Η επίσκεψη Χριστοδουλίδη στο Καζακστάν αδειάζει τις επιδιώξεις Ερντογάν για το ψευδοκράτος

Η σημερινή επίσημη επίσκεψη του Νίκου Χριστοδουλίδη στο Καζακστάν, έχει μεγαλύτερη σημασία από όση αφήνει να φανεί το τυπικό διπλωματικό πρωτόκολλο, καθώς η Αστάνα είναι πρωτεύουσα κράτους που έχει στενούς δεσμούς με την Άγκυρα, συμμετέχει στον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών και για χρόνια θεωρείτο από την τουρκική διπλωματία ως ένας από τους χώρους όπου θα μπορούσε να βρει έρεισμα η προσπάθεια αναβάθμισης του ψευδοκράτους.

Η κυπριακή αποστολή δεν πήγε στην Αστάνα ως επαίτης αναγνώρισης, αλλά ως κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με πρεσβεία πλέον στην πρωτεύουσα του Καζακστάν, με απευθείας αεροπορική σύνδεση, με οικονομικό ενδιαφέρον και με μια ευρύτερη ευρωπαϊκή δυναμική που μετακινεί σταδιακά τις χώρες της Κεντρικής Ασίας προς πιο ισορροπημένες σχέσεις με τη Δύση.

Πρώτη επίσκεψη, πρώτο απευθείας δρομολόγιο

Ο Νίκος Χριστοδουλίδης ταξίδεψε στο Καζακστάν συνοδευόμενος από υπουργούς, κρατικούς αξιωματούχους και επιχειρηματική αποστολή. Πρόκειται για την πρώτη επίσημη επίσκεψη Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας και το πρόγραμμα περιλαμβάνει συνάντηση με τον Πρόεδρο Κασίμ Τοκάγιεφ, διευρυμένες συνομιλίες των αντιπροσωπειών, συμμετοχή στο Επιχειρηματικό Φόρουμ Κύπρου - Καζακστάν, υπογραφή μνημονίων και εγκαίνια της Πρεσβείας της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Αστάνα.

Το ταξίδι έγινε με την πρώτη απευθείας πτήση που συνδέει τις δύο χώρες, με την Air Astana η οποία έχει προγραμματίσει πτήσεις από την Αστάνα προς τη Λάρνακα από τις 2 Ιουνίου μέχρι τις 5 Σεπτεμβρίου, δύο φορές την εβδομάδα, κάθε Τρίτη και Σάββατο και από το Αλμάτι προς τη Λάρνακα κάθε Πέμπτη και Κυριακή.

Η απευθείας αεροπορική σύνδεση είναι πρακτικό εργαλείο με σαφές πολιτικό μήνυμα, καθώς το ψευδοκράτος παρά τις προσπάθειες της Τουρκίας συνδέεται αεροπορικώς μόνο με τουρκικά αεροδρόμια. Η απευθείας αεροπορική σύνδεση Κύπρου - Καζακστάν δείχνει ότι η σχέση δεν περιορίζεται μόνο σε τυπικές διπλωματικές φιλοφρονήσεις, αλλά δημιουργεί διάδρομο για τουρισμό, επιχειρήσεις, επενδύσεις, φοιτητές, υπηρεσίες και πιο συχνή διακρατική επαφή.

Το αγκάθι του ψευδοκράτους

Η σημασία της επίσκεψης γίνεται σαφέστερη αν εξεταστεί μέσα από το πρίσμα των τουρκικών προσδοκιών. Το ψευδοκράτος έγινε δεκτό ως παρατηρητής στον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών στη σύνοδο της Σαμαρκάνδης τον Νοέμβριο του 2022. Ο ίδιος ο Οργανισμός Τουρκικών Κρατών καταγράφει επισήμως το ψευδοκράτος στους παρατηρητές του, μαζί με την Ουγγαρία και το Τουρκμενιστάν.

Για την Άγκυρα, αυτή η εξέλιξη παρουσιάστηκε τότε ως διπλωματικό άνοιγμα. Η τουρκική πλευρά επιχείρησε να μετατρέψει την πολιτισμική και γλωσσική συγγένεια του λεγόμενου «τουρκικού κόσμου» σε πεδίο έμμεσης αναγνώρισης του ψευδοκράτους. Η Άγκυρα θεωρούσε πως αφού τα κράτη αυτά είναι τουρκόφωνα ή κοντά στον «τουρκικό κόσμο», θα μπορούσαν κάποια στιγμή να κινηθούν πέρα από τη συμβολική συμμετοχή σε μια περιφερειακή πλατφόρμα και να προσφέρουν πολιτική αναβάθμιση στο ψευδοκράτος.

Ωστόσο το Καζακστάν δεν έσπευσε να ακολουθήσει τις τουρκικές επιθυμίες και κινήθηκε προς την θεσμική σχέση με την Κυπριακή Δημοκρατία. Η λειτουργία πρεσβειών στις δύο πρωτεύουσες, στην Αστάνα και στη Λευκωσία, αλλάζει το επίπεδο της σχέσης. Ο Καζάκος πρέσβης Νικολάι Ζουμακάνοφ έχει περιγράψει το άνοιγμα των πρεσβειών το 2025 ως «νέο κεφάλαιο» στις σχέσεις των δύο χωρών, σημειώνοντας ότι δημιουργούνται άμεσοι δίαυλοι υψηλού επιπέδου, δυνατότητα ταχύτερης ανταπόκρισης και δομημένος διάλογος.

Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν αρκείται στο να αποτρέπει αρνητικές κινήσεις, αλλά χτίζει θετική παρουσία σε χώρες όπου η Τουρκία θεωρούσε ότι είχε πολιτικό πλεονέκτημα.

Σχέσεις Τουρκίας - Καζακστάν

Οι σχέσεις Τουρκίας και Καζακστάν είναι στενές και το 2022 οι δύο χώρες τις αναβάθμισαν σε επίπεδο ενισχυμένης στρατηγικής εταιρικής σχέσης, με αναφορά σε συνεργασία στην πολιτική, την άμυνα, την ασφάλεια, την οικονομία, τις επενδύσεις, την ενέργεια, τις μεταφορές, την τεχνολογία, τον τουρισμό, την εκπαίδευση και τον πολιτισμό.

Η Τουρκία έχει ισχυρή οικονομική, κατασκευαστική και πολιτισμική παρουσία στο Καζακστάν και βλέπει την Αστάνα ως βασικό κρίκο του «τουρκικού κόσμου» και ως κομβικό χώρο για μεταφορές, ενέργεια και διασύνδεση Κεντρικής Ασίας, Καυκάσου και Ευρώπης. Το Καζακστάν, από την πλευρά του, αξιοποιεί την Τουρκία ως εναλλακτική δίοδο προς τη Δύση, ως οικονομικό εταίρο και ως παράγοντα εξισορρόπησης απέναντι στη Ρωσία και την Κίνα.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Αστάνα είναι πρόθυμη να ταυτιστεί με όλες τις τουρκικές επιδιώξεις. Το Καζακστάν είναι κράτος που ασκεί πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική. Συνορεύει με τη Ρωσία, έχει τεράστιες ενεργειακές και μεταφορικές ανάγκες, χρειάζεται πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές, θέλει επενδύσεις και αποφεύγει κινήσεις που θα το φέρουν σε σύγκρουση με το διεθνές δίκαιο. Η αναγνώριση ή έστω η ουσιαστική αναβάθμιση του ψευδοκράτους θα ήταν ακριβώς τέτοια κίνηση.

Γιατί η Αστάνα θέλει τη Λευκωσία

Η αποκατάσταση και αναβάθμιση των σχέσεων Καζακστάν Κύπρου δεν εξηγείται μόνο από το Κυπριακό, καθώς η Αστάνα έχει ισχυρά κίνητρα να κάνει άνοιγμα προς την Κυπριακή Δημοκρατία.

Πρώτον, η Κύπρος είναι κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το Καζακστάν βλέπει την Ένωση ως εμπορικό, επενδυτικό και τεχνολογικό εταίρο. Η πρώτη σύνοδος Ευρωπαϊκής Ένωσης Κεντρικής Ασίας, στη Σαμαρκάνδη τον Απρίλιο του 2025, αναβάθμισε τις σχέσεις των δύο πλευρών σε στρατηγική εταιρική σχέση. Στο κοινό πλαίσιο τονίστηκε ο σεβασμός στο διεθνές δίκαιο, στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, στην ανεξαρτησία, την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα όλων των κρατών εντός των διεθνώς αναγνωρισμένων συνόρων τους.

Δεύτερον, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σημαντικός οικονομικός παράγοντας για την Κεντρική Ασία. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αναφέρει ότι η Ένωση είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της περιοχής και ο μεγαλύτερος επενδυτής, με πάνω από 40% των επενδύσεων στην περιοχή να προέρχονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Για την Αστάνα, η Λευκωσία λειτουργεί ως μικρή αλλά χρήσιμη ευρωπαϊκή πύλη, ιδιαίτερα σε τομείς όπως υπηρεσίες, εταιρικές δομές, ναυτιλία, τουρισμός, εκπαίδευση και επενδύσεις.

Τρίτον, η Κύπρος έχει ήδη οικονομικό αποτύπωμα. Ο Καζάκος πρέσβης στην Κύπρο έχει αναφέρει ότι τα τελευταία 20 χρόνια το Καζακστάν επένδυσε 1,4 δισεκατομμύρια δολάρια στην κυπριακή αγορά, κυρίως σε χρηματοοικονομικές και εταιρικές υπηρεσίες, αλλά και σε ακίνητα και φιλοξενία. Αυτό δείχνει ότι η σχέση δεν ξεκινά από μηδενική βάση.

Τέταρτον, το Καζακστάν επιδιώκει να αποφύγει την υπερβολική εξάρτηση από Ρωσία και Κίνα. Η Ευρώπη δεν μπορεί να αντικαταστήσει πλήρως αυτούς τους δύο παράγοντες, αλλά μπορεί να προσφέρει εναλλακτικές διαδρομές, κεφάλαια, τεχνολογία και πολιτικό χώρο. Η Κύπρος, όσο μικρή και αν είναι, είναι μέρος αυτής της ευρωπαϊκής εξίσωσης.

Η ρωσική σκιά

Η Αστάνα δεν συγκρούεται μετωπικά με τη Μόσχα και δεν θα μπορούσε εύκολα, ακόμη κι αν το ήθελε. Μοιράζεται τεράστια χερσαία σύνορα με τη Ρωσία, έχει οικονομικές και ενεργειακές εξαρτήσεις, συμμετέχει σε δομές όπου η Ρωσία έχει βάρος και γνωρίζει ότι η ρωσική πολιτική απέναντι στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες δεν φημίζεται για τη λεπτότητα της. και δεν αντιδρά ψύχραιμα και διπλωματικά όταν φοβάται απώλεια επιρροής.

Ωστόσο, από την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, το Καζακστάν κρατάει αποστάσεις. Ο Πρόεδρος Τοκάγιεφ είχε δηλώσει δημόσια, παρουσία του Βλαντίμιρ Πούτιν στο Οικονομικό Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης το 2022, ότι το Καζακστάν δεν αναγνωρίζει «οιονεί κρατικές οντότητες» όπως οι αυτοανακηρυχθείσες περιοχές του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ. Η στάση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και για την Κύπρο, διότι η αρχή είναι η ίδια και για την τουρκική κατοχή.

Το Καζακστάν παραμένει προσεκτικό, συχνά αμφίσημο, και συνεργάζεται με τη Μόσχα σε κρίσιμους τομείς, ακόμη και στην πυρηνική ενέργεια. Πρόσφατα, η Ρωσία υπέγραψε συμφωνία ύψους 16,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την κατασκευή του πρώτου πυρηνικού σταθμού στο Καζακστάν, όμως η Αστάνα δεν θέλει να εγκλωβιστεί στη ρωσική τροχιά. Η ενίσχυση σχέσεων με την Ευρωπαϊκή Ένωση, την Τουρκία, την Κίνα, τις Ηνωμένες Πολιτείες και επιμέρους ευρωπαϊκά κράτη, μεταξύ των οποίων και η Κύπρος, είναι μέρος αυτής της πολιτικής ισορροπιών.

Και άλλοι κοιτούν προς Λευκωσία

Το Καζακστάν δεν είναι μοναδική περίπτωση. Και άλλα κράτη με φιλικές σχέσεις προς την Τουρκία έχουν ακολουθήσει παρόμοια συμπεριφορά. Το Ουζμπεκιστάν και το Τουρκμενιστάν, επίσης χώρες της Κεντρικής Ασίας και με δεσμούς στον ευρύτερο «τουρκικό κόσμο», κινήθηκαν προς την κατεύθυνση ενίσχυσης της σχέσης τους με την Κυπριακή Δημοκρατία. Μετά τη σύνοδο Ευρωπαϊκής Ένωσης Κεντρικής Ασίας, Ουζμπεκιστάν, Καζακστάν και Τουρκμενιστάν προχώρησαν σε διπλωματική αναβάθμιση των σχέσεων τους με την Κυπριακή Δημοκρατία, με διορισμούς ή διαπιστεύσεις εκπροσώπων και, στην περίπτωση του Καζακστάν, με πρεσβεία στη Λευκωσία.

Αυτό σημαίνει πως οι χώρες αυτές δεν προτίθενται να υποτάξουν τα δικά τους συμφέροντα στην τουρκική επιδίωξη αναγνώρισης του ψευδοκράτους. Η Τουρκία είναι σημαντικός εταίρος τους, αλλά η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πιο σημαντικός.

Επιδιώξεις της Λευκωσίας

Για την Κυπριακή Δημοκρατία, το ταξίδι Χριστοδουλίδη στο Καζακστάν είναι κίνηση προληπτικής διπλωματίας. Η Λευκωσία επιχειρεί να καλύψει κενά σε περιοχές όπου η Τουρκία εργάζεται συστηματικά εδώ και χρόνια.

Η παρουσία πρεσβείας στην Αστάνα, η πρεσβεία του Καζακστάν στη Λευκωσία, οι απευθείας πτήσεις, τα μνημόνια σε εκπαίδευση, έρευνα, πολιτισμό, αθλητισμό, τεχνολογία, κυβερνοασφάλεια και ηλεκτρονική διακυβέρνηση, δημιουργούν ένα πλέγμα σχέσεων που δύσκολα ανατρέπεται από μια τουρκική ανακοίνωση ή από μια συμμετοχή του ψευδοκράτους σε περιφερειακή σύναξη.