35 χρόνια Οικουμενικός Πατριάρχης ο Βαρθολομαίος: Η ιστορική διαδρομή από την Ίμβρο στην κορυφή της Ορθοδοξίας

Στην καρδιά της Κωνσταντινούπολης, το Φανάρι τιμά σήμερα, 22 Οκτωβρίου 2026, την 35η επέτειο από την εκλογή του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου.

Τριάντα πέντε χρόνια μετά την ομόφωνη ανάδειξή του στον Οικουμενικό Θρόνο, ο Πατριάρχης εορτάζει όχι μόνο μία επέτειο ως εκκλησιαστικός ηγέτης αλλά και μία διαδρομή της Ορθοδοξίας σε ένα περιβάλλον γεμάτο γεωπολιτικές ανακατατάξεις, θρησκευτικές αντιπαραθέσεις και νέες κοινωνικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις. Η επέτειος έχει ήδη αποκτήσει διεθνή διάσταση. Το βράδυ της Τετάρτης πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη εκδήλωση προς τιμήν του Πατριάρχη, ενώ το σημερινό πρόγραμμα περιλαμβάνει την πανηγυρική Θεία Λειτουργία στον Πατριαρχικό Ναό και ειδικό αφιέρωμα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αυστραλίας. Παράλληλα, η ΕΡΤ παρουσιάζει απόψε στις 22.00 ένα ντοκιμαντέρ, στο οποίο ο ίδιος ο Βαρθολομαίος επιστρέφει στις σημαντικότερες στιγμές της ζωής του, από τα παιδικά του χρόνια στην Ίμβρο έως τις προκλήσεις της πατριαρχικής του διακονίας.

Από την εκλογή του 1991 στη μακρά διαδρομή του Φαναρίου

Η 22α Οκτωβρίου 1991 αποτελεί το χρονικό ορόσημο, αφού ο τότε Μητροπολίτης Γέρων Χαλκηδόνος Βαρθολομαίος εξελέγη παμψηφεί Οικουμενικός Πατριάρχης. Η ενθρόνισή του πραγματοποιήθηκε στις 2 Νοεμβρίου του ίδιου έτους. Ο νέος Πατριάρχης ανελάμβανε την ευθύνη ενός ιστορικού θεσμού σε μια περίοδο μεγάλων διεθνών ανακατατάξεων. Η κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ, η αναδιάταξη των διεθνών σχέσεων και η επανεμφάνιση παλαιών εθνικών και θρησκευτικών αντιθέσεων διαμόρφωναν ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον για τις Ορθόδοξες Εκκλησίες.

Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, ο κόσμος έχει αλλάξει ξανά. Η θρησκεία εξακολουθεί να διαδραματίζει ρόλο στη δημόσια ζωή, οι διεθνείς συγκρούσεις παραμένουν ανοιχτές και η ανάγκη για διάλογο και ειρηνική συνύπαρξη γίνεται ολοένα πιο επιτακτική. Σε αυτό το πλαίσιο, η πατριαρχία του Βαρθολομαίου χαρακτηρίζεται από μια σταθερή επιδίωξη: να διατηρήσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο την ιστορική και πνευματική του ακτινοβολία, ενισχύοντας ταυτόχρονα την παρουσία του σε διεθνείς συζητήσεις, που υπερβαίνουν τα στενά όρια της εκκλησιαστικής ζωής.

Η προσπάθεια αυτή δεν υπήρξε ανέφελη. Οι ενδοορθόδοξες διαφωνίες, οι δυσκολίες στις σχέσεις με άλλες Εκκλησίες και οι σύνθετες πολιτικές συνθήκες, μέσα στις οποίες λειτουργεί το Πατριαρχείο αποτελούν μέρος της πραγματικότητας που συνοδεύει τη μακρά του πορεία. Η αποτίμηση των 35 ετών, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια παράθεση επιτυχιών αλλά προϋποθέτει και την εξέταση των προκλήσεων, που εξακολουθούν να απασχολούν το Φανάρι.

Η σημερινή επέτειος

Οι εορτασμοί στο Φανάρι ξεκίνησαν την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, με τον Μέγα Εσπερινό στον Πατριαρχικό Ναό, στον οποίο χοροστάτησε ο Οικουμενικός Πατριάρχης. Σήμερα, Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, ανήμερα της επετείου, πραγματοποιήθηκε πανηγυρική Θεία Λειτουργία, με τον Βαρθολομαίο να προεξάρχει της ακολουθίας.

Παράλληλα, η επέτειος τιμάται με πρωτοβουλίες που διευρύνουν το ακροατήριό της πέρα από την εκκλησιαστική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης. Το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών απέστειλε συγχαρητήριο μήνυμα, αναγνωρίζοντας τη συμβολή του Πατριάρχη στην ενότητα των χριστιανικών Εκκλησιών, στην ειρήνη, στη συμφιλίωση και στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Στο μήνυμά του, ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου, Τζέρι Πιλάι, αναφέρεται στη μακρά παρουσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο οικουμενικό κίνημα και στη συμβολή του Βαρθολομαίου στην προσπάθεια να αναζητηθούν κοινοί δρόμοι επικοινωνίας μεταξύ των χριστιανικών παραδόσεων.

Η ευχή «Εις πολλά έτη, Δέσποτα» αποκτά έτσι και έναν ευρύτερο συμβολισμό, καθώς εκφράζει την αναγνώριση μιας πορείας που συνδέεται με τον διάλογο, την ενότητα και την προσπάθεια διατήρησης της θρησκείας ως παράγοντα συνεννόησης.

«Η ζωή ήν το φως»: Το αφιέρωμα της Αρχιεπισκοπής Αυστραλίας

Μία από τις σημαντικότερες εκδηλώσεις της επετείου πραγματοποιείται σήμερα στην Κωνσταντινούπολη με πρωτοβουλία της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αυστραλίας. Το αφιέρωμα, με τίτλο «Η ζωή ήν το φως», θα πραγματοποιηθεί στις 18:00 στο Grand Cevahir Hotel & Convention Center, στην περιοχή Σισλί. Η εκδήλωση είναι αφιερωμένη στην προσωπικότητα του Βαρθολομαίου και στην 35ετή πατριαρχική του διακονία. Μέσα από την παρουσίαση σημαντικών σταθμών της ζωής του, επιχειρεί να αναδείξει το πνευματικό και εκκλησιαστικό περιεχόμενο της πορείας του, αλλά και τη συμβολή του στον διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο, στην ειρήνη και στην περιβαλλοντική προστασία. Ιδιαίτερη θέση έχει η συμμετοχή νέων ανθρώπων. Την εκδήλωση θα παρουσιάσουν νέοι και νέες της Χριστιανικής Ενώσεως Σύδνεϋ, μαζί με τον Αρχιεπίσκοπο Αυστραλίας Μακάριο.

Σημειώνεται, ότι ο τίτλος της εκδήλωσης παραπέμπει στο ευαγγελικό χωρίο «ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς», ενώ το αφιέρωμα περιλαμβάνει ένα ποίημα, που γράφτηκε και μελοποιήθηκε προς τιμήν του Πατριάρχη.

Η ΕΡΤ καταγράφει την προσωπική διαδρομή του Πατριάρχη

Ένα διαφορετικό, περισσότερο προσωπικό πορτρέτο του Βαρθολομαίου παρουσιάζει η ΕΡΤ μέσα από ένα αποκλειστικό ντοκιμαντέρ που μεταδίδεται σήμερα στις 22:00, στο ERT Cosmos και στη διεθνή εκδοχή του ERTFLIX. Σε μια εκ βαθέων συνομιλία με τον δημοσιογράφο Πιέρρο Τζανετάκο, ο Πατριάρχης ανατρέχει στις σημαντικότερες στιγμές της ζωής του και αποτιμά τη διακονία του στον Οικουμενικό Θρόνο.

Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στην Ίμβρο, στην Κωνσταντινούπολη και στη Χάλκη, τρεις τόπους που συμπυκνώνουν διαφορετικές πτυχές της ταυτότητάς του.

Στην Ίμβρο, ο Βαρθολομαίος επιστρέφει στην οικογενειακή του ιστορία. Θυμάται τα παιδικά του χρόνια, την πρώτη του επαφή με την Εκκλησία και την αγάπη του για τα γράμματα. Ανοίγει την οικία του στους Αγίους Θεοδώρους και επισκέπτεται το πατρικό καφενείο και το κοιμητήριο του χωριού, όπου βρίσκονται οι γονείς του.

Οι εικόνες αυτές φωτίζουν μια λιγότερο θεσμική πλευρά της προσωπικότητάς του. Πίσω από τον Πατριάρχη που συναντά η διεθνής κοινότητα βρίσκεται ένας άνθρωπος με βαθιές ρίζες σε έναν τόπο που γνώρισε μεγάλες αλλαγές και δοκιμασίες. Στο ίδιο ντοκιμαντέρ, ο Βαρθολομαίος αναφέρεται στις προσπάθειες στήριξης της ελληνικής κοινότητας της Ίμβρου, η οποία υπέστη σοβαρά πλήγματα κατά τη δεκαετία του 1960 και τα επόμενα χρόνια. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα ελληνικά σχολεία που επαναλειτούργησαν στο νησί έπειτα από μακρά περίοδο διακοπής. Ο Παναγιώτατος συναντά νέους ανθρώπους και τους περιγράφει ως ελπίδα για το μέλλον του Ελληνισμού. Σε μια φράση που συμπυκνώνει αυτή την οπτική, σημειώνει την ανάγκη «από τα δύσκολα και τα πικρά να βγαίνει το γλυκό νερό».

Ο «Πράσινος Πατριάρχης» και η περιβαλλοντική ευθύνη

Εάν υπάρχει ένα πεδίο, στο οποίο ο Βαρθολομαίος απέκτησε διεθνή αναγνωρισιμότητα πέρα από τον εκκλησιαστικό κόσμο, αυτό είναι η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.

Ο χαρακτηρισμός «Πράσινος Πατριάρχης» αποτυπώνει την προσπάθειά του να συνδέσει την ορθόδοξη θεολογική παράδοση με την ευθύνη απέναντι στη δημιουργία. Η περιβαλλοντική του δράση δεν περιορίζεται σε συμβολικές παρεμβάσεις αλλά περιλαμβάνει οικολογικά σεμινάρια, διεθνή συμπόσια, παρεμβάσεις για την προστασία των θαλασσών και πρωτοβουλίες που αναδεικνύουν τη σχέση μεταξύ ανθρώπου, φύσης και πνευματικής ζωής. Ιδιαίτερη σημασία έχει η καθιέρωση της 1ης Σεπτεμβρίου ως ημέρας προσευχής για την προστασία της δημιουργίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

Η ιδέα ότι η καταστροφή του περιβάλλοντος δεν αποτελεί αποκλειστικά τεχνικό ή οικονομικό ζήτημα, αλλά και ηθική ευθύνη, βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της προσέγγισης.

Σε μια εποχή κατά την οποία η κλιματική κρίση απειλεί κοινωνίες και οικοσυστήματα, η περιβαλλοντική δράση του Πατριάρχη συνδέει τη θρησκευτική παράδοση με ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα του 21ου αιώνα. Η συγκεκριμένη διάσταση αναδεικνύεται και στο συγχαρητήριο μήνυμα του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών, το οποίο αναγνωρίζει τη συμβολή του Βαρθολομαίου στην ευαισθητοποίηση των χριστιανικών κοινοτήτων γύρω από την προστασία της δημιουργίας.

Η ενότητα της Ορθοδοξίας

Η πατριαρχία του Βαρθολομαίου έχει συνδεθεί στενά με την προσπάθεια ενίσχυσης της συνεργασίας μεταξύ των κατά τόπους Ορθόδοξων Εκκλησιών. Σημαντικός σταθμός αυτής της πορείας υπήρξε η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Κρήτη τον Ιούνιο του 2016, έπειτα από δεκαετίες προετοιμασίας.

Η Σύνοδος αποτέλεσε μια ιστορική προσπάθεια να συζητηθούν από κοινού ζητήματα που αφορούν τη ζωή και τη μαρτυρία της Ορθοδοξίας στον σύγχρονο κόσμο.

Η σημασία της δεν αναιρεί, ωστόσο, τις δυσκολίες που εξακολουθούν να υπάρχουν. Οι διαφωνίες μεταξύ Ορθόδοξων Εκκλησιών, οι διαφορετικές προσεγγίσεις σε εκκλησιαστικά και γεωπολιτικά ζητήματα και η κρίση στις σχέσεις του Φαναρίου με τη Μόσχα αποτελούν σημαντικές προκλήσεις. Ο ίδιος ο Πατριάρχης, όπως προκύπτει και από το ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ, επιμένει στη σημασία της συνοδικότητας και στον ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ως θεσμού συντονισμού και συνεργασίας.

Ο διάλογος μεταξύ των θρησκειών ως δρόμος ειρήνης

Μια ακόμη σταθερή προτεραιότητα του Βαρθολομαίου είναι η ενίσχυση των σχέσεων με άλλες χριστιανικές Εκκλησίες και η ανάπτυξη διαλόγου με διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις. Οι επαφές με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, οι σχέσεις με άλλες χριστιανικές κοινότητες και οι πρωτοβουλίες διαλόγου με το Ισλάμ και τον Ιουδαϊσμό εντάσσονται στην προσπάθεια να αναδειχθεί η δυνατότητα ειρηνικής συνύπαρξης. Μάλιστα, η προσέγγιση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο, κατά την οποία οι θρησκευτικές ταυτότητες συχνά εργαλειοποιούνται σε πολιτικές αντιπαραθέσεις και πολεμικές συγκρούσεις.

Το μήνυμα που προβάλλει το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι, ότι η πίστη δεν πρέπει να γίνεται αιτία εχθρότητας, αλλά αφετηρία για την αναζήτηση κοινών αξιών και την υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η διεθνής παρουσία του Βαρθολομαίου έχει συνδεθεί με αυτή την αντίληψη, μέσα από συναντήσεις με θρησκευτικούς ηγέτες και πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της κατανόησης μεταξύ διαφορετικών κοινοτήτων.

Η Χάλκη και το αίτημα επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής

Στην ιστορία του Βαρθολομαίου, η Θεολογική Σχολή της Χάλκης κατέχει ξεχωριστή θέση.

Εκεί φοίτησε ο ίδιος, αποκτώντας τις βάσεις της θεολογικής του παιδείας. Η επαναλειτουργία της Σχολής, η οποία παραμένει κλειστή από το 1971, αποτελεί σταθερό αίτημα του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο ένα ιστορικό εκπαιδευτικό ίδρυμα αλλά συνδέεται με τη δυνατότητα θεολογικής κατάρτισης νέων κληρικών, τη διατήρηση της εκκλησιαστικής παράδοσης και το μέλλον του Πατριαρχείου.

Στο επετειακό ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ, ο Βαρθολομαίος εκφράζει την ελπίδα ότι οι σχετικές πρωτοβουλίες θα ευοδωθούν και ότι η Σχολή θα μπορέσει να επαναλειτουργήσει.

Με αφετηρία την Ίμβρο

Η διαδρομή του Βαρθολομαίου ξεκίνησε από ένα μικρό χωριό της Ίμβρου και τον οδήγησε στην κορυφή ενός από τους ιστορικότερους εκκλησιαστικούς θεσμούς. Στην πορεία αυτή συνυπάρχουν διαφορετικές διαστάσεις: η προσωπική μνήμη, η θεολογική παιδεία, η ποιμαντική ευθύνη, οι διεθνείς σχέσεις και η επιδίωξη να διατηρηθεί η παρουσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς.

Επομένως, πέρα από έναν απολογισμό θητείας, η επέτειος των 35 ετών προσφέρει και την ευκαιρία να τεθούν ερωτήματα για το μέλλον. Πώς μπορεί να ενισχυθεί η ενότητα της Ορθοδοξίας; Ποιος είναι ο ρόλος των θρησκευτικών θεσμών σε έναν κόσμο που δοκιμάζεται από πολέμους και κοινωνικές ανισότητες; Πώς μπορεί η πνευματική παράδοση να συμβάλει στην προστασία του περιβάλλοντος και στην υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας; Όλα, ερωτήματα τα οποία έχουν πλέον συνδεθεί με την ιστορική αποστολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου καθώς και της δυνατότητάς του να ανταποκριθεί στις ανάγκες της εποχής.

Ποιος είναι ο Βαρθολομαίος

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης γεννήθηκε στις 29 Φεβρουαρίου 1940 στους Αγίους Θεοδώρους της Ίμβρου. Το κοσμικό του όνομα είναι Δημήτριος Αρχοντώνης.

Σπούδασε στην Ίμβρο, στην Κωνσταντινούπολη και στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, από την οποία αποφοίτησε το 1961. Ακολούθησαν μεταπτυχιακές σπουδές στο Ποντιφικό Ανατολικό Ινστιτούτο της Ρώμης, στο Οικουμενικό Ινστιτούτο του Μποσέ στην Ελβετία και στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, με ειδίκευση στο κανονικό δίκαιο.

Χειροτονήθηκε διάκονος το 1961, πρεσβύτερος το 1969 και μητροπολίτης Φιλαδελφείας το 1973. Το 1990 εξελέγη Μητροπολίτης Γέρων Χαλκηδόνος, θέση από την οποία αναδείχθηκε στον Οικουμενικό Θρόνο στις 22 Οκτωβρίου 1991.

Σύμφωνα με το επίσημο βιογραφικό του Πατριαρχείου, η πορεία του χαρακτηρίζεται από διαρκή προσπάθεια για την ενίσχυση της πανορθόδοξης ενότητας και συνεργασίας, τη στήριξη των εκκλησιαστικών επαρχιών ανά τον κόσμο και την προστασία του περιβάλλοντος.

Συνοψίζοντας τους πέντε βασικούς άξονας της πατριαρχίας του, κυριαρχεί ο στόχος του Παναγιώτατου για την ενότητα της Ορθοδοξίας, καθώς από την αρχή της πατριαρχίας του, ο Βαρθολομαίος επιδίωξε να ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ των κατά τόπους Ορθόδοξων Εκκλησιών, μέσα από συναντήσεις Προκαθημένων και πρωτοβουλίες κοινής δράσης. Όπως προαναφέρθηκε, κορυφαίος σταθμός υπήρξε η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας στην Κρήτη, τον Ιούνιο του 2016, έπειτα από μακρά προετοιμασία.

Σταθερός προσανατολισμός της πατριαρχίας του, αποτελεί αναμφίβολα ο διαχριστιανικός και διαθρησκειακός διάλογος. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις επίσημες συναντήσεις θρησκευτικών ηγετών. Αφορά και το κατά πόσο οι θρησκευτικοί θεσμοί μπορούν να αναπτύξουν κοινό λόγο απέναντι στη βία, στις διακρίσεις, στις συγκρούσεις και στη θρησκευτική μισαλλοδοξία. Αξίζει να αναφερθεί, ότι η σχετική συμβολή του Βαρθολομαίου επισημαίνεται τόσο από την Αρχιεπισκοπή Αμερικής όσο και από το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών.

Η περιβαλλοντική δράση αποτελεί ίσως το πιο αναγνωρίσιμο στοιχείο της διεθνούς δημόσιας εικόνας του Βαρθολομαίου. Η συστηματική ανάδειξη της προστασίας της φύσης ως πνευματικής και ηθικής ευθύνης συνέβαλε ώστε ο Πατριάρχης να γίνει γνωστός διεθνώς ως «Πράσινος Πατριάρχης».

Βασικός σταθμός της διαδρομής του είναι οπωσδήποτε η Ίμβρος και η ελληνική κοινότητα της Πόλης, με τη σχέση αυτή να αποκτά ιδιαίτερο βάρος λόγω των ιστορικών περιπετειών της ελληνικής κοινότητας του νησιού και των διωγμών και πιέσεων που υπέστη κατά τον 20ό αιώνα.

Τέλος, η επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, η οποία παραμένει σταθερό αίτημα του Οικουμενικού Πατριαρχείου.