«Αποτρόπαιος και σοκαριστικός»: Ο πίνακας του Πικάσο που δίχασε το κοινό

Το 1907, ο Πάμπλο Πικάσο κάλεσε μια μικρή ομάδα φίλων και καλλιτεχνών στο ατελιέ του στο Παρίσι για να τους δείξει έναν πίνακα πάνω στον οποίο δούλευε επί έξι μήνες. Η αντίδραση ήταν σχεδόν καθολικά αρνητική. Σοκ, αμηχανία και αποστροφή κυριάρχησαν ανάμεσα στους παρευρισκόμενους.

Ο Γάλλος ζωγράφος Ζορζ Μπρακ φέρεται να παρομοίασε την εμπειρία με το να «πίνει κανείς πετρέλαιο», ενώ ο Ανρί Ματίς χαρακτήρισε τις γυναικείες μορφές του έργου «αποτρόπαιες». Ο πίνακας δεν παρουσιάστηκε δημόσια παρά μόνο το 1916, σχεδόν μία δεκαετία αργότερα.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, το «Les Demoiselles d'Avignon» παραμένει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα αλλά και αμφιλεγόμενα έργα στην ιστορία της τέχνης. Σήμερα, βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο εξαιτίας μιας νέας ερμηνείας του Αμερικανού καλλιτέχνη Χένρι Τέιλορ, η οποία παρουσιάζεται σε μεγάλη έκθεση στο Musée National Picasso στο Παρίσι.

Η νέα εκδοχή του Τέιλορ επαναφέρει μια συζήτηση που ακολουθεί τον Πικάσο εδώ και δεκαετίες: πόσο βαθιά επηρεάστηκε από την αφρικανική τέχνη και γιατί προσπάθησε να το υποβαθμίσει.

Ο διάσημος πίνακας του Πικάσο απεικονίζει πέντε γυμνές γυναίκες σε οίκο ανοχής της Βαρκελώνης. Οι μορφές έχουν παραμορφωμένα σώματα, έντονες γωνίες και πρόσωπα που θυμίζουν μάσκες. Το έργο θεωρείται σημείο καμπής για τη γέννηση του Κυβισμού και της μοντέρνας τέχνης του 20ού αιώνα.

Αρχικά ονομαζόταν «Le Bordel d'Avignon» («Ο Οίκος Ανοχής της Αβινιόν»), όμως ο τίτλος άλλαξε το 1916 ώστε να θεωρηθεί λιγότερο προκλητικός.

Σύμφωνα με την επιμελήτρια του μουσείου Ζοάν Σνρεκ, ο Πικάσο εγκατέλειψε τη συναισθηματική και ρεαλιστική απεικόνιση, «διαλύοντας» τις μορφές και αλλάζοντας πλήρως τον τρόπο παρουσίασης του χώρου και του ανθρώπινου σώματος.

Οι αφρικανικές μάσκες και η κατηγορία περί πολιτισμικής οικειοποίησης

Λίγους μήνες πριν δημιουργήσει τον πίνακα, ο Πικάσο είχε αρχίσει να δείχνει έντονο ενδιαφέρον για αφρικανικές μάσκες και γλυπτά. Αφορμή αποτέλεσε ένα μικρό γλυπτό από το σημερινό Κονγκό που είχε αγοράσει ο Ματίς στο Παρίσι το 1906.

Ο Ισπανός ζωγράφος άρχισε να επισκέπτεται συχνά το αφρικανικό τμήμα του Musée d'Ethnographie du Trocadéro, δημιουργώντας εκατοντάδες προσχέδια για το έργο του.

Οι ειδικοί εκτιμούν ότι ο Πικάσο επηρεάστηκε βαθιά από τον τρόπο με τον οποίο η αφρικανική τέχνη απέδιδε τα πρόσωπα: απλοποιημένα, παραμορφωμένα και συχνά επιβλητικά ή ανησυχητικά.

Παρά τις σαφείς επιρροές, ο ίδιος ο Πικάσο φέρεται να υποβάθμιζε δημόσια τον ρόλο της αφρικανικής τέχνης στο έργο του. Το 1920 είχε δηλώσει σε κριτικό τέχνης πως «δεν είχε ακούσει ποτέ» για αφρικανική τέχνη, κάτι που αργότερα προκάλεσε κατηγορίες περί πολιτισμικής οικειοποίησης.

Οι επικριτές του υποστηρίζουν ότι ο Πικάσο χρησιμοποίησε αισθητικά στοιχεία αφρικανικών αντικειμένων χωρίς να αναγνωρίσει την πολιτισμική και θρησκευτική σημασία τους, σε μια εποχή που η αφρικανική τέχνη αντιμετωπιζόταν συχνά από τη Δύση ως «πρωτόγονη».

Η νέα εκδοχή του Χένρι Τέιλορ, με τίτλο «From Congo to the Capital and Black Again», δημιουργήθηκε το 2007, ακριβώς έναν αιώνα μετά τον πίνακα του Πικάσο.

Ο Τέιλορ διατηρεί τη βασική σύνθεση του έργου, όμως οι γυναικείες μορφές παρουσιάζονται πλέον ως μαύρες γυναίκες, δίνοντας πολύ πιο άμεση αναφορά στις αφρικανικές ρίζες της αισθητικής που χρησιμοποίησε ο Πικάσο.

Η νέα ανάγνωση του έργου και οι αναφορές στη φυλή και τη γυναικεία εικόνα

Ο Χένρι Τέιλορ είναι γνωστός για έργα που επικεντρώνονται στη ζωή και την εμπειρία των μαύρων κοινοτήτων στις ΗΠΑ. Μέσα από τη δική του εκδοχή του πίνακα, επιχειρεί να επαναφέρει στο προσκήνιο ζητήματα ταυτότητας, φυλής και εκπροσώπησης.

Μία από τις μορφές του πίνακα θυμίζει τη Ζοζεφίν Μπέικερ, τη διάσημη Αμερικανίδα χορεύτρια και τραγουδίστρια που έγινε παγκόσμιο σύμβολο στη Γαλλία.

Παράλληλα, ο Τέιλορ φαίνεται να σχολιάζει και τον τρόπο με τον οποίο ο Πικάσο απεικόνιζε τις γυναίκες. Ο Ισπανός ζωγράφος είχε μια διαβόητα δύσκολη σχέση με τις γυναίκες και είχε δηλώσει κάποτε πως «όλες οι γυναίκες είναι είτε θεές είτε πατάκια».

Στην εκδοχή του Τέιλορ, τα σώματα παραμένουν αφαιρετικά αλλά εμφανίζονται λιγότερο βίαια και επιθετικά σε σχέση με εκείνα του Πικάσο.

Σήμερα, περισσότερο από 100 χρόνια μετά τη δημιουργία του, το «Les Demoiselles d'Avignon» συνεχίζει να προκαλεί αντιδράσεις και νέες ερμηνείες. Από έργο που αρχικά θεωρήθηκε αποκρουστικό, μετατράπηκε σε ένα από τα πιο εμβληματικά έργα της μοντέρνας τέχνης, παραμένοντας ταυτόχρονα αντικείμενο διαμάχης για την επιρροή, την εξουσία και το ποιος τελικά γράφει την ιστορία της τέχνης.