Γυναίκες στα όπλα: Οι μαχήτριες του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (1946-1949)

Παρά τα ασαφή και ελλιπή στοιχεία, τα τελευταία χρόνια Έλληνες και Ελληνίδες ιστορικοί της νεότερης γενιάς ασχολούνται ενδελεχώς με τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, αποκαλύπτοντας άκρως ενδιαφέροντα στοιχεία. Ένα σημαντικό κενό στη βιβλιογραφία ήταν η συμμετοχή των γυναικών στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ). Πρόσφατα, η ιστορικός Τασούλα Βερβενιώτη και οι ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ παρουσίασαν το βιβλίο «ΟΙ ΜΑΧΗΤΡΙΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ (1946-1949)».

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό βιβλίο, προϊόν 25ετούς μόχθου. Η κυρία Βερβενιώτη, στην οποία αξίζουν θερμά συγχαρητήρια, παρουσιάζει στοιχεία από έρευνες σε διάφορα αρχεία, αλλά και προσωπικές συνεντεύξεις από «αντάρτισσες» του ΔΣΕ. Ας δούμε μερικά γενικά στοιχεία για τη συμμετοχή των γυναικών στην Εθνική Αντίσταση (1941-1944) και τον εμφύλιο πόλεμο και θα συνεχίσουμε με αριθμητικά, κυρίως, στοιχεία γι' αυτές.

Γυναίκες στην Αντίσταση και τον Εμφύλιο

Η δεκαετία του 1940, που υπήρξε περίοδος σημαντικών κοινωνικών αναδιαρθρώσεων για την Ελλάδα, συνοδεύτηκε από τη συμμετοχή των γυναικών στην Εθνική Αντίσταση και τον εμφύλιο πόλεμο. Γυναίκες συμμετείχαν στον ΕΛΑΣ, το ένοπλο τμήμα του ΕΑΜ, μεμονωμένα όμως, κατά κύριο λόγο. Το 1944 όμως, με τη δημιουργία γυναικείων ομάδων και διμοιριών, η συμμετοχή των ανταρτισσών επισημοποιήθηκε. Στον εμφύλιο πόλεμο (1946-1949) εντάχθηκαν στον ΔΣΕ αρχικά κάποιες «καταδιωκόμενες» εθελόντριες, γράφει η Τ. Βερβενιώτη, από το 1948 όμως, λόγω των μαζικών επιστρατεύσεων, ο αριθμός των μαχητριών αυξήθηκε ραγδαία και τα τμήματα του ΔΣΕ, μάχιμα ή μη, έγιναν μεικτά.

Οι περισσότερες, επειδή ήταν μικρές σε ηλικία, αποκαλούνταν «κορίτσια», ενώ οι μαχητές των αντίστοιχων ηλικιών «παιδιά». Εκτός όμως από νέες κοπέλες υπήρχαν και μεγαλύτερες, που ήταν παντρεμένες. Το μορφωτικό επίπεδο των μαχητριών του ΔΣΕ διέφερε. Διέφεραν επίσης όσες κατάγονταν από ορεινές περιοχές από τα κορίτσια του κάμπου, καθώς μπορούσαν να κινηθούν πολύ πιο άνετα στα δύσβατα μονοπάτια των ελληνικών βουνών. Στο τέλος του άρθρου, θα παραθέσουμε μερικά άκρως ενδιαφέροντα στοιχεία απ' όσα αναφέρει η κυρία Βερβενιώτη για τη «διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης για τις μαχήτριες του ΔΣΕ».

Ο αριθμός των μαχητριών συνολικά και ανά περιοχή

Αρχικά, στα μάχιμα τμήματα του ΔΣΕ οι γυναίκες αποτελούσαν το 9%-10% του συνόλου. Στις βοηθητικές υπηρεσίες, οι γυναίκες των χωριών οι οποίες στήριζαν τον ΔΣΕ δεν θεωρούνταν αντάρτισσες, καθώς δεν κρατούσαν όπλο.

Ο αριθμός των μαχητριών του ΔΣΕ αυξήθηκε θεαματικά τον Φλεβάρη του 1948, οπότε εκδόθηκε η στρατιωτική διάταξη για την επιστράτευση των γυναικών, με την οποία ασχολείται εκτενώς η Τ. Βερβενιώτη και θα μας απασχολήσει σε προσεχές άρθρο, αλλά ο αριθμός τους αυξήθηκε κυρίως μετά τη μάχη του Γράμμου το καλοκαίρι του 1948.

Ο συνολικός αριθμός των μαχητριών του ΔΣΕ υπολογίζεται, στην κορύφωσή του, σε 7.000-8.000. Όπως αναφέραμε, αρχικά ήταν πολύ μικρότερος. Οι αξιωματικοί του ΔΣΕ, Ταγματάρχες και Λοχαγοί, έβλεπαν τις μαχήτριες με μεγάλη καχυποψία: «Γυναίκες θα μου δώσετε για στρατιώτες; Εγώ θέλω να κάνω πόλεμο» έλεγαν χαρακτηριστικά.

Μετά τη μάχη του Γράμμου όμως, το καλοκαίρι του 1948 άλλαξαν τελείως άποψη και μάλιστα επιδίωκαν να έχουν γυναίκες στις μονάδες τους (ΔΣ 3/1949:177). Ήταν γενναίες και πειθαρχημένες, ενώ η παρουσία τους είχε σαν αποτέλεσμα να αλλάξει και η άποψη που είχαν οι άντρες για αυτές.

Όπως αναφέραμε, ιδιαίτερα μετά το καλοκαίρι του 1948 ο αριθμός των ανταρτισσών του ΔΣΕ αυξήθηκε θεαματικά. Στο κλιμάκιο Νότιας Ελλάδας (1η και 2η Μεραρχία), ενώ τον Ιούλιο του 1948 το ποσοστό των μαχητριών ήταν περίπου 10%, στις αρχές του 1949 έφτασε το 35%. Πρόκειται για πολύ σημαντική αύξηση που οφείλεται, κατά την Τασούλα Βερβενιώτη τόσο στην εκκένωση των χωριών που διενεργούσε ο Στρατός, όσο και στις "επιστρατεύσεις" που έκανε ο ΔΣΕ για να καλύψει τις ανάγκες του στις βοηθητικές υπηρεσίες, που του παρείχαν μέχρι τότε οι γυναίκες των ορεινών χωριών. Από προσωπικές μαρτυρίες πάντως, γνωρίζουμε ότι τουλάχιστον στην περιοχή του Πωγωνίου, μετά την αρχική "επιστράτευση" των κοριτσιών ακολούθησε νέα, που περιλάμβανε και κοπέλες μικρότερης ηλικίας.

Η εντολή είχε δοθεί από τον Νίκο Ζαχαριάδη. Όλες οι κοπέλες, ανήλικες οι πιο πολλές, μεταφέρθηκαν στο χωριό Λια Θεσπρωτίας (το χωριό του Νίκου Γκατζογιάννη). Εκεί βρίσκονταν και θανατοποινίτισσες, που είχαν καταδικαστεί να εκτελεστούν από τα αυτοσχέδια δικαστήρια του ΔΣΕ σε θάνατο για ασήμαντες αφορμές (π.χ. πρόσφεραν φαγητό σε έναν κυνηγημένο από τον ΔΣΕ) και περίμεναν τη μεταφορά τους στον τόπο εκτέλεσης. Τότε "με εντολή του Μάρκου", όπως μας ειπώθηκε από πολλά άτομα, οι θανατοποινίτισσες αφέθηκαν ελεύθερες, ενώ και όλες οι ανήλικες (κάτω των 18 ετών) επέστρεψαν στα χωριά τους. Καθώς, ανάμεσα σε αυτές ήταν και στενό συγγενικό μου πρόσωπο που έφυγε από τη ζωή το 2023 και έζησε η ίδια τα γεγονότα, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για την ακρίβεια όσων γράφουμε. Είναι άγνωστο όμως, αν επρόκειτο για διαμάχη Ζαχαριάδη - Βαφειάδη ή αν ήταν άνωθεν απόφαση...

Επανερχόμαστε τώρα στο σύνολο των μαχητριών του ΔΣΕ. Μετά τη σημαντική αύξηση του αριθμού τους, σε πολλές μονάδες, το ποσοστό τους έφτανε το 40% - 42%. Δεν γνωρίζουμε όμως τον ακριβή αριθμό των μαχητών και μαχητριών του ΔΣΕ, καθώς άλλαζε διαρκώς. Πάντως, το καλοκαίρι του 1948 έφτασε τις 26.000. Το μικρότερο ποσοστό γυναικών σε όλες τις μονάδες, σύμφωνα με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) καταγραφόταν στην Ταξιαρχία Ιππικού και έφτανε το 15%. Πάντως, υπήρχαν ομάδες, στις άλλες μονάδες του ΔΣΕ, όπου οι γυναίκες αποτελούσαν την πλειοψηφία.

Οι μαχήτριες του ΔΣΕ ανά περιοχή

Στη Μακεδονία, τα ποσοστά των γυναικών ήταν μικρότερα. Στην Κεντρική Μακεδονία τον Απρίλιο του 1948, το 17% ήταν γυναίκες: σκοπεύτριες, ομαδάρχισσες, διμοιρίτισσες και μέλη των βοηθητικών υπηρεσιών ("Εξόρμηση" 24/15.5.1948). Τον Φεβρουάριο του 1949, στην 7η Μεραρχία, το ποσοστό των γυναικών ήταν 29%. Εκεί, δημιουργήθηκαν "Υποδειγματικές Διμοιρίες" της ΔΝΕ (Δημοκρατική Νεολαία Ελλάδος). Σε μία από αυτές αναφέρεται η αντάρτισσα "Γαρέφω" (Ελπίδα Φρεγγίδου- Μητρολιού). Είχε δύναμη 24 ατόμων (12 αγόρια και 12 κορίτσια). Όλες οι κοπέλες είχαν αρβύλες. Κουβαλούσαν τρόφιμα και πολεμοφόδια. Πολύ συχνά, άρχιζαν τους χορούς, παρά την κούραση. Γυρνούσαν στα χωριά και μιλούσαν με τον κόσμο. Οι χωρικές τις ρωτούσαν: "Πώς φοράτε παντελόνια, πού κοιμόσαστε, δεν σας πειράζουν τα αγόρια;"

Στο Γενικό Αρχηγείο (ΓΑ) ο αριθμός των μαχητριών ήταν αρχικά 10%. Το ίδιο συνέβαινε και στη Νότια Ελλάδα. Τον Οκτώβριο του 1948 το ποσοστό ανέβηκε λίγο, στο 12% - 15%. Το ΓΑ ζήτησε και πήρε από το κλιμάκιο Νότιας Ελλάδας, 500 κοπέλες από τη Θεσσαλία.

Σύμφωνα με την "Εξόρμηση" της 1.8.1948, σε πολλά τμήματα η συμμετοχή των μαχητριών έφτανε το 30-35% και σε κάποιες Ταξιαρχίες το 40-45%, ωστόσο, τα "βαρέα όπλα" και το Μηχανικό στελεχώνονταν σχεδόν αποκλειστικά από άντρες. Στις αρχές του 1949 το ποσοστό των μαχητριών ήταν μεταξύ 22% και 29%. Στον νέο θεσμό του Πολιτικού Επιτρόπου Πόλεων και Υπαίθρου, η γυναικεία παρουσία ήταν σημαντική. Στην Κοζάνη, οι νέοι μαχητές αποτελούσαν το 85% του ΔΣΕ και το ένα τρίτο, σχεδόν το 30% ανάμεσά τους ήταν γυναίκες. Στην ομάδα του Αμυνταίου, το 65% ήταν νέοι μαχητές και μαχήτριες (περίπου οι μισές).

Άκρως ενδιαφέρουσα είναι η πληροφορία που μας παρέχει η Πρόεδρος της Πανελλήνιας Δημοκρατικής Ένωσης Γυναικών, σύντροφος του Νίκου Ζαχαριάδη, Ρούλα Κουκούλου. Είτε έχοντας καλύτερη εικόνα είτε για λόγους προπαγάνδας αναφέρει ότι τον Απρίλιο του 1949 οι γυναίκες αποτελούσαν το 50% της δύναμης του ΔΣΕ. 30% από αυτές μετείχαν στα μάχιμα τμήματα και 70% στις βοηθητικές υπηρεσίες. Και από αυτές 3.000 ήταν Σλαβομακεδόνισσες. (ΔΣ 4/1949: 259-260, όπου ΔΣ σημαίνει Δημοκρατικός Στρατός).

Τον Ιούνιο του 1949, ο Πολιτικός Επίτροπος του ΓΑ στο ακτίφ (ευρεία σύσκεψη, ανοιχτή συνέλευση) γυναικών ανέφερε ότι οι μαχήτριες αποτελούσαν το 26%. Στο Τάγμα Μεταφορών όμως άγγιζε το 90%.

Από τα ΑΣΚΙ και τα αρχεία του ΔΣ, προκύπτει ότι τον Ιούλιο του 1949 το ποσοστό αυξήθηκε στον Γράμμο στο 28% συνολικά, αλλά στη Μονάδα Εφοδιασμού Γράμμου οι γυναίκες αποτελούσαν το 40%. Σύμφωνα με την ΠΔΕΓ ("Μαχήτριες της Λευτεριάς", 1949:7), υπήρχαν Λόχοι και Τάγματα όπου οι γυναίκες αποτελούσαν το 40-50% της δύναμής τους. Πάντως, το 1949 με τη μεγάλη τελική επίθεση του Εθνικού Στρατού, οι γυναίκες πήγαν στα μετόπισθεν (υπηρεσίες, μεταφορές, συνεργεία, βοηθητικές υπηρεσίες καλύπτονταν κατά 80% από μαχήτριες), ενώ οι άντρες πολεμούσαν στην πρώτη γραμμή.

Φαίνεται, ότι όπου δεν έγινε "επιστράτευση", ο αριθμός των μαχητριών ήταν μικρός. Έτσι, στη Σάμο, σε σύνολο 577 ανταρτών, μόνο 5 ήταν γυναίκες. Τρεις σε μάχιμες μονάδες και δύο στις βοηθητικές υπηρεσίες. Σε ολόκληρη την Πελοπόννησο, οι μαχήτριες ήταν 200-300 συνολικά.

Το "ηθικό στίγμα" των μαχητριών

Ο εμφύλιος πόλεμος για δεκαετίες ήταν θέμα ταμπού. Ακόμα και το ΚΚΕ αμφιταλαντευόταν για το αν πρέπει να κάνει αναφορές και εκδόσεις για τον ΔΣΕ. Όταν ο Υπολοχαγός του ΔΣΕ Στρατής Παπαευστρατίου έστειλε για έκδοση ένα κείμενο με τίτλο "Η Παρτιζάνα" υπήρξε έντονος προβληματισμός. Τελικά το βιβλίο εκδόθηκε το 1960 με τον τίτλο "Τα κρίνα δε μυρίζουν" και αναφερόταν μόνο το όνομα του συγγραφέα, χωρίς το "Υπολοχαγός του ΔΣΕ". Μετά το 1974 άρχισαν δειλά δειλά να εκδίδονται μαρτυρίες μαχητριών του ΔΣΕ. Βρίσκονταν ακόμα στην εξορία. Το 1982, το ΠΑΣΟΚ αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση.

Οι φάκελοι πολιτικών φρονημάτων κάηκαν στη "Χαλυβουργική". Η κυβέρνηση Τζανή Τζαννετάκη (ΝΔ και Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου, με κορμό το ΚΚΕ), ψήφισε τον Νόμο 1863/18.6.1989, για την "άρση των συνεπειών του εμφυλίου". Με αυτόν, οι όροι "συμμορίτες" και "συμμοριτοπόλεμος" αντικαταστάθηκαν από τους όρους "εμφύλιος πόλεμος" και "Δημοκρατικός Στρατός". Αυτό αποτελεί και μία απάντηση σε πολλούς αναγνώστες που μας κατηγορούν ότι δεν χρησιμοποιούμε τους όρους "συμμορίτες" κ.λπ.

Έχουν καταργηθεί με Νόμο, επίσημα από την Ελληνική Βουλή, εδώ και 37 χρόνια... Πολύ σωστά, κατά την άποψή μου...
Πάντως από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και ιδιαίτερα από τις αρχές της δεκαετίας του '90 άρχισαν να εκδίδονται μαρτυρίες μαχητριών του ΔΣΕ.

Οι λεγόμενοι "εθνικόφρονες", και όχι μόνο, κατηγορούσαν τους μαχητές του ΔΣΕ ως "ξενοκίνητους συμμορίτες", "αντεθνικώς δρώντες" και "Βούλγαρους" (προαιώνιοι εχθροί των Ελλήνων για κάποιους, καθώς η "δράση" τους ξεκίνησε ήδη από τον 7ο μ.Χ. αιώνα)... Οι γυναίκες του ΔΣΕ είχαν να αντιμετωπίσουν ένα ακόμα πρόβλημα. Δεν θεωρούνταν μόνο "Βουλγάρες". Το θέμα της παρθενιάς, μείζον κατά το παρελθόν και το αν αυτή "χανόταν" στα βουνά, αλλά και η αντίληψη ότι ακόμα και οι παντρεμένες μαχήτριες είχαν (εξωσυζυγικές) σχέσεις στα βουνά και μάλιστα με πολλούς άντρες, βαθιά ριζωμένη και κυρίαρχη στους ανθρώπους της εποχής, οδηγούσε πολλούς στο να τις χαρακτηρίζουν "πο@@@νες", κάτι που ξεπεράστηκε πολύ πιο δύσκολα από το "Βουλγάρες" και οι γυναίκες το βίωσαν τραυματικά...(Κατίνα Λατίφη, "Τα απόπαιδα", Εκδόσεις Εξάντος, Αθήνα 1999).

Βασική πηγή του άρθρου ήταν το εξαιρετικό βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη "ΟΙ ΜΑΧΗΤΡΙΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ 1946-1949", ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2026.