«Στο μάτι του κυκλώνα»: Οι 3+1 πρωθυπουργοί της εποχής των Μνημονίων - Ο εξευτελισμός, τα μπρος - πίσω και η αθέατη εξουσία

Λίγες ημέρες πριν από την επικύρωση του πρώτου μνημονιακού προγράμματος από την Ελληνική Βουλή τον Μάιο του 2010 ο Αντώνης Σαμαράς συγκαλούσε στο σπίτι του στην Κηφισιά σύσκεψη με τους στενότερους συνεργάτες του, όπως ο Χρύσανθος Λαζαρίδης, ο Θεόδωρος Βάρδας, ο Νότης Μηταράκης, ο Χρήστος Σταϊκούρας και ο Γιάννης Μουρμούρας.

Από όσους συμμετείχαν σε εκείνη τη συνάντηση που διήρκεσε τρεις ώρες, ουδείς -εκτός του Σαμαρά- δεν είχε κυβερνητική εμπειρία. Τότε μόνο o Μουρμούρας (μετέπειτα υποδιοικητής της ΤτΕ) είχε υποστηρίξει ότι θα έπρεπε να υπερψηφιστεί το μνημόνιο, ενώ ο Σταϊκούρας είχε κρατήσει ενδιάμεση στάση. Ολοι οι υπόλοιποι ήταν σε λογική «αντιμνημονίου».

Τελικά, ο Σαμαράς αποφάσισε να αντιταχθεί στη συμφωνία - καθώς ήταν δεδομένο ότι το μνημόνιο θα υπερψηφιζόταν, αφού το ΠΑΣΟΚ διέθετε τότε 160 έδρες και ο Παπανδρέου είχε πει «όχι» στην εισήγηση Βενιζέλου να ζητήσει πλειοψηφία 3/5. Ηταν μια κίνηση που θα καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τα επόμενα πολιτικά του βήματα - από τα Ζάππεια έως τη συγκυβέρνηση με το ΠΑΣΟΚ.

Αυτή η συνάντηση, την οποία αποκαλύπτουν οι πανεπιστημιακοί και πολιτικοί επιστήμονες Κέβιν Φέδερστοουν και Δημήτρης Παπαδημητρίου στο βιβλίο τους με τίτλο «Στο μάτι του κυκλώνα», είναι ενδεικτική του διπλού προσώπου που παρουσίαζε ο Σαμαράς ως προς τον τρόπο διακυβέρνησης - μιλούν για τα δύο πρόσωπα του Ιανού: όσο ήταν στην αντιπολίτευση ήταν απολύτως εσωστρεφής και περιοριζόταν στον συγκεκριμένο κύκλο των κοντινών του στελεχών, ενώ όταν ανέλαβε την εξουσία έδειξε να είναι ανοιχτός και σε ανθρώπους πέραν του κλειστού του περίγυρου, χωρίς ωστόσο να γίνει ποτέ συμπαθής στην τρόικα, σε αντίθεση με τον Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος μετά το δημοψήφισμα του Ιουλίου του 2015 διέβη τον Ρουβίκωνα αποσπώντας τα συγχαρητήρια της Ανγκελα Μέρκελ.

Ιστορία 1η: Συγκυβέρνηση

Ο Σαμαράς αναλαμβάνει την πρωθυπουργία τον Ιούνιο του 2012, λίγο μετά την ψήφιση του Μεσοπρόθεσμου Προγράμματος με 199 ψήφους και αρκετές διαγραφές βουλευτών. Οι παραδοσιακές κομματικές βεβαιότητες έχουν καταρρεύσει, η κοινωνική δυσαρέσκεια έχει αποκτήσει πρωτοφανείς διαστάσεις και η κυβερνητική σταθερότητα εξαρτάται από τη συνεργασία πολιτικών δυνάμεων που μέχρι πρόσφατα αντιμετώπιζαν η μία την άλλη ως βασικό αντίπαλο. Είναι η ώρα της συγκυβέρνησης της Ν.Δ. του Σαμαρά με το ΠΑΣΟΚ του Ευάγγελου Βενιζέλου, που παρά τις διαφορές τους ανέπτυξαν έναν προσωπικό δίαυλο επικοινωνίας.

Ωστόσο, πίσω από αυτή την αναγκαία σχέση κρύβονταν εντελώς διαφορετικές ατζέντες που δημιούργησαν με τη σειρά τους ένα διαρκές πεδίο διαπραγμάτευσης, εκτός από την κεντρική διαπραγμάτευση με τους εταίρους.

Οι Φέδερστοουν και Παπαδημητρίου χρησιμοποιούν τον όρο «Δίκτυο Αντιμετώπισης Κρίσης - ΔΑΚ» για να περιγράψουν τον πυρήνα των προσώπων που συμμετέχουν στη διαχείριση των αποφάσεων. Στην περίπτωση του Σαμαρά, όπως προκύπτει από την έρευνά τους, αυτό το δίκτυο λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό μέσα από προσωπικούς διαύλους, στενούς συνεργάτες και ανεπίσημες διαδικασίες, παρά την ύπαρξη θεσμικών μηχανισμών συντονισμού.

Εξ ου και ότι όταν κατέληξε στην επιλογή του Γιάννη Στουρνάρα για το υπουργείο Οικονομικών προτίμησε να τον προσκαλέσει σπίτι του επικαλούμενος το πρόβλημα με το μάτι του, για να μεταφέρει την απόφαση της κυβέρνησης να αναλάβει αυτόν τον κρίσιμο ρόλο.

Ο υπουργός Οικονομικών αποκτά άμεση πρόσβαση στον πρωθυπουργό και αναλαμβάνει κεντρικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις με τους δανειστές. Αυτό, ωστόσο, όπως δημιουργεί ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα για τον Βενιζέλο, ο οποίος έχει προηγουμένως διατελέσει υπουργός Οικονομικών και διαθέτει προσωπική εμπειρία από τις πιο δύσκολες φάσεις της κρίσης. Ηδη τον Ιούνιο του 2013 διάφορα δημοσιεύματα περιγράφουν τη σχέση Βενιζέλου - Στουρνάρα ως μόνιμη εστία έντασης στο εσωτερικό της κυβέρνησης.

Η ιδιαιτερότητα βρίσκεται στο γεγονός ότι ο Στουρνάρας, με πολιτικές αναφορές στον ευρύτερο χώρο του ΠΑΣΟΚ, έχει εξελιχθεί σε έναν από τους στενότερους συνεργάτες του πρωθυπουργού της Νέας Δημοκρατίας.

Ιστορία 2η: Ο εξευτελισμός

Η οδύσσεια της χώρας στη θάλασσα των μνημονίων ξεκινά τον Οκτώβριο του 2009: ο Γιώργος Παπανδρέου αναλαμβάνει την εξουσία με το εντυπωσιακό 44% έχοντας πει το περιβόητο «λεφτά υπάρχουν», αλλά το πραγματικό μέγεθος της οικονομικής κρίσης γίνεται σταδιακά εμφανές.

Η διεθνής δυσπιστία, η επιδείνωση των συνθηκών δανεισμού και η αδυναμία της Ευρωζώνης να αντιδράσει άμεσα σε μια κρίση χρέους δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου οι συνηθισμένοι κανόνες πολιτικής διαχείρισης κρίνονται ανεπαρκείς.

Παράλληλα, επιχειρεί να ενισχύσει τον συντονισμό του πρωθυπουργικού γραφείου, με τη Ρεγγίνα Βάρτζελη να αναλαμβάνει σημαντικό ρόλο στη Γενική Γραμματεία Πρωθυπουργού. Ωστόσο, όταν πριν από την ψήφιση του πρώτου Μνημονίου ο Βενιζέλος προτείνει να μπει ο πήχης του «ναι» στις 180 ψήφους, περνάει η άποψη του Γιάννη Ραγκούση, ο οποίος είπε ότι, αν η κυβέρνηση δεχόταν την ψήφο της Ν.Δ., τότε θα έχανε τη δόξα τού να βγάλει μόνη της τη χώρα από την κρίση!

Μετά τους πρώτους χαμένους μήνες, όταν η κυβέρνηση έδινε... επιδόματα αλληλεγγύης, ο χρόνος πίεζε και ο Παπανδρέου δεν διέθετε επαρκείς οικονομικές γνώσεις. Βασιζόταν αποκλειστικά στον υπουργό Οικονομικών Γιώργο Παπακωνσταντίνου, γεγονός που έκανε τις κατ’ ιδίαν συζητήσεις με τους Ευρωπαίους πολιτικούς από δραματικές έως εξευτελιστικές.

Οι συγγραφείς επικαλούνται δύο γεγονότα: τη Γερμανίδα καγκελάριο να λέει ειρωνικά στον Παπανδρέου ύστερα από συνάντησή τους να επιστρέψει στην Ελλάδα για να «μελετήσει τα μαθήματά του» ενώ ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών Βόλφγκανγκ Σόιμπλε σε ιδιωτικές συνομιλίες με τον Παπακωνσταντίνου, όπου του έθιξαν την πιθανότητα εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ, τον ρώτησε: «Είσαι πραγματικά υπουργός Οικονομικών;».

Ιστορία 3η: Ξένοι

Αν υπάρχει μια περίοδος κατά την οποία οι προσωπικές σχέσεις στο εσωτερικό της κυβέρνησης αποκτούν σχεδόν πρωταγωνιστικό ρόλο, αυτή είναι αναμφίβολα το πρώτο εξάμηνο του 2015.

Ο Τσίπρας αναλαμβάνει, όπως θυμίζουν οι συγγραφείς, την πρωθυπουργία με την πρόθεση να ανατρέψει τους όρους της προηγούμενης διαπραγμάτευσης. Επιλέγει για το υπουργείο Οικονομικών τον Γιάνη Βαρουφάκη, έναν οικονομολόγο με έντονη δημόσια παρουσία και διαφορετική αντίληψη για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να αντιμετωπιστούν οι Ευρωπαίοι πιστωτές.

Σύμφωνα με την ανασύνθεση των Φέδερστοουν και Παπαδημητρίου, ο Τσίπρας παραχωρεί στον Βαρουφάκη την ευχέρεια να συγκροτήσει έναν κύκλο συμβούλων με διεθνείς διασυνδέσεις, ανάμεσα στους οποίους περιλαμβάνονται ο Τζέιμς Γκαλμπρέιθ, ο Τζέφρι Σακς και ο Λάρι Σάμερς, ενώ αναπτύσσει δικούς του διαύλους επικοινωνίας.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν οι διαφορετικές ομάδες της κυβέρνησης αρχίζουν να κινούνται χωρίς επαρκή μεταξύ τους συντονισμό. Η σχέση του Βαρουφάκη με τον Γιώργο Χουλιαράκη, ο οποίος διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στις τεχνικές διαπραγματεύσεις, επιδεινώνεται σε τέτοιο βαθμό ώστε, σύμφωνα με το βιβλίο, οι δύο άνδρες φτάνουν σχεδόν στο σημείο να μη μιλούν μεταξύ τους, μολονότι τα γραφεία τους βρίσκονται στον ίδιο όροφο.

Ο Βαρουφάκης επιχειρεί μάλιστα να απομακρύνει τον Χουλιαράκη από την εκπροσώπηση της χώρας στο Eurogroup Working Group. Παράλληλα, ο ίδιος ο Τσίπρας αναπτύσσει ξεχωριστό δίαυλο επικοινωνίας με τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, ενώ ο Βαρουφάκης συμμετέχει στις διαπραγματεύσεις του Eurogroup.

Οι παράλληλες συνομιλίες μπορεί να συνηθίζονται, αλλά εδώ οι διαρκείς συγκρούσεις και η έλλειψη επικοινωνίας σε ενδοκυβερνητικό επίπεδο φάνηκαν να μπλοκάρουν όλο το φάσμα των διαπραγματεύσεων. Τεταμένες είναι και οι σχέσεις του Βαρουφάκη με τον διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα, γεγονός που περιπλέκει ακόμα περισσότερο την ήδη κεκαυμένη συνθήκη.

Ιστορία 4η: Παραδοξότητες

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες που καταγράφει το βιβλίο αφορά τους προσωπικούς διαύλους επικοινωνίας του Τσίπρα. Παρά τη βαθιά πολιτική απόσταση που τον χωρίζει από τον Κώστα Καραμανλή, ο Τσίπρας διατηρεί ανοιχτό δίαυλο επικοινωνίας με τον πρώην πρωθυπουργό. Αντίθετα, δεν αναζητεί τη συμβουλή του Παπανδρέου, παρότι εκείνος είχε βρεθεί στο επίκεντρο της πρώτης και ιδιαίτερα κρίσιμης φάσης της οικονομικής κρίσης.

Με τις διαπραγματεύσεις στις Βρυξέλλες να βρίσκονται σε τέλμα μετά τα τέλη Φεβρουαρίου του 2015, όταν ο Βαρουφάκης -ο οποίος είχε προλάβει να ανεβάσει στα ουράνια τη δημοτικότητά του- είχε απλώς εξασφαλίσει μια παράταση για τη χώρα με τις εκκεντρικές εμφανίσεις του στις επίσημες συναντήσεις του και τις δηλώσεις περί ηχογράφησης των εργασιών του Eurogroup, ο Τσίπρας και οι στενοί του συνεργάτες αρχίζουν να πείθονται ότι ο υπουργός Οικονομικών, πέρα από σταρ, έχει πλέον καταστεί ένα ανεξέλεγκτο πρόβλημα.

Οι Ευρωπαίοι ομόλογοι του πρωθυπουργού βρίσκονται εξίσου σε απόγνωση. Τον Απρίλιο του 2015, ύστερα από μια συγκρουσιακή συνεδρίαση του Eurogroup στη Ρίγα, ο Τσίπρας προχωρεί σε αναδιάρθρωση του επιτελείου του. Διορίζει τον Ευκλείδη Τσακαλώτο, έναν οικονομολόγο με σπουδές στην Οξφόρδη και ισχυρούς δεσμούς με το κόμμα, επικεφαλής της ελληνικής διαπραγματευτικής ομάδας, διατηρώντας παράλληλα τον Βαρουφάκη ως υπουργό Οικονομικών και εκπρόσωπο της Ελλάδας στο Eurogroup.

Η συγκατοίκηση Τσακαλώτου και Βαρουφάκη είχε όλα τα χαρακτηριστικά ενός δυσλειτουργικού γάμου. Το γεγονός ότι ο Βαρουφάκης δέχτηκε να παραμείνει στην κυβέρνηση παρά την προφανή υποβάθμισή του προκαλεί εξίσου απορία και έκπληξη με τη συναίνεση του Τσακαλώτου να αναλάβει τα νέα του καθήκοντα, χωρίς να απαιτήσει την πλήρη αντικατάσταση του Βαρουφάκη.

Φαίνεται πως στη συγκεκριμένη συγκυρία τα βραχυπρόθεσμα συμφέροντα και των δύο ανδρών, Βαρουφάκη και Τσακαλώτου, ευθυγραμμίζονταν με τη βασική στρατηγική επιδίωξη του Τσίπρα: να ξεμπλοκάρει τις διαπραγματεύσεις με τους πιστωτές, χωρίς να δώσει την εντύπωση στην εγχώρια κοινή γνώμη ότι θυσίασε τον δημοφιλή υπουργό Οικονομικών του στις απαιτήσεις των πιστωτών.

Μετά τη συμφωνία του Ιουλίου 2015 οι κυβερνητικές ισορροπίες μεταβάλλονται άρδην, όπως και τα πρόσωπα, και αυτό έχει άμεση σχέση με τη διαφορά στρατηγικής εκ μέρους της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και του Τσίπρα, ο οποίος μεταλλάσσεται από ριζοσπάστη αρνητή των μνημονίων σε προσαρμοστικό εφαρμοστή τους.

Ιστορία 5η: Επιτελικό κράτος

Οταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης περνά το κατώφλι του Μεγάρου Μαξίμου τον Ιούλιο του 2019, η χώρα έχει ήδη αφήσει πίσω της τα μνημόνια, όχι όμως και τις παθογένειες που είχε αποκαλύψει με σχεδόν οδυνηρό τρόπο η δεκαετής κρίση.

Οπως επισημαίνουν οι Φέδερστοουν και Παπαδημητρίου, ο νέος πρωθυπουργός επιλέγει να οργανώσει εξαρχής διαφορετικά τον κυβερνητικό πυρήνα επιδιώκοντας να αντικαταστήσει τις άτυπες προσωπικές συνεννοήσεις των προκατόχων του με ένα συγκεντρωτικότερο και θεσμικά κατοχυρωμένο σύστημα συντονισμού.

Η επιλογή αυτή αποκτά συγκεκριμένη μορφή με τον νόμο 4622/2019 για το «επιτελικό κράτος», ο οποίος δημιουργεί την Προεδρία της Κυβέρνησης και ενισχύει τη δυνατότητα του πρωθυπουργικού επιτελείου να παρακολουθεί τις υπουργικές αποφάσεις, να ελέγχει την εφαρμογή τους και να παρεμβαίνει όταν προκύπτουν διαφωνίες.

Εκεί όπου ο Σαμαράς βασιζόταν σε στενούς συνεργάτες και προσωπικούς διαύλους, ενώ ο Τσίπρας είχε επιτρέψει τη λειτουργία παράλληλων κέντρων διαπραγμάτευσης, ο Μητσοτάκης επιχειρεί να εγκαθιδρύσει μια περισσότερο οργανωμένη ιεραρχία, με το Μαξίμου στο επίκεντρο της κυβερνητικής δραστηριότητας.

Οι συγγραφείς εντοπίζουν εδώ μια σημαντική μεταβολή, αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο η ισχυρότερη πρωθυπουργική εποπτεία εξασφαλίζει και αποτελεσματικότερο συντονισμό ή δημιουργεί νέες εντάσεις ανάμεσα στους υπουργούς και το κεντρικό επιτελείο. Το βέβαιο είναι ότι μετά τη δεκαετία των αυτοσχεδιασμών η οργάνωση της εξουσίας μετατρέπεται πλέον σε κεντρικό πολιτικό διακύβευμα.

Επιμύθιο: Η αθέατη εξουσία

Αυτό που συνδέει τις τόσο διαφορετικές ιστορίες του Παπανδρέου, του Σαμαρά, του Τσίπρα και, με διαφορετικούς όρους, του Μητσοτάκη δεν είναι μια κοινή πολιτική αντίληψη, αλλά ο τρόπος με τον οποίο οι προσωπικές σχέσεις αποκτούν καθοριστικό βάρος σε περίοδο θεσμικής κρίσης.

Οι Φέδερστοουν και Παπαδημητρίου αναζητούν αυτές τις σχέσεις μέσα από τις μαρτυρίες των ίδιων των πρωταγωνιστών, γνωρίζοντας ότι κάθε προσωπική αφήγηση εμπεριέχει αναπόφευκτα τη δική της οπτική. Γι’ αυτό και η έρευνά τους αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν οι μαρτυρίες διασταυρώνονται με όσα είχαν καταγραφεί δημόσια εκείνη την περίοδο.

Αυτό, πάντως, που αναδεικνύεται από το βιβλίο δεν είναι μόνο η σπουδαιότητα της οργάνωσης του πρωθυπουργικού γραφείου και η στρατηγική και τακτική που χαράζεται σε περίοδο κρίσεων, αλλά το ότι η Ιστορία διαθέτει μια πτυχή που γράφεται στα τηλεφωνήματα ενός πρωθυπουργού προς τους κυβερνητικούς του εταίρους, στις αντιπαραθέσεις υπουργών γύρω από ένα τραπέζι, στις νυχτερινές συσκέψεις που γίνονται προτού ανοίξουν οι αγορές, σε όλες αυτές τις προσωπικές σχέσεις που φαίνονται να διαδραματίζουν καταλυτικό ρόλο.

Συμπερασματικά και όπως καταλήγουν χαρακτηριστικά οι συγγραφείς, η διαχείριση της κρίσης είναι πλέον αποκαλυπτική τού πώς λειτουργεί η εξουσία στα καθ’ ημάς αλλά και του σχεδόν αυτοσχεδιαστικού τρόπου με τον οποίο αντιμετώπισαν οι Ελληνες πρωθυπουργοί την πιο σοβαρή οικονομική κρίση που ενέσκηψε στη χώρα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Φωτογραφίες: EUROKINISSI