Οι επιστολές του Αϊνστάιν προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου Αθηνών για την αποβολή πέντε κομμουνιστών φοιτητών

Στις 23 Μαρτίου 1929, ο “Ριζοσπάστης” δημοσίευσε στο πρωτοσέλιδό του, δύο επιστολές διαμαρτυρίας του μεγάλου Άλμπερτ Αϊνστάιν. Η μία απευθυνόταν προς τον τότε πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο και την υπέγραφε αποκλειστικά ο Αϊνστάιν και η δεύτερη προς τη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκτός από τον Αϊνστάιν, την υπέγραφαν δύο ακόμα διαπρεπείς Γερμανοί πανεπιστημιακοί καθηγητές.

Για ποιο λόγο όμως οι τρεις σπουδαίοι αυτοί επιστήμονες έστειλαν τις επιστολές; Αυτό έγινε, γιατί στις 12 Μαρτίου 1929, το Πανεπιστήμιο Αθηνών απέβαλε 4 φοιτητές και μία φοιτήτρια “δια παντός” λόγω της “εν γενεί κομμουνιστικής δράσης των”.

Η προεκλογική αναφορά του Βενιζέλου για νόμο κατά των “εχθρών” του κοινωνικού καθεστώτος

Ας δούμε όμως πώς φτάσαμε στις αποβολές των φοιτητών και στις επιστολές του Αϊνστάιν. Στις 19 Αυγούστου 1928 έγιναν στη χώρα μας βουλευτικές εκλογές. Διεξήχθησαν από την Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου, που είχε αναλάβει την εξουσία 1,5 μήνα πριν, μετά την πτώση της Κυβέρνησης Ζαΐμη. Το “Κόμμα Φιλελευθέρων” του Βενιζέλου θριάμβευσε στις εκλογές αυτές, αφού συγκέντρωσε ποσοστό 46,941 και έλαβε 178 έδρες. Μαζί με τους συνεργαζόμενους η δύναμη των Φιλελευθέρων στη Βουλή έφτασε τις 223 έδρες. Μεγάλος ηττημένος των εκλογών ήταν το “Λαϊκόν Κόμμα” του Παναγή Τσαλδάρη, που λόγω του εκλογικού συστήματος κατέλαβε μόλις 19 έδρες στην Βουλή.

Εκείνη την εποχή, μετά την οριστική επικράτηση των μπολσεβίκων και τους διεκδικητικούς αγώνες των εργατών, τα λεγόμενα “αστικά κόμματα” είχαν θορυβηθεί. Το ΚΚΕ πάντως δεν πήρε μέρος στις εκλογές του 1928. Δεν είχε πάντως πολύ μεγάλη απήχηση στον λαό. Ίσως οι συνεχείς εσωκομματικές έριδες και οι διαγραφές αξιόλογων στελεχών, όπως ο Γιάνης (πάντα με ένα ν) Κορδάτος, που αντιτάχθηκε στην επίσημη θέση του ΚΚΕ για τη Μακεδονία, έπαιξαν ρόλο σ’ αυτό.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, σε προεκλογική του ομιλία στη Θεσσαλονίκη, στις 7 Ιουλίου 1928, κατέστησε σαφείς τις προθέσεις του:
«Πάσα απόπειρα διαταράξεως ή βιαίας ανατροπής του αστικού καθεστώτος, του οποίου στερεά θεμέλια είνε η πατρίς, η οικογένεια, η ιδιοκτησία θα εύρη αντιμέτωπον την πυγμήν του Κράτους. Είμεθα αποφασισμένοι να εξοπλίσωμεν το κράτος και τας αρχάς του διά τας αναγκαίας νομοθεσίας, όπως καταστή δυνατή η αποτελεσματική κοινωνική άμυνα κατά των απροκάλυπτων ανατρεπικών ενεργειών των εχθρών του κοινωνικού καθεστώτος».

Στις 22 Δεκεμβρίου 1928, η Κυβέρνηση Βενιζέλου έφερε στη Βουλή ένα νομοσχέδιο με τίτλο “Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών”, που έμεινε στην ιστορία ως “Ιδιώνυμο”. Εμπνευστής του ήταν ο Κερκυραίος πολιτικός Κωνσταντίνος Ζαβιτσιάνος (1877-1951). Τα ΜΜΕ που πρόσκεινται στην Αριστερά τον χαρακτηρίζουν “συντηρητικό, με λαμπρή καριέρα στη δικτατορία Μεταξά”. Παραλείπουν όμως να αναφέρουν ότι επί των ημερών του πατάχθηκε σχεδόν πλήρως η ληστεία, μάστιγα για πολλές περιοχές της χώρας, καθώς διαβόητοι ληστές, όπως οι Ηπειρώτες Ρεντζαίοι, οι Κουμπαίοι κ.ά. συνελήφθησαν ή σκοτώθηκαν και επίσης θεσπίστηκαν βασικές αρχές για την εύρυθμη λειτουργία της Αστυνομίας Πόλεων. Επίσης πόσο “λαμπρή καριέρα” επί Μεταξά διέγραψε ο Ζαβιτσιάνος, που ναι μεν αρχικά ήταν Αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, αλλά γρήγορα διαφώνησε με τον Μεταξά και παραιτήθηκε στις αρχές Ιανουαρίου 1937, πέντε μήνες μετά την εγκαθίδρυση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου (1936);

Οι αποβολές των φοιτητών από το Πανεπιστήμιο Αθηνών

Την 1η Μαρτίου 1929, η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Αθηνών αποφάσισε την οριστική αποβολή (“δια παντός”) τεσσάρων φοιτητών (Τσαγκαράκης, Μαρκοβίτης, Ματθαίου και Κοβατζίδης), καθώς και μιας φοιτήτριας της Ελένης Σακελλαρίου, δια την «εν γένει κομμουνιστικήν δράσιν των». Ο “Ριζοσπάστης” αναφέρει ότι υπήρχε παλαιότερη απόφαση της Συγκλήτου, σύμφωνα με την οποία, η απλή συμμετοχή φοιτητή ή φοιτήτριας σε κομμουνιστική εκδήλωση σήμαινε την άμεση αποβολή τους από το Ίδρυμα. Την προηγούμενη χρονιά μάλιστα αποβλήθηκαν φοιτητές, οι οποίοι κατηγορήθηκαν ότι δεν πίστευαν στην άσπορο “σύλληψη” της Θεοτόκου.

Η απόφαση της Συγκλήτου δημοσιοποιήθηκε στις 12 Μαρτίου 1929 ημέρα που θα έκλεινε το Πανεπιστήμιο για να μην υπάρξουν αντιδράσεις από τους φοιτητές, γιατί το Πανεπιστήμιο θα έκλεινε εκείνη την ημέρα. Η Ελένη Σακελλαρίου κλήθηκε σε απολογία και αποβλήθηκε, με το αιτιολογικό ότι εργάστηκε «επί μισθόν εις τα γραφεία του “Ριζοσπάστη”», κάτι αναληθές, κατά την εφημερίδα. Σύμφωνα πάντα με τον «Ριζοσπάστη», οι αποβολές γίνονταν «με βάση τις πληροφορίες που έδιναν στη Σύγκλητο ηθικά διεφθαρμένοι άνθρωποι, που μην μπορώντας να ζήσουν αλλιώς “κατέφυγαν στην τέχνη του σπιούνου αντί 1.500 δραχμών μηνιαίως».

Οι επιστολές Αϊνστάιν σε Βενιζέλο και Σύγκλητο Πανεπιστημίου

Στις 23 Μαρτίου 1929, ο «Ριζοσπάστης» δημοσιεύει στην πρώτη του σελίδα μία επιστολή του Αϊνστάιν προς τον Βενιζέλο για το θέμα των αποβολών και μία ακόμα, του Αϊνστάιν και δύο ακόμα διαπρεπών συναδέλφων του προς τη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου.

Την Πέμπτη 16 Απριλίου 2015, ο “Ριζοσπάστης” επανέφερε το θέμα στο προσκήνιο. Παραθέτουμε αυτούσιο το απόσπασμα από το σχετικό άρθρο:
«Η γνωστοποίηση του θέματος των πέντε αποβολών από το Φοιτητικό Τμήμα της Εργατικής Βοήθειας προς το Αντιφασιστικό Συνέδριο στο Βερολίνο και την Επιτροπή Αμύνης των θυμάτων της λευκής τρομοκρατίας στα Βαλκάνια, κάνει τον Α. Αϊνστάιν κοινωνό της υπόθεσης και ο μεγάλος επιστήμονας αντιδρά άμεσα. Ο «Ριζοσπάστης» στις 23 Μάρτη του 1929 δημοσιεύει ως πρώτο θέμα στο πρωτοσέλιδό του, τις δύο επιστολές του Α. Αϊνστάιν προς τον πρωθυπουργό Ελ. Βενιζέλο και προς τη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου Αθήνας, με τις οποίες ζητά την επανεγγραφή των φοιτητών. Ο τίτλος του σχετικού ρεπορτάζ είναι: «Ο μέγας καθηγητής των μαθηματικών Αλμπερτ Αϊνστάιν διαμαρτυρήθηκε έντονα στο Βενιζέλο και στη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου για τις τελευταίες αποβολές των φοιτητών».
Και το κείμενο της εφημερίδας μας (σημ.: του «Ριζοσπάστη»)σημειώνει μεταξύ άλλων:

«Νέος μπάτσος στα μούτρα του διχτάτορα (εννοεί τον Ε. Βενιζέλο) και των ιεροεξεταστών του "Αθήνησι Πανεπιστημίου". Οι αποβολές των φοιτητών για τα πολιτικά τους φρονήματα, βρήκαν βαθειά απήχηση και κίνησαν την αγανάχτηση της Δύσης. Ο μέγας καθηγητής Αλμπερτ Αϊνστάιν, ο γνωστότατος παγκοσμίου φήμης μαθηματικός που ακόμα χτες ο αστικός Τύπος αφιέρωσε τις στήλες του για να τον υμνήσει με την ευκαιρία της 50ετηρίδος του, μαζί με άλλους Γερμανούς επιστήμονες έστειλε το παρακάτω τηλεγράφημα διαμαρτυρίας από το Βερολίνο:

Πρωθυπουργόν Βενιζέλον
Αθήνας
Διαμαρτυρόμαστε εντόνως ενάντια στην αποβολή φοιτητών από το Πανεπιστήμιο. Απαιτούμε την ελευθερία στην εκδήλωση των σκέψεων ανάμεσα στους φοιτητές.
καθηγητής Αλμπέρ Αϊνστάιν

Επίσης στους κρονόληρους (σημ.: ξεμωραμένους ή φλύαρους ηλικιωμένους) του Πανεπιστημίου έστειλε το παρακάτω τηλεγράφημα, δίνοντας έτσι ένα δυνατό μπάτσο στις άτιμες και αντιδραστικές πράξεις τους.

Σύγκλητον Πανεπιστημίου Αθήνας
Διαμαρτυρόμαστε εντόνως ενάντια στην αποβολή των φοιτητών που αγωνίστηκαν για τα πολιτικά τους φρονήματα. Απαιτούμε την άμεσο επαναγραφή τους.
Καθηγητής Αλμπέρ Αϊνστάιν
Καθηγητής Ερρίκος Αίβε
Καθηγητής Φριτς

Το όνομα του Αϊνστάιν είναι γνωστό σε όλο τον κόσμο από την περίφημη θεωρία του της Σχετικότητας, που επέφερε μια επανάσταση στη Φυσική. Η αντίδραση επίμονα του αρνήθηκε κάθε αξία, με επικεφαλής τους Εγγλέζους καταπιεστές, τέλος όμως αναγκάστηκε να παραδεχτεί την αξία του (...).Σήμερα είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, όπου έχει επιβληθεί σαν μια εξέχουσα μαθηματική προσωπικότητα. Ο μεγάλος μαθηματικός είναι και βιολίστας περίφημος, ασχολείται δε πολύ και με την καλλιτεχνία. Κείνο που 'ναι χαραχτηριστικό για το μεγάλο σοφό είναι ότι δεν ξέχασε την καταγωγή του και στέκει πάντα θαρραλέος υποστηριχτής των καταπιεζομένων.

Γεννημένος στο Ουλμ, από Εβραίο πατέρα, δοκίμασε πολλές φορές τον τρόμο των πογκρόμ και αναγκάστηκε επανειλημμένως να αλλάξει διαμονή για να γλιτώσει από την αντισημιτική λύσσα, που η αστική τάξη εξαπολύει κατά της εβραϊκής μειονότητας. Είναι μέλος της Επιτροπής Αμύνης των Θυμάτων της Λευκής Τρομοκρατίας στα Βαλκάνια και συχνά γράφει στο δελτίο της επιτροπής αυτής που εκδίδεται στη Βιέννη. Μετέχει στο αντιφασιστικό Συνέδριο που από τις 9 του Μάρτη άρχισε στο Βερολίνο μαζί με πολλούς άλλους διεθνούς φήμης επιστήμονες και λογοτέχνες (…)».

Η ψήφιση του “Ιδιώνυμου” στη Βουλή

Στις αρχές Απριλίου 1929, οι φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής ξεκίνησαν απεργία που διήρκησε 20 μέρες, για δωρεάν εγγραφές και συγγράμματα, διευκολύνσεις των φοιτητών κ.λπ.

Όμως, ο Βενιζέλος δεν έκανε πίσω Στις 22 Δεκεμβρίου 1928, τέσσερις μήνες μετά τον εκλογικό του θρίαμβο, ο Βενιζέλος συνεπής στην προεκλογική του υπόσχεση, έφερε στη Βουλή ένα νομοσχέδιο με τον τίτλο «Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών». Εμπνευστής του ήταν ο επί των Εσωτερικών υπουργός του Κωνσταντίνος Ζαβιτσιάνος.

Το νομοσχέδιο εισήχθη προς συζήτηση στο Κοινοβούλιο στις 3 Απριλίου 1929. Στην εναρκτήρια ομιλία του, ο Βενιζέλος φανέρωσε τις προθέσεις του: «Το νομοσχέδιον δεν επιδιώκει να διώξη τον κομμουνισμόν ως ιδέαν, αλλά τη Γ’ Διεθνή και τας μπολσεβικικάς αρχάς αυτής, αίτινες απέχουν πολύ του ιδεώδους κομμουνισμού. Το νομοσχέδιον επιδιώκει τη δίωξιν των οπαδών της Γ’ Διεθνούς. Δε δυνάμεθα να διώξωμεν τον κομμουνισμόν, διότι και ο Χριστός υπήρξε κήρυξ της ιδέας αυτής.

Ο Χριστός διεκήρυξε πρώτος τον κομμουνισμόν, αλλά από την υψηλήν ιδεολογίαν του κομμουνισμού μέχρι των ανατρεπτικών ενεργειών των ανθρώπων της Μόσχας, υπάρχει διαφορά». Καθώς το ΚΚΕ δεν είχε εκπροσώπηση στη Βουλή έμεινε μόνο η “αριστερή πτέρυγα” των Φιλελευθέρων (Γ. Παπανδρέου, Α. Παπαναστασίου, Ε. Καφαντάρης) να εκφράζει την αντίθεσή του στο νομοσχέδιο. Το ΚΚΕ αρκέστηκε σε κάποιες διαδηλώσεις. Τελικά, ο νόμος για το “Ιδιώνυμο” ψηφίστηκε στις 18 Ιουλίου 1929 και η εφαρμογή του άρχισε στις 29 Ιουλίου 1929.

Στην τελική του διατύπωση το «Ιδιώνυμο» προέβλεπε στο Άρθρο 1 ότι: «Όστις επιδιώκει την εφαρμογή ιδεών εχουσών ως έκδηλον σκοπόν τη διά βιαίων μέσων ανατροπήν του κρατούντος κοινωνικού καθεστώτος ή την απόσπασιν μέρους εκ του όλου της Επικρατείας, ή ενεργεί υπέρ της εφαρμογής αυτών προσηλυτισμόν τιμωρείται με φυλάκισιν τουλάχιστον εξι μηνών. Προς τούτοις επιβάλλεται διά της αποφάσεως και εκτοπισμός ενός μηνός μέχρι δύο ετών εις τόπον εν αυτή οριζόμενον Μετά τας αυτάς ποινάς τιμωρείται και όστις επωφελούμενος απεργίας ή λοκ – άουτ, προκαλεί ταραχάς ή συγκρούσεις». Αν το αδίκημα ετελείτο δια του Τύπου, προβλεπόταν η δυνατότητα απαγόρευσης άσκησης επαγγέλματος στο δημοσιογράφο, το διευθυντή, τον τυπογράφο ή τον εκδότη του εντύπου για 6 μήνες και σε περίπτωση υποτροπής για τρία, το πολύ, έτη. Ιδιαίτερα βαριές ποινές προβλέπονταν για τους παραβάτες που ήταν δημόσιοι υπάλληλοι, αστυνομικοί ή στρατιωτικοί. Η απόλυση ήταν ο κανόνας.

Τι είναι το “Ιδιώνυμο”; - Απάντησε ο Βενιζέλος στον Αϊνστάιν ;

Ο Νόμος αυτός, επισήμως Ν. 4229/24 Ιουλίου 1929 (ΦΕΚ 24) Τεύχος Πρώτον/ 25 Ιουλίου 1929) έμεινε στην ιστορία ως “Ιδιώνυμο”. Ιδιώνυμο στη Νομική Επιστήμη ονομάζεται το έγκλημα εκείνο για το οποίο προβλέπονται ιδιαίτερες ποινές σε σχέση με τα εγκλήματα της γενικής κατηγορίας, όπου αυτό υπάγεται. Ο όρος από το 1929 απέκτησε πολιτική σημασία και σημαίνει κάθε κατασταλτικό μέτρο που ποινικοποιεί την υποστήριξη και διάδοση αντικαθεστωτικών ιδεών. Πάντως, ο Ελευθέριος Βενιζέλος δεν έδωσε ποτέ απάντηση στον Αϊνστάιν, ίσως γιατί η επιστολή του κορυφαίου επιστήμονα του 20ου αιώνα, δεν ζητούσε απάντηση…

Επίλογος

Η ιστορία δεν τελειώνει όμως εδώ. Ο Ναουσαίος Μάρκος Μαρκοβίτης, μέλος της ΟΚΝΕ (Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας) υπηρετώντας τη στρατιωτική του θητεία στον Πειθαρχικό Ουλαμό Καλπακίου Ιωαννίνων το 1930 κατηγορήθηκε, μαζί με άλλους για στάση και καταδικάστηκε μαζί με τον Γιάννη Πανούση, αρχικά σε θάνατο, από το Στρατοδικείο Ιωαννίνων. Οι αντιδράσεις από την Ελλάδα και το εξωτερικό όμως οδήγησαν σε νέα εκδίκαση της υπόθεσης σε Αναθεωρητικό Δικαστήριο στην Αθήνα. Οι ποινές όλων των κατηγορουμένων(7 συνολικά) μειώθηκαν κατά πολύ. Ο Πανούσης τιμωρήθηκε με 5 χρόνια φυλάκιση και ο Μαρκοβίτης με φυλάκιση 4,5 χρόνων.
Με τον Πειθαρχικό Ουλαμό Καλπακίου (1924-1934), θα ασχοληθούμε σε άρθρο μας την επόμενη εβδομάδα.