
"ΔΟΚΙΜΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΚΚΕ", Α2 τόμος, ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ, 2019
ΙΒΑΝ ΤΖΟΥΧΑ, "ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΣΤΑ ΓΚΟΥΛΑΓΚ", ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ 2026
Στο βιβλίο αυτό υπάρχουν συγκλονιστικά στοιχεία για τους χιλιάδες Έλληνες της ΕΣΣΔ που εκτελέστηκαν ή φυλακίστηκαν επί Στάλιν.
Ευχαριστούμε θερμά τις ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ για την πολύτιμη βοήθειά τους.