Σήμερα η 35η επέτειος από την ενθρόνιση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου

Αφού εξελέγη στις 22 Οκτωβρίου 1991 διαδεχόμενος τον Πατριάρχη Δημήτριο, στις 2 Νοεμβρίου του ίδιου έτους, ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος ενθρονιζόταν στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι, αναλαμβάνοντας την ηγεσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου σε μια περίοδο μεγάλων γεωπολιτικών και εκκλησιαστικών ανακατατάξεων. Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, η επέτειος αποτελεί αφορμή για την αποτίμηση μιας μακράς πατριαρχικής διαδρομής, η οποία συνδέθηκε με την προσπάθεια ενίσχυσης της ενότητας της Ορθοδοξίας, τον διαχριστιανικό διάλογο, την προστασία του περιβάλλοντος, αλλά και με σημαντικές εντάσεις και δύσκολες αποφάσεις, που επηρέασαν τις σχέσεις μεταξύ των Ορθόδοξων Εκκλησιών.

Από τους Αγίους Θεοδώρους της Ίμβρου στον Οικουμενικό Θρόνο

Ο κατά κόσμον Δημήτριος Αρχοντώνης γεννήθηκε στις 29 Φεβρουαρίου 1940 στους Αγίους Θεοδώρους της Ίμβρου. Η διαδρομή του προς την κορυφή της Ορθοδοξίας ξεκίνησε από το νησί της καταγωγής του και συνεχίστηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου φοίτησε στο Ζωγράφειο Γυμνάσιο-Λύκειο, πριν εισαχθεί στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης.

Ακολούθησαν μεταπτυχιακές σπουδές στο Γρηγοριανό Πανεπιστήμιο της Ρώμης, στο Οικουμενικό Ινστιτούτο του Bossey στην Ελβετία και στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Η επιστημονική του κατάρτιση επικεντρώθηκε, μεταξύ άλλων, στο Κανονικό Δίκαιο, ενώ μιλά επτά γλώσσες.

Χειροτονήθηκε διάκονος το 1961 και πρεσβύτερος το 1969. Το 1973 εξελέγη Μητροπολίτης Φιλαδελφείας, ενώ το 1990 προήχθη σε Μητροπολίτη Γέροντα Χαλκηδόνος. Για σχεδόν δύο δεκαετίες είχε υπηρετήσει στο ιδιαίτερο γραφείο του προκατόχου του, Πατριάρχη Δημητρίου, αποκτώντας βαθιά γνώση της λειτουργίας του Πατριαρχείου και των σύνθετων ισορροπιών που διαμορφώνουν τη θέση του στον ορθόδοξο κόσμο. Στις 22 Οκτωβρίου 1991 εξελέγη παμψηφεί 270ός Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης.

Η εκλογή του συνέπεσε με μια ιστορική συγκυρία. Η κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη, η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και η αναδιαμόρφωση του διεθνούς πολιτικού χάρτη δημιουργούσαν νέα δεδομένα για τις Ορθόδοξες Εκκλησίες, οι οποίες καλούνταν να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο και τις σχέσεις τους. Η διαδρομή του Βαρθολομαίου έκτοτε συνδέθηκε με την προσπάθεια να διατηρηθεί η διεθνής παρουσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και να αναδειχθεί ο ρόλος του ως θεσμού διαλόγου και συντονισμού της Ορθοδοξίας.

Ο «Πράσινος Πατριάρχης» και η διεθνής περιβαλλοντική του παρουσία

Ένα από τα στοιχεία, που διαφοροποίησαν τη δημόσια παρουσία του Βαρθολομαίου ήταν η συστηματική ενασχόλησή του με την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Πολύ πριν η κλιματική κρίση βρεθεί στο επίκεντρο της διεθνούς πολιτικής και κοινωνικής συζήτησης, ο Οικουμενικός Πατριάρχης είχε αναδείξει την οικολογική ευθύνη ως αναπόσπαστο μέρος της χριστιανικής διδασκαλίας και της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η περιβαλλοντική του δραστηριότητα, οι διεθνείς πρωτοβουλίες και τα συνέδρια, που διοργανώθηκαν με τη συμμετοχή επιστημόνων, θρησκευτικών ηγετών και πολιτικών προσωπικοτήτων συνέβαλαν στην καθιέρωση του χαρακτηρισμού «Πράσινος Πατριάρχης».

Η βασική θέση, που διατρέχει αυτή την προσπάθεια είναι ότι η καταστροφή του περιβάλλοντος δεν αποτελεί απλώς ένα επιστημονικό ή οικονομικό πρόβλημα, αλλά συνδέεται και με την ηθική ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στη δημιουργία. Η προσέγγιση αυτή έδωσε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο τη δυνατότητα να συμμετέχει ενεργά σε μια συζήτηση με παγκόσμια διάσταση, διευρύνοντας την παρουσία του πέρα από τα στενά όρια της εκκλησιαστικής διπλωματίας.

Η ενότητα της Ορθοδοξίας

Η προώθηση της πανορθόδοξης ενότητας αποτέλεσε έναν από τους βασικούς άξονες της πατριαρχικής του διακονίας. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία είχε η σύγκληση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Κρήτη, τον Ιούνιο του 2016, έπειτα από μακρά περίοδο προετοιμασίας και διαβουλεύσεων.

Η Σύνοδος αποτέλεσε σημαντικό σταθμό για τη σύγχρονη Ορθοδοξία, καθώς συγκέντρωσε προκαθημένους και αντιπροσωπείες αυτοκέφαλων Εκκλησιών, με στόχο την εξέταση ζητημάτων, που αφορούν τη ζωή και τη μαρτυρία της Εκκλησίας στον σύγχρονο κόσμο. Ωστόσο, η απουσία τεσσάρων Εκκλησιών, μεταξύ των οποίων και της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ανέδειξε τα όρια της προσπάθειας για συνολική εκκλησιαστική συνεννόηση.

Ακόμη πιο καθοριστική για τις διορθόδοξες σχέσεις υπήρξε η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, τον Ιανουάριο του 2019. Η απόφαση αυτή αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες αλλά και πλέον αμφιλεγόμενες επιλογές της πατριαρχικής του θητείας. Η αναγνώριση της αυτοκεφαλίας προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση της Μόσχας και οδήγησε σε σοβαρή κρίση στις σχέσεις μεταξύ των δύο Πατριαρχείων, με ευρύτερες επιπτώσεις στον ορθόδοξο κόσμο. Αξίζει να σημειωθεί, ότι το ζήτημα της Ουκρανίας εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εκκρεμότητες για την πανορθόδοξη ενότητα, ιδιαίτερα μετά τη ρωσική εισβολή του 2022 και τη συνεχιζόμενη πολεμική σύγκρουση. Μάλιστα, ιδιαίτερη σημασία είχε η συνάντηση του Παναγιώτατου με τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, στην Κωνσταντινούπολη, το Σάββατο 31 Οκτωβρίου. Ο Ουκρανός πρόεδρος συνεχάρη τον Πατριάρχη για τη συμπλήρωση 35 ετών από την ενθρόνισή του, εκφράζοντας την ευγνωμοσύνη του για τη σταθερή δημόσια στάση του απέναντι στην Ουκρανία και για τη συνεχή προσευχητική και ηθική υποστήριξή του, σε μια περίοδο κατά την οποία η θρησκευτική διάσταση της ουκρανικής κρίσης παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με τις γεωπολιτικές εξελίξεις.

Τα συγχαρητήρια του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών

Για την επέτειο των 35 ετών από την ενθρόνιση του Βαρθολομαίου, μεταξύ άλλων, έστειλε μήνυμα και το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών. Ο γενικός γραμματέας του οργανισμού, καθηγητής Τζέρι Πιλάι, εξέφρασε τα θερμά συγχαρητήριά του, αναγνωρίζοντας τη συμβολή του Οικουμενικού Πατριάρχη στην προσπάθεια για την ενότητα των χριστιανικών Εκκλησιών, την ειρήνη και τη συμφιλίωση. Ξεχωριστή αναφορά έκανε στη μακρά προσωπική σχέση του Πατριάρχη με το οικουμενικό κίνημα, υπενθυμίζοντας τις σπουδές του στο Οικουμενικό Ινστιτούτο του Bossey και τη συμμετοχή του στην Επιτροπή «Πίστη και Τάξη» του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών. Στο μήνυμά του, ο Πιλάι αναφέρθηκε, επίσης, στη συμπλήρωση 1.700 ετών από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας, το 2025, επισημαίνοντας τη συμβολή και τη φιλοξενία του Οικουμενικού Πατριάρχη στις εκδηλώσεις που ανέδειξαν την κοινή χριστιανική κληρονομιά.

Το όραμα για τη Χάλκη

Ανάμεσα στα ζητήματα, που εξακολουθούν να βρίσκονται ψηλά στην ατζέντα του Οικουμενικού Πατριάρχη, είναι η επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης.

Η Σχολή παραμένει κλειστή από το 1971, όταν η τουρκική νομοθεσία οδήγησε στην παύση της λειτουργίας των ιδιωτικών ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, στα οποία περιλαμβανόταν. Η επαναλειτουργία της αποτελεί πάγιο αίτημα του Οικουμενικού Πατριαρχείου και συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητά του να εκπαιδεύει νέους κληρικούς και θεολόγους. Ο Παναγιώτατος οραματίζεται, επίσης, την παγίωση της ομαλότητας στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Τριάντα πέντε χρόνια μετά

Η συμπλήρωση 35 ετών από την ενθρόνιση του Βαρθολομαίου, η οποία αποτελεί τη μακροβιότερη μέχρι σήμερα πατριαρχική διακονία στον Οικουμενικό Θρόνο, είναι και μία ευκαιρία να εξεταστεί η θέση του Πατριαρχείου σε ένα μεταβαλλόμενο κόσμο, όπου οι θρησκευτικοί θεσμοί καλούνται να διαχειριστούν νέες κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές προκλήσεις. Η ενότητα της Ορθοδοξίας, οι σχέσεις με τις άλλες χριστιανικές Εκκλησίες, η προστασία των θρησκευτικών ελευθεριών, η επαναλειτουργία της Χάλκης και η διατήρηση της ελληνικής ομογένειας στην Κωνσταντινούπολη παραμένουν ζητήματα με ιδιαίτερη βαρύτητα. Την ίδια στιγμή, η περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, ο διάλογος των θρησκειών και η δημόσια παρέμβαση υπέρ της ειρήνης έχουν προσδώσει στην πατριαρχική του παρουσία μια διεθνή διάσταση, που υπερβαίνει τα όρια της εκκλησιαστικής διοίκησης.