Τραπεζικές καταθέσεις: Γιατί δεν λειτουργεί ο ανταγωνισμός και τι μπορεί να αλλάξει τις ισορροπίες

Τέσσερις τράπεζες συγκεντρώνουν πάνω από το 94% των καταθέσεων, διαθέτουν άφθονη ρευστότητα και έχουν περιορισμένα κίνητρα να προσφέρουν υψηλότερα επιτόκια στους πελάτες τους. Αυτή είναι η εικόνα που αναδεικνύει η Επιτροπή Ανταγωνισμού στο τελικό πόρισμα της κλαδικής έρευνας για τις τραπεζικές καταθέσεις, προτείνοντας παρεμβάσεις που φθάνουν μέχρι τη δημιουργία αποταμιευτικών λογαριασμών με επιτόκια καθοριζόμενα από το κράτος.

«Οι ελληνικές συστημικές τράπεζες εκτιμάται ότι δεν προχώρησαν σε ουσιώδη ενσωμάτωση των εν λόγω αυξήσεων στα προσφερόμενα επιτόκια», αναφέρει χαρακτηριστικά η έκθεση για τις αυξήσεις των επιτοκίων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, οι οποίες πέρασαν σε περιορισμένο βαθμό ακόμη και στις προθεσμιακές καταθέσεις.

Η έρευνα εξετάζει επίσης τις προοπτικές του πέμπτου τραπεζικού πόλου της CrediaBank, την ανάπτυξη της Optima Bank και την είσοδο ψηφιακών παρόχων. Παρότι η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι οι εξελίξεις αυτές μπορούν να ενισχύσουν τον ανταγωνισμό, επισημαίνει πως κατά την εξεταζόμενη περίοδο όλοι οι μη συστημικοί παίκτες μαζί διέθεταν μόλις το 6% των καταθέσεων.

Η διαδικασία ξεκίνησε στις 18 Ιουλίου 2024 και ολοκληρώθηκε σχεδόν 28 μήνες αργότερα, αφού μεσολάβησαν η Ενδιάμεση Έκθεση τον Δεκέμβριο του 2025 και η δημόσια διαβούλευση. Το τελικό πόρισμα αξιοποιεί στοιχεία από το 2019 έως το 2025, έρευνα καταθετών και τις τοποθετήσεις των τραπεζών.

Το ολιγοπώλιο
Το πρώτο μεγάλο εύρημα της έρευνας είναι ο εξαιρετικά υψηλός βαθμός συγκέντρωσης της αγοράς, όπως αποτυπώνεται στα μερίδια καταθέσεων του 2024. Η Πειραιώς κατείχε το 28,13%, η Εθνική το 24,86%, η Alpha Bank το 21,56% και η Eurobank το 19,52%. Αθροιστικά, το μερίδιό τους έφθανε στο 94,07%, με την Επιτροπή να χαρακτηρίζει την αγορά στενό ολιγοπώλιο.

Σε μεγάλη απόσταση ακολουθούσαν το σχήμα Attica Bank – Παγκρήτιας, που μετεξελίχθηκε σε CrediaBank, με 2,72%, η Optima Bank με 2,08% και η Aegean Baltic με 0,43%. Ακόμη μικρότερη ήταν η παρουσία των συνεταιριστικών τραπεζών.

Η συγκέντρωση συνδυάζεται με πλεονάζουσα ρευστότητα. Ο λόγος δανείων προς καταθέσεις των συστημικών τραπεζών διαμορφώθηκε το 2024 στο 60,6%, έναντι 100,43% στην ευρωζώνη. Με άλλα λόγια, για κάθε 100 ευρώ καταθέσεων οι τέσσερις μεγάλοι ελληνικοί όμιλοι είχαν περίπου 61 ευρώ δανείων. Έτσι, η ανάγκη προσέλκυσης νέων κεφαλαίων με καλύτερες αποδόσεις παραμένει περιορισμένη, στοιχείο που η Επιτροπή συνδέει με τη χαμηλή μετακύλιση των αυξήσεων της ΕΚΤ στους αποταμιευτές.

Η ψαλίδα
Η επίδραση αυτής της κατάστασης έγινε ιδιαίτερα αισθητή στον ανοδικό κύκλο των επιτοκίων. Από τον Ιούλιο του 2022 έως τον Σεπτέμβριο του 2023, το επιτόκιο αποδοχής καταθέσεων της ΕΚΤ αυξήθηκε από το μηδέν στο 4%, χωρίς ανάλογη προσαρμογή των ελληνικών καταθετικών επιτοκίων. Σύμφωνα με συγκριτική ανάλυση της S&P που περιλαμβάνεται στην έκθεση, την περίοδο Ιουνίου 2022 – Μαΐου 2023 η μετακύλιση των αυξήσεων στην Ελλάδα περιορίστηκε στο 10%, έναντι 20% κατά μέσο όρο στην ευρωζώνη.

Το μέσο επιτόκιο των προθεσμιακών καταθέσεων των νοικοκυριών διαμορφώθηκε στο 1,8% το 2024, από 1,4% το 2023. Στους λογαριασμούς διάρκειας μίας ημέρας η μέση απόδοση ήταν μόλις 0,03%, ενώ το πραγματικό επιτόκιο των προθεσμιακών καταθέσεων, μετά τον πληθωρισμό, παρέμεινε αρνητικό, στο -1,2%.

Η Επιτροπή εξετάζει επίσης την ασύμμετρη προσαρμογή των καταθετικών επιτοκίων, δηλαδή τη διαφορετική ταχύτητα μεταφοράς των αυξήσεων και των μειώσεων στους πελάτες, συνδέοντάς την με την ισχύ των τραπεζών, τις ανάγκες χρηματοδότησης και τα περιθώρια κερδοφορίας τους.

Το καθαρό επιτοκιακό περιθώριο των ελληνικών συστημικών τραπεζών έφθασε το 3,04% το 2024, έναντι 1,60% του μέσου όρου των τραπεζών του ευρωπαϊκού εποπτικού δείγματος. Πρόκειται για τη σχέση των καθαρών εσόδων από τόκους προς τα τοκοφόρα στοιχεία ενεργητικού.

Παράλληλα, η διαφορά μεταξύ επιτοκίων νέων δανείων και νέων καταθέσεων αυξήθηκε από 3,72 ποσοστιαίες μονάδες τον Ιανουάριο του 2021 στις 5,89 τον Αύγουστο του 2023, πριν υποχωρήσει στις 4,42 τον Απρίλιο του 2025. Η αγορά χορηγήσεων, πάντως, δεν αποτέλεσε αντικείμενο αυτοτελούς αξιολόγησης.

Οι καταθέτες
Οι χαμηλές αποδόσεις, πάντως, δεν οδηγούν απαραίτητα τους καταθέτες στην αναζήτηση καλύτερων προσφορών. Παρότι το 59% των ιδιωτών και το 74% των επιχειρήσεων θεωρούν το ικανοποιητικό επιτόκιο βασικό χαρακτηριστικό μιας προθεσμιακής κατάθεσης, η συνεργασία με την τράπεζά τους αποδεικνύεται συχνά ισχυρότερη από την αναζήτηση καλύτερης απόδοσης.

Μόλις το 14% των ιδιωτών που άνοιξαν προθεσμιακή κατάθεση την προηγούμενη πενταετία επέλεξε τράπεζα με την οποία δεν συνεργαζόταν ήδη, ενώ το 61% όσων άνοιξαν προθεσμιακή κατάθεση την περίοδο 2019-2024 δεν μετέφερε χρήματα από άλλο πιστωτικό ίδρυμα.

Η εξοικείωση, η εμπιστοσύνη και η σύνδεση των λογαριασμών με καθημερινές συναλλαγές λειτουργούν αποτρεπτικά. Ενδιαφέρον έχει ότι μόλις το 10% των ιδιωτών και το 5% των επιχειρήσεων θεωρούν σημαντικό κριτήριο να τηρείται η κατάθεσή τους σε συστημική τράπεζα. Η προτίμηση στους μεγάλους ομίλους δεν εξηγείται, επομένως, αποκλειστικά από το μέγεθός τους.

Ο πέμπτος πόλος
Με τους καταθέτες απρόθυμους να μετακινηθούν και τις τέσσερις συστημικές τράπεζες να κυριαρχούν στην αγορά, το ενδιαφέρον στρέφεται στους μικρότερους παίκτες. Η Επιτροπή αναφέρεται στη συγχώνευση της Attica Bank με την Παγκρήτια τον Σεπτέμβριο του 2024 και στη δημιουργία της CrediaBank, εκτιμώντας ότι το νέο σχήμα μπορεί να αποτελέσει ουσιαστικό ανταγωνιστή των τεσσάρων συστημικών τραπεζών, με προοπτική περαιτέρω ενίσχυσης μέσω της HSBC Μάλτας. Σημαντική είναι και η ανάπτυξη της Optima Bank, οι καταθέσεις της οποίας αυξήθηκαν από 758 εκατ. ευρώ το 2020 σε 4,65 δισ. ευρώ το 2024, παρότι το μερίδιό της παρέμενε στο 2,08%.

Στην έκθεση καταγράφονται ακόμη οι προσπάθειες των συνεταιριστικών τραπεζών Ηπείρου, Χανίων και Θεσσαλίας για άδεια πανελλαδικής λειτουργίας, η είσοδος της Viva Bank στις επιχειρηματικές καταθέσεις και τα σχέδια της Aegean Baltic για επέκταση στην επιχειρηματική πίστη.

Στους ψηφιακούς παρόχους, η Επιτροπή διευκρινίζει ότι τα «Ευέλικτα Κεφάλαια» της Revolut είναι επενδυτικά προϊόντα και όχι τραπεζικές καταθέσεις, επομένως δεν καλύπτονται με τον ίδιο τρόπο από το σύστημα εγγύησης καταθέσεων. Καταγράφει επίσης την προοπτική διάθεσης νέων αποταμιευτικών προϊόντων στην ελληνική αγορά.

Η Snappi, σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, προσφέρει επιτόκιο 3% για ποσά έως 1.000 ευρώ, αλλά δεν θεωρείται ανεξάρτητος ανταγωνιστής, καθώς ελέγχεται από την Πειραιώς.

Στη δημόσια διαβούλευση, πάντως, μία συστημική τράπεζα επικαλέστηκε τους νέους παίκτες ως ένδειξη εντεινόμενου ανταγωνισμού. Η Επιτροπή αντέτεινε ότι την περίοδο 2022-2024 το συνολικό μερίδιο των μη συστημικών τραπεζών δεν ξεπερνούσε το 6%, χαρακτηρίζοντας τις ανταγωνιστικές πιέσεις «εξαιρετικά χαμηλές», παρά τις θετικές προοπτικές.

Κρατικά επιτόκια
Με τους μικρότερους παίκτες να μην έχουν ακόμη αποκτήσει το μέγεθος που θα τους επέτρεπε να αλλάξουν τις ισορροπίες, η Επιτροπή προτείνει και πιο άμεσες παρεμβάσεις στην αγορά. Η σημαντικότερη αφορά τη δημιουργία αποταμιευτικών λογαριασμών με επιτόκιο καθοριζόμενο από το κράτος, κατά τα πρότυπα των γαλλικών Livret A και Livret d’épargne populaire (LEP).

Τα προϊόντα αυτά προσφέρονται μέσω τραπεζών, αλλά λειτουργούν με συγκεκριμένους κανόνες ως προς τις αποδόσεις, τα ανώτατα ποσά και τις προϋποθέσεις συμμετοχής. Επιτρέπουν αναλήψεις και απολαμβάνουν ιδιαίτερη φορολογική μεταχείριση.

Η έκθεση αναφέρει ότι από τον Φεβρουάριο του 2025 τα επιτόκια των δύο γαλλικών λογαριασμών είχαν διαμορφωθεί στο 2,4% και στο 3,5% αντίστοιχα, έναντι αποδόσεων 0,05%-0,07% στις καταθέσεις πρώτης ζήτησης που χρησιμοποιούνται για σύγκριση. Τα ποσοστά αυτά δεν προτείνονται για την Ελλάδα. Αποτελούν παράδειγμα ενός μοντέλου που θα μπορούσε να προσφέρει εναλλακτικές στους αποταμιευτές και να ενισχύσει την πίεση προς τις εμπορικές τράπεζες.

Η Επιτροπή εξετάζει και τη δυνατότητα αξιοποίησης τέτοιων λογαριασμών για τη χρηματοδότηση του Δημοσίου, συμπληρωματικά προς τα έντοκα γραμμάτια και τα κρατικά ομόλογα, επισημαίνοντας ότι απαιτείται αξιολόγηση των δημοσιονομικών και πρακτικών παραμέτρων.

Νέα προϊόντα
Μία ακόμη πρόταση αφορά αποταμιευτικούς λογαριασμούς που επιβραβεύουν τη διατήρηση των χρημάτων στην τράπεζα, κατά το βελγικό μοντέλο ‘fidelity premium’.

Προβλέπεται βασικό επιτόκιο για την κατάθεση και πρόσθετη απόδοση για τα ποσά που παραμένουν στον λογαριασμό επί ένα έτος. Έτσι, ο καταθέτης αποκτά κίνητρο αποταμίευσης χωρίς τους περιορισμούς μιας συμβατικής προθεσμιακής κατάθεσης, ενώ η τράπεζα εξασφαλίζει μεγαλύτερη σταθερότητα κεφαλαίων.

Η πρόταση αφορά μια αγορά όπου οι συνηθισμένοι λογαριασμοί ταμιευτηρίου εξυπηρετούν κυρίως καθημερινές συναλλαγές, προσφέροντας ελάχιστες αποδόσεις.

Αλλαγή τράπεζας
Μόλις 15 αιτήματα υποβλήθηκαν από το 2017, όταν θεσμοθετήθηκε η υπηρεσία αλλαγής τραπεζικού λογαριασμού, έως τη σύνταξη της έκθεσης. Από αυτά διεκπεραιώθηκαν τα 12, σύμφωνα με τα στοιχεία των τραπεζών. Ο αριθμός αφορά αποκλειστικά τη χρήση της συγκεκριμένης υπηρεσίας και όχι το σύνολο των πελατών που άλλαξαν τράπεζα.

Η Επιτροπή συνδέει την εξαιρετικά περιορισμένη αξιοποίηση της υπηρεσίας με την πιθανή ελλιπή ενημέρωση, την τήρηση λογαριασμών σε περισσότερες τράπεζες ή την προτίμηση των πελατών να διεκπεραιώνουν μόνοι τους τη διαδικασία. Προτείνει ευκολότερη πρόσβαση στους συγκριτικούς πίνακες επιτοκίων που δημοσιεύει η Τράπεζα της Ελλάδος από τον Ιανουάριο του 2025 και σε ιστοσελίδες σύγκρισης προϊόντων, καλύτερη ενημέρωση για την αλλαγή παρόχου και εξέταση επέκτασης της υπηρεσίας στις επιχειρήσεις.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο θέτει επίσης το ενδεχόμενο φορητότητας του αριθμού λογαριασμού, αναγνωρίζοντας την τεχνική πολυπλοκότητα μιας τέτοιας παρέμβασης.

Οι αντιδράσεις
Οι παρεμβάσεις αυτές δεν αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο από τις τράπεζες. Όπως προκύπτει από τη δημόσια διαβούλευση, οι μεγαλύτερες διαφοροποιήσεις καταγράφονται στην πρόταση για αποταμιευτικούς λογαριασμούς με κρατικά καθοριζόμενα επιτόκια.

Μία συστημική τράπεζα τάχθηκε καταρχήν υπέρ, προτείνοντας κατάλληλο φορέα διαχείρισης των κεφαλαίων και φορολογικά κίνητρα, μεταξύ των οποίων απαλλαγή των τόκων από τον φόρο 15%. Άλλη συστημική τράπεζα εξέφρασε επιφυλάξεις, προειδοποιώντας ότι η μετακίνηση καταθέσεων προς τέτοια προϊόντα θα μπορούσε να επηρεάσει τη ρευστότητα και το κόστος χρηματοδότησης των πιστωτικών ιδρυμάτων, με πιθανές συνέπειες και στα επιτόκια χορηγήσεων.

Για τα νέα αποταμιευτικά προϊόντα, οι τράπεζες που τοποθετήθηκαν εμφανίστηκαν θετικές, επισημαίνοντας ότι διαθέτουν ή έχουν διαθέσει αντίστοιχες λύσεις. Η Επιτροπή, πάντως, παρατηρεί ότι από τα προϊόντα που επικαλέστηκε μία εξ αυτών μόνο ένα απευθύνεται στο ευρύ κοινό ως αμιγώς αποταμιευτικό.

www.newmoney.gr