Grava City: Η θλιβερή ιστορία του «Γκράβαρντ»

Σε «υποχρεωτική αποχή» παραμένει, ουσιαστικά επ' αόριστον, η πολυπληθέστερη σχολική κοινότητα της Ελλάδας, οι περίπου 5.000 μαθητές και διδάσκοντες του συγκροτήματος Γκράβας, μεταξύ Ανω Πατησίων και Γαλατσίου. Από τις 16 Σεπτεμβρίου, συνεργεία και εξειδικευμένοι τεχνικοί προσπαθούν να εντοπίσουν την πηγή μιας οσμής φυσικού αερίου, η οποία πλανάται σε συγκεκριμένα σημεία του συγκροτήματος.

Ακόμη και το αναλυτικό πόρισμα του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, κατόπιν διενεργηθείσας αυτοψίας, εντοπίζει μεν κενά ασφαλείας και απαράδεκτες παραλείψεις, όχι όμως και κάποια τυχόν διαρροή φυσικού αερίου.

Εν τω μεταξύ, οι εμπλεκόμενοι δημόσιοι φορείς -ο Δήμος Αθηναίων, το υπουργείο Παιδείας κ.ά.- έχουν απορροφηθεί σε ένα blame game, αλληλοκατηγορούμενοι για αμέλεια και απόπειρα να αποφύγουν τις ευθύνες που αναλογούν στον καθέναν, σχετικά με την κατάσταση της Γκράβας.

Ο Δήμος Αθηναίων, πάντως, αποφάσισε να παρατείνει την αναστολή λειτουργίας για τα σχολεία της Γκράβας, τουλάχιστον έως αύριο Δευτέρα 26 Οκτωβρίου 2026, προκειμένου να δοθεί χρόνος στους τεχνικούς να λύσουν το αίνιγμα της οσμής. Ταυτόχρονα, η λύση που φαίνεται να προκρίνεται είναι η εκκίνηση των διαδικασιών για την αντικατάσταση του συστήματος θέρμανσης με καυστήρες φυσικού αερίου, από κλιματιστικά και αντλίες θερμότητας, με στόχο την απεξάρτηση της Γκράβας από το αέριο.

Συνεπώς, για μία ακόμη φορά, η ιστορία της Γκράβας επαναλαμβάνεται, αν και σε μια παραλλαγμένη εκδοχή εν συγκρίσει με το παρελθόν, εφόσον τώρα οι μαθητές τίθενται σε αποχή και τηλεκπαίδευση με εντολή άνωθεν αρμοδίων. Ενώ παλαιότερα η αποχή ήταν το σήμα-κατατεθέν για τα παιδιά της Γκράβας, επειδή εκείνα την επέλεγαν.

Αποχή με το καλημέρα

Το σύμπλεγμα σχολικών μονάδων της Γκράβας υποδέχθηκε μαθητές για πρώτη φορά τον Σεπτέμβριο του 1977. Οι μαζικές κινητοποιήσεις διαμαρτυρίας ξεκίνησαν μόλις τον πέμπτο μήνα εκείνου του παρθενικού και αβέβαιου έτους λειτουργίας της Γκράβας. Ενδεικτικά, το εφημεριδάκι «Μαθητικά Νειάτα», στο φύλλο της 23/1/1978, αναπαριστούσε την τότε επικρατούσα κατάσταση με μελανά χρώματα: «Με την αρχή της φετεινής σχολικής χρονιάς άρχισε να υπολειτουργεί το συγκρότημα σχολικών κτιρίων της Γκράβας. Σ' αυτό μεταφέρθηκαν και στεγάζονται δέκα σχολιά [sic], ενώ τα κτίρια παρουσίαζαν και παρουσιάζουν σημαντικές ελλείψεις που καθιστούσαν όχι μόνο δύσκολες τις συνθήκες σπουδών, αλλά και επικίνδυνες για την υγεία των μαθητών. Συγκεκριμένα, δεν υπάρχει κεντρική αποχέτευση και η ηλεκτροδότηση είναι ανεπαρκής. Το σημαντικότερο όμως πρόβλημα είναι η μη λειτουργία της εγκατάστασης καλοριφέρ, πρόβλημα που η λύση του αποτελεί ανάγκη για τους μαθητές με την επιδείνωση των καιρικών συνθηκών».

Στη συνέχεια του άρθρου, το ακροαριστερό φανζίν διεκτραγωδεί το πώς η μαζικότητα της αποχής στην οποία προχώρησαν οι μαθητές διαμαρτυρόμενοι παρεμποδίζεται από την αδυναμία συντονισμού των κομματικών οργανώσεων που είχαν ήδη διεισδύσει στην κοινότητα της Γκράβας και κυρίως των «ρεφορμιστών του ΚΚΕ».

Σε πιο επαγγελματικό τόνο, η «Αυγή» της 25ης Ιανουαρίου 1978 τιτλοφορεί σχετικό ρεπορτάζ με τη φράση «Ξεπαγιάζουν οι μαθητές χωρίς θέρμανση στο Γαλάτσι», αναφέροντας ότι «οι μαθητές αγανακτισμένοι άρχισαν να φωνάζουν “θέλουμε θέρμανση” και ένας τους αποβλήθηκε για τετραήμερο επειδή τοιχοκολλούσε ανακοινώσεις για μια συγκέντρωση διαμαρτυρίας».

Κατόπιν, στο ίδιο άρθρο απαριθμούνται οι βρεφικές ασθένειες της Γκράβας: «Βρίσκεται έξω από κατοικημένη περιοχή και τα παιδιά αναγκάζονται να περπατούν πολλή ώρα κάθε μέρα στον μοναδικό στενό λασπόδρομο που οδηγεί στο συγκρότημα. - Τα κτίρια είναι καινούργια και υγρά ακόμη, ενώ από πολλά σημεία μπαίνει νερό της βροχής. - Το αποχετευτικό σύστημα δεν λειτουργεί καλά, με αποτέλεσμα να ξεχειλίζουν συχνά οι τουαλέτες. - Τα κτίρια δεν έχουν συνδεθεί με τη ΔΕΗ, ηλεκτροδοτούνται από γεννήτρια κοντινού εργοταξίου και το ρεύμα κόβεται την ώρα του μαθήματος. - Δεν υπάρχει θέρμανση και πολλοί μαθητές έχουν πάθει ήδη κρυολογήματα. Το Τεχνικό Λύκειο, με έξοδα των μαθητών, προμηθεύτηκε μερικές σόμπες υγραερίου, που μυρίζουν βαριά, ενώ είναι και επικίνδυνες για την υγεία των παιδιών. Τα άλλα σχολεία δεν διαθέτουν τίποτα».

Κάπως έτσι, το πεπρωμένο του μεγαλύτερου συγκροτήματος δημόσιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα είχε προδιαγραφεί, σχεδόν εκ γενετής. Τα χρόνια που θα ακολουθούσαν, η Γκράβα θα γινόταν συνώνυμη της μαθητικής διαμαρτυρίας, διεκδικήσεων συγκεκριμένων αλλά και αφηρημένων, καθώς και της ανυπακοής υπό μία ευρύτερη έννοια. Ενα «γαλατικό χωριό» αντίστασης σε μια μακρά σειρά από μεταρρυθμιστικά σχέδια και παρεμβάσεις, τις οποίες επιχείρησαν να εφαρμόσουν κατά καιρούς διαφορετικές κυβερνήσεις, διαφορετικού ιδεολογικού προσανατολισμού. Παραλλάσσοντας τον στίχο του Ρασούλη, θα έλεγε κανείς ότι «οι κυβερνήσεις πέφτουνε, μα η Γκράβα μένει».

Κατάληψη για το κρύο

Σαν να μην είχε περάσει μία ημέρα από τον Ιανουάριο του 1978, στις 13 Δεκεμβρίου 1989, η «Ελευθεροτυπία» έγραφε ότι «κρύο, καιρός... για κατάληψη. Επτά στα 14 σχολεία της Γκράβας έχουν καταληφθεί από τους μαθητές, με βασικό αίτημα... να μην κρυώνουν. Από πλευράς υπουργείου Παιδείας, διά στόματος του υπουργού Κώστα Σημίτη, έχει ανακοινωθεί ότι τα σχετικά κονδύλια έχουν διατεθεί στους δήμους.

Ωστόσο, τα σχολεία δεν θερμαίνονται. Ειδικά για τα 14 σχολεία της Γκράβας υπάρχει μόνο ένας καυστήρας (σ.σ.: οι καυστήρες είναι δύο). Λέγεται ότι το νερό διανύει μία διαδρομή... 25 χιλιομέτρων για να φτάσει σε όλα τα σχολεία. Δεδομένου, δε, ότι το καλοριφέρ μέχρι πρότινος άναβε μόνο δύο ώρες, σε ορισμένα σχολεία δεν έφτανε ποτέ. Επίσης, οι μαθητές με την κατάληψή τους διεκδικούν τη δημιουργία ιατρείου, εφόσον στο συγκρότημα φοιτούν 5.000 μαθητές. Το κτήριο του ιατρείου υπάρχει, αλλά δεν υπάρχει γιατρός».

«Η Γκράβα νίκησε»

Σήμερα, περίπου τέσσερις δεκαετίες αργότερα, τα ζωτικά προβλήματα της Γκράβας παραμένουν ίδιας φύσεως, κατ' ουσίαν όπως και το 1989. Παρ’ όλα αυτά, το σύνθημα «Η Γκράβα νίκησε» έχει χτυπηθεί με κόκκινο χοντροκομμένο σπρέι σαν τατουάζ σε τοίχους και πεζούλια εντός του συγκροτήματος. Θριαμβολογώντας, όχι μόνο για τα τρέχοντα, τα περί διαρροής αερίου που οδήγησαν στην αναγκαστική παύση λειτουργίας των σχολείων, για λόγους ασφαλείας.

Η φράση «η Γκράβα νίκησε» παραπέμπει στο ιστορικό υπόβαθρο, υπονοεί ότι νίκησε ξανά. Ασχέτως εάν η εκάστοτε «νίκη» των μαθητών ανήκε προνομιακά στην Γκράβα και ασχέτως εάν το αποτέλεσμα ήταν αυτό που επεδίωξαν τα εξεγερμένα παιδιά, οι κινητοποιήσεις στον χώρο της μέσης εκπαίδευσης καθιερώθηκε να φέρουν το έντονο αποτύπωμα της Γκράβας.

Υπήρξε, άλλωστε, ακόμη και «Συμφωνία της Γκράβας» το 1998, εν είδει κολοφώνος της δύναμης που είχε αποκτήσει, συν τω χρόνω, το συγκεκριμένο συγκρότημα σχολείων. Τότε η Γκράβα ανέλαβε πρωταγωνιστικό ρόλο στο πανεθνικό κύμα καταλήψεων, με περισσότερα από 2.500 σχολεία ανά την Ελλάδα να κλείνουν από μέσα επί μήνες. Εκατοντάδες χιλιάδες μαθητές επαναστάτησαν ενάντια στις αλλαγές που αποπειράθηκε να εισάγει ο υπουργός Γεράσιμος Αρσένης. Ο ιστορικός συμβιβασμός ανάμεσα στις δύο πλευρές βαπτίστηκε, τιμής ένεκεν, «Συμφωνία της Γκράβας».

Η Γκράβα ξεσηκώθηκε και βρέθηκε στην πρώτη γραμμή όλων ανεξαιρέτως των μεγάλων μαθητικών κινητοποιήσεων της Μεταπολίτευσης, όπως τον χειμώνα του 1990-1991, όταν υπήρξαν ακόμη και νεκροί στις διαδηλώσεις της Αθήνας ενάντια στο νομοσχέδιο του τότε υπουργού Παιδείας Βασίλη Κοντογιαννόπουλου, ο οποίος εξαναγκάστηκε σε παραίτηση, παραχωρώντας τη θέση του στον Γιώργο Σουφλιά, που προχώρησε στην απόσυρση των μεταρρυθμίσεων.

Δέκα χρόνια αργότερα ήρθε η σειρά του Γεράσιμου -«κάτσε καλά Γεράσιμε»- Αρσένη, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, για να ακολουθήσει μια σειρά υπουργών οι οποίοι βρέθηκαν στο στόχαστρο των «ατίθασων» της Γκράβας.

Το θηρίο της παιδείας

Ενα από τα παράδοξα στοιχεία του συγκροτήματος έγκειται στο ότι, ενώ ανέκαθεν αντιλαμβανόταν τον εαυτό του ως μοναχικό θύλακα ανυποταξίας, πρωτοστατώντας σε καταλήψεις, αποχές και λοιπές μορφές δυναμικής διαμαρτυρίας, κάτι σαν Μονή Εσφιγμένου της Παιδείας (αλλά υπερμεγέθη), σαν πολλά σχολεία σε ένα σώμα που προοριζόταν για τους αταίριαστους, εκ των πραγμάτων μόνο ως «γαλατικό χωριό» δεν θα πρέπει να λογίζεται.

Απεναντίας, η Γκράβα είναι από μόνη της μια μαθητική πολιτεία. Με ανομοιογενή μεν, τεράστιο δε πληθυσμό αναλογικά με άλλα σχολικά συγκροτήματα, φιλοξενώντας καθημερινά περί τα 4.500 παιδιά, από τη νηπιακή έως την ύστερη εφηβική ηλικία και ακόμη πιο πέρα.

Καθώς η Γκράβα οδεύει προς τη συμπλήρωση 50 ετών παρουσίας στην ελληνική σχολική πραγματικότητα, μοιάζει όλο και περισσότερο με ένα μαμούθ - ή ένα ζωντανό μνημείο, σε μια προ πολλού εγκαταλελειμμένη προσέγγιση στον σχεδιασμό εκπαιδευτικών μονάδων.

Πέραν των τρεχόντων προβλημάτων με τη μυστηριώδη οσμή αερίου της οποίας η πηγή αναζητείται, σήμερα η Γκράβα στέκει, γενικότερα, σαν φόρος τιμής στην κτιριακή παρακμή. Στην «Grava City», όπως αυτάρεσκα και ηρωικά την ονομάτισε κάποιος με μαρκαδόρο στον τοίχο, με την τετραγωνισμένη κάτοψή της, τα κτίρια των διδακτηρίων σαν τουβλάκια Lego συναρμολογημένα μεταξύ τους, θα ταίριαζε περισσότερο να φιλοξενεί, π.χ., συστοιχίες υπολογιστών και πελώρια μέσα αποθήκευσης δεδομένων, όπως οι εγκαταστάσεις των data center, παρά ένα σύνολο 15 σχολείων Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, μονάδες ειδικής αγωγής, αθλητικών κέντρων, πάρκων κ.ά.

Απλώς, αυτό το πελώριο σύμπλεγμα χαμηλών κτιρίων, με τα χαίνοντα τραύματα από το πέρασμα του χρόνου και την πλημμελή συντήρηση, από ψηλά τουλάχιστον, δύσκολα πείθει έναν αδαή ότι πρόκειται για σχολείο - και δη με μια πολύ ξεχωριστή ιστορία.

Σχολείο ή φυλακή;

Το αρχικό σχέδιο για την Γκράβα ήταν να αξιοποιηθεί ως φυλακή - αυτό πίστευαν επί δεκαετίες μαθητές και γονείς που ένιωθαν εγκλωβισμένοι στη λαβυρινθώδη απεραντοσύνη του συγκροτήματος.

Εντούτοις, η διάδοση αυτή είναι εντελώς αβάσιμη, πρόκειται περί αστικού μύθου. Παρακολούθημα του οποίου, στο πλαίσιο του ίδιου αφηγήματος περί «σχολείου παραβατικών και ανεπιθύμητων», είναι ότι η Γκράβα υπήρξε αποκλειστικά ένα άντρο νεανικής εγκληματικότητας, μια φωλιά/άσυλο για ναρκομανείς, βαποράκια και εμπόρους, χούλιγκαν κ.λπ.

Ομως, παρά την κακοφημία της -συχνά αυτοκαλλιεργούμενη και εσκεμμένη- η Γκράβα ποτέ δεν ήταν μόνο ένα σχολείο για τα «κακά παιδιά». Ανέκαθεν ήταν ένα σχολείο για πολλά παιδιά. Τόσο πολλά ώστε οι πιθανότητες να βρεθούν ανάμεσά τους κακοποιά στοιχεία αυξάνονται εκθετικά, προσδίδοντας στο συγκρότημα μια αίγλη ανάποδου θρύλου, με παιδιάστικες αγριάδες, «ντου», ξυλοδαρμούς και επιδεικτικά παρεκκλίνουσες συμπεριφορές, με κλοπές, εκφοβισμό, τσιγάρο, μπάφους κ.λπ.

Επιπλέον, η μεταβολή της πληθυσμιακής σύστασης της περιοχής -μιας λαϊκής και εργατικής περιοχής ούτως ή άλλως- η πύκνωση των οικονομικών προσφύγων από τη Βαλκανική, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στις συνοικίες πέριξ, επηρέασε αρνητικά το επίπεδο φοίτησης στα σχολεία της Γκράβας. Τόσο μέσα στις αίθουσες, εκπαιδευτικά και μαθησιακά, όσο και έξω από αυτές.

Βεβαίως, οι καταλήψεις δεν ήταν μόνο ένα σίριαλ βανδαλισμών, αλλά και ένα διαρκές πάρτυ για τους έγκλειστους. Οταν μπορούσαν να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα εφόδια, διοργάνωναν λουκούλλεια τσιμπούσια, με σουβλιστά αρνιά και ατελείωτη οινο/μπιροποσία.

Παράλληλα, οι ώρες περνούσαν πιο εύκολα με χαρτοπαιξία, όπου στις παρτίδες πόκερ παίζονταν, εκτός από το χαρτζιλίκι, ρουχισμός και υπόδηση. Εξ ου και κάποιοι έφυγαν από τις καταλήψεις της Γκράβας στις αρχές της δεκαετίας του 1990, είτε με ένα μικρό κομπόδεμα από τα κέρδη τους στο πόκερ είτε μόνο με τα εσώρουχα.

Ασφαλώς, όσο και εάν αυτά τα παραλειπόμενα ανήκουν στο καλτ φολκλόρ της Γκράβας και καταχωρίστηκαν στις αλησμόνητες μαθητικές στιγμές στο μυαλό όσων πέρασαν από τις αίθουσές της, επ’ ουδενί δεν καταρρίπτουν το στερεότυπο του περιθωριακού σχολικού κέντρου.

Και το ίδιο ισχύει για άλλα παρατράγουδα, όπως τα «τρωκτικά», οι εξωσχολικοί που εκμεταλλεύονταν το υπόγειο δίκτυο αγωγών της Γκράβας και πλιατσικολογούσαν τα γραφεία της διοίκησης ανοίγοντας τρύπες στους τοίχους με βαριοπούλες.

Η παρακμή

Εντούτοις, η Γκράβα ουδέποτε προορίστηκε για κατάστημα κράτησης. Σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε με τη φιλοδοξία να αποτελέσει ένα υπόδειγμα σχολικής κοινότητας, στα πρότυπα ενός μεγάλου πανεπιστημιακού campus του εξωτερικού. Μάλιστα, το λογοπαίγνιο «Γκράβαρντ» επινοήθηκε προσφυώς για να περιγελάσει ακριβώς αυτή την, υπερφίαλη όπως απέδειξε η ιστορία, ιδέα των δημιουργών της Γκράβας.

Σήμερα, μόνο η καφετέρια «Κολλέγιο» θυμίζει, σαρκαστικά πια, τους ευσεβείς πόθους εκείνων που οραματίστηκαν την Γκράβα σαν μια πελώρια μαθητική κυψέλη, η οποία θα κάλυπτε τις εκπαιδευτικές ανάγκες των δεκάδων χιλιάδων παιδιών που προηγουμένως διασπείρονταν σε μικρότερες μονάδες ανά τα Πατήσια και το Γαλάτσι.

Ενα άλλο, θεμελιώδες παράδοξο στην περίπτωση της Γκράβας ήταν ότι γεννήθηκε εξαιτίας της αχαλίνωτης αστυφιλίας και των βασικών αναγκών που αυτή δημιούργησε, από το τέλος του Εμφυλίου και πέρα.

Στην πορεία του χρόνου, όμως, ενώ μεταξύ Κυψέλης, Πατησίων και Γαλατσίου, δηλαδή στην περιοχή της πρωτεύουσας όπου φυτεύτηκε το συγκρότημα της Γκράβας, οι πολυώροφες πολυκατοικίες εξακολουθούσαν να ορθώνονται και να την περικυκλώνουν ασφυκτικά, σαν να ήθελε η Αθήνα να προσαρμοστεί στα μεγέθη της Γκράβας και όχι το αντίστροφο, η ίδια φάνταζε όλο και πιο παράταιρη. Ολο και πιο ξεπερασμένη, όλο και πιο περιθωριακή, όλο και πιο λάθος.

Η σημερινή της κατάσταση με τα ρημαγμένα πάλαι ποτέ μοντέρνα κτίρια, τη δαιδαλώδη εσωτερική ρυμοτομία, τους τοίχους που με το ζόρι σηκώνουν στρώματα επί στρωμάτων από γκράφιτι, τον δήθεν φυλασσόμενο χώρο στάθμευσης στην Πασσώβ αποκλειστικά για τους διδάσκοντες, ο οποίος έχει μετατραπεί από τα γύρω συνεργεία σε νεκροταφείο τρακαρισμένων Ι.Χ., οι σκουριασμένες κλειδαριές σε πολλές από τις πύλες κ.ο.κ., μπορεί να έρχονται σε αντίστιξη με τις καθ' όλα ζωντανές και ανοιχτές για όλους εγκαταστάσεις άθλησης, δεν κρύβουν όμως την παραμέληση.

Και μια εγγενή αδυναμία των αρμόδιων κρατικών και αυτοδιοικητικών φορέων να συντηρήσουν, συντονισμένα και με μια ορθολογική κατανομή τομέων ευθύνης ανά φορέα, τον σχολικό Γαργαντούα της Γκράβας.

Το καθοριστικό σφάλμα

Πριν από 57 χρόνια, στη θέση του συγκροτήματος υπήρχαν μόνο άδειες αλάνες, ένα μικρό λατομείο και μία ασβεστοκάμινος δίπλα στον κομμένο βράχο της πάνω (βορειοανατολικής) πλευράς, προς τιμήν του οποίου βαφτίστηκε η περιοχή, καθώς «γκράβα» είναι ο γκρεμός στα αρβανίτικα, τα όνειρα της κεντρικής διοίκησης για την Γκράβα ήταν τελείως διαφορετικά και, σε πολύ μεγάλο βαθμό, απλοϊκά.

Στις 7 Ιανουαρίου του 1969, επί χούντας των συνταγματαρχών, η Εφημερίς των Διακηρύξεων σε μονόστηλο δημοσίευμα καθιστούσε γνωστό ότι «ο Οργανισμός Σχολικών κτιρίων προκηρύσσει Πανελλήνιον αρχιτεκτονικόν διαγωνισμόν διά την σύνταξιν και υποβολήν προμελέτης (χωροταξικής, προσχεδίων κ.λπ.) προς ανέγερσιν διδακτηριακού συγκροτήματος 8 διδακτηρίων μετά των αναγκαιούντων βοηθητικών χώρων εις το εν Αθήναις και παρά τη συμβολήν των οδών Ταϋγέτου-Χατζηδάκη γήπεδον (Γκράβα)».

Εντέλει, τη σύμβαση για το έργο κέρδισαν οι αρχιτέκτονες Κώστας Φινές και Κώστας Παπαϊωάννου, μαζί με μια ομάδα συνεργατών. Το στυλ που υιοθέτησαν ήταν ο μπρουταλισμός, μια αντίληψη πρωτοποριακή και ριψοκίνδυνη για ένα σύμπλεγμα σχολικών κτιρίων τόσο μεγάλης κλίμακας, η οποία ήταν όμως εξίσου ελκυστική για τους αρχιτέκτονες της εποχής.

Ο μπρουταλισμός προέκρινε τη λειτουργικότητα έναντι της συμβατικής καλαισθησίας και βασιζόταν στην ανάδειξη του πρωτογενούς, σχεδόν ακατέργαστου σκυροδέματος. Οι Φινές και Παπαϊωάννου μελέτησαν ενδελεχώς τα χαρακτηριστικά του οικοπέδου και σχεδίασαν αναλόγως τα χαμηλά κτίρια του συγκροτήματος, προκειμένου να αναπτύσσονται στον οριζόντιο άξονα και όχι καθ' ύψος, όπως θα άρμοζε σε προσπελάσιμες, ασφαλείς σχολικές εγκαταστάσεις.

Ομως, οι λύσεις που επέλεξαν οι αρχιτέκτονες για την αξιοποίηση του φυσικού φωτός και της θερμότητας από τον ήλιο, την κυκλοφορία του αέρα, την απλοποιημένη κατασκευή κ.λπ. αλλοιώθηκαν εκ των υστέρων.

Προστέθηκαν τοίχοι, κόπηκαν διάδρομοι και διελεύσεις, τοποθετήθηκαν εκατοντάδες μέτρα κιγκλιδωμάτων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η βασική ιδέα της διαφάνειας, του εύκολου προσανατολισμού και της ελεύθερης μετακίνησης, ακυρώθηκε.

Αντ’ αυτής, δημιουργήθηκε ένα πλήθος από κρυψώνες και καβάντζες, θείο δώρο για τους καπνιστές και τους διακινητές ουσιών. Τα ρεπορτάζ των ΜΜΕ θα αναπαρήγαγαν ιστορίες φρίκης, για χώρους της Γκράβας κατάσπαρτες από χρησιμοποιημένες σύριγγες, για χρήστες που τρυπιούνται μπροστά σε μαθητές Δημοτικού, συμβάλλοντας στην ανεπανόρθωτη αμαύρωση της φήμης ενός πολλαπλώς περιπετειώδους σχολικού συγκροτήματος. Του πιο διάσημου, του μεγαλύτερου, αλλά και πιθανώς του πιο παρεξηγημένου στην Ελλάδα.

Φωτογραφίες: Βασίλης Τσακίρογλου, EUROKINISSI