Επέτειος του Πολυτεχνείου: Οι ιστορίες πίσω από τα τραγούδια που σφράγισαν την εξέγερση
17.11.202608:21
Αναστασία Κουκά
Από τους «Πρώτους νεκρούς» με τους στίχους του αγωνιστή Αλέκου Παναγούλη και το «Σφαγείο» με τα βασανιστήρια του Ανδρέα Λεντάκη μέχρι το «Γελαστό παιδί» που αναφερόταν σε έναν Ιρλανδό νεαρό επαναστάτη και το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» του Ξυλούρη
Το Πολυτεχνείοέχει το δικό του, διαχρονικό σάουντρακ. Είναι οι μελωδίες και οι στίχοι που τραγουδούσαν με πάθος τον Νοέμβρη του 1973 οι εξεγερμένοι φοιτητές κι όλοι εκείνοι που βγήκαν στους δρόμους διψασμένοι για δημοκρατία. Είναι τα τραγούδια που ακούμε ξανά και ξανά, με αμείωτη συγκίνηση, δεκαετίες τώρα, σε κάθε επέτειο της 17ης Νοεμβρίου, στα αφιερώματα και στις σχολικές γιορτές. Γραμμένα, στην συντριπτική πλειοψηφία τους από κορυφαίους Έλληνες συνθέτες που αντιστάθηκαν στη Χούντα και το βασανίστηκαν σκληρά, και από σπουδαίους ποιητές - στιχουργούς που μετουσίωσαν σε λέξεις τον πόνο, τους αγώνες αλλά και τη λαχτάρα για ένα καλύτερο αύριο.
Η πρώτη μεγάλη συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη στην Ελλάδα μετά την πτώση της Δικτατορίας
Κάποια από αυτά τα τραγούδια «γεννήθηκαν» κατά τη διάρκεια της επταετίας που η Ελλάδα μπήκε στον γύψο, ηχογραφήθηκαν εδώ αλλά και στο εξωτερικό από εξόριστους καλλιτέχνες και κυκλοφόρησαν παράνομα καθώς ήταν επισήμως απαγορευμένα. Κάποια άλλα γράφτηκαν πριν ή μετά την δικτατορία, χάρη στο περιεχόμενό τους, όμως, τις αξίες που πρέσβευαν και την εμψυχωτική δύναμη που απέπνεαν συνδέθηκαν άρρηκτα με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
H Μαρία Φαραντούρη, με τον Ανδρέα Καλογιάννη και τον Νίκο Ξυλούρη τραγουδούν στην πρώτη επέτειο του Πολυτεχνείου
«Πρώτοι νεκροί»
Από τους πλέον εμβληματικούς αντιδικατορικούς δίσκους ήταν «Τα Τραγούδια του Αγώνα» του Μίκη Θεοδωράκη. Ο συνθέτης έγραψε τη μουσική από τον Νοέμβριο του 1969 έως τον Απρίλιο του 1970, όσο βρισκόταν σε κατ' οίκον περιορισμό στο Βραχάτι, σε εξορία στη Ζάτουνα και κρατούμενος στο στρατόπεδο του Ωρωπού. Οι στίχοι ήταν των Ανδρέα Κάλβου, Αλέκου Παναγούλη, Μάνου Ελευθερίου, Νότη Περγιάλη και Γεωργίας Δεληγιάννη-Αναστασιάδη και οι ερμηνείες των Μαρίας Φαραντούρη, Μαρίας Δημητριάδη, Λάκη Καραλή αλλά και του ίδιου του Μίκη Θεοδωράκη. Ηχογραφήθηκαν για πρώτη φορά το 1971 στο Παρίσι ενώ το 1974 κυκλοφόρησαν και στην Ελλάδα. Ανάμεσα στα κομμάτια του δίσκου ξεχωρίζουν οι συγκλονιστικοί «Πρώτοι νεκροί»: «Πάλης ξεκίνημα, νέοι αγώνες, οδηγοί της ελπίδας οι πρώτοι νεκροί./Όχι άλλα δάκρυα, κλείσαν οι τάφοι, λευτεριάς λίπασμα οι πρώτοι νεκροί...». Στίχοι γραμμένοι από τον αγωνιστή Αλέκο Παναγούλη, με την ψυχή και το αίμα του.
«Το Σφαγείο»
Εξίσου εμβληματικός και ισόβια δεμένος με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου είναι και ο δίσκος «Τα τραγούδια του Αντρέα», σε μουσική και στίχους επίσης του Μίκη Θεοδωράκη, που γράφτηκαν το 1968 στο σπίτι του, στο Βραχάτι Κορινθίας, και ήταν αφιερωμένα στον συναγωνιστή του και στέλεχος της ΕΔΑ Ανδρέα Λεντάκη με τον οποίον ο συνθέτης πέρασε άγριες μέρες και νύχτες στα κρατητήρια της οδού Μπουμπουλίνας. Το ανατριχιαστικό «Σφαγείο», που ερμήνευσε αρχικά ο Αντώνης Καλογιάννης και στη συνέχεια η Μαρία Φαραντούρη και ο Πέτρος Πανδής, αποτελεί μια ζωντανή μαρτυρία της φρίκης αλλά της ελπίδας που παρέμενε άσβεστη: «Χτυπούν το βράδυ στην ταράτσα τον Ανδρέα,/μετρώ τους χτύπους, το αίμα μετρώ./ Πίσω απ’ τον τοίχο πάλι θα ’μαστε παρέα,/τακ τακ εσύ, τακ τακ εγώ...».
Το «τακ – τακ» ήταν ο μυστικός κώδικας μέσω του οποίου επικοινωνούσαν Μίκης και Λεντάκης που κρατούνταν σε διπλανά κελιά, στον 4ο όροφο του κτιρίου της Γενικής Ασφάλειας. Περιγράφει χαρακτηριστικά ο Μίκης Θεοδωράκης στο αυτοβιογραφικό έργο του «Το Χρέος»: «ΚΕΛΙ ΑΡ. 3. Το κελί των γυναικών. Στον τοίχο κολλημένες φωτογραφίες παιδιών. Το γυναικείο άρωμα κρέμεται από το ταβάνι. Πλησιάζω το παράθυρο. Ο φωταγωγός. Η ταράτσα. Ο θόρυβος των γραφείων. Οι άγριες φωνές. Χτυπώ. Πλάι στο αποχωρητήριο, το πρώτο μου κελί. Ο ιούδας ανοιχτός. Βάζω βιαστικά το μάτι. Ο Αντρέας! Υποχωρώ. Ένα μάτι με παρατηρεί. Μετά μεγαλώνει. Μπαίνω στο «μέρος». Χτυπώ τον τοίχο συνθηματικά. Ξαναβγαίνω. Μια γρήγορη ματιά. Ο Αντρέας καθισμένος κατάχαμα, χορεύει! Μέσ’ στο κελί ετοιμάζω το Μορς των φυλακών. ΑΒΓΔ-ΕΖΗΘ-ΙΚΛΜ κ.λπ. Χτυπάς πρώτα τη σειρά της ομάδας και στη συνέχεια τη σειρά του γράμματος μέσα στην ομάδα. Το απόγιομα πετώ το χαρτάκι από την τρύπα του ιούδα. Μετά ξαπλώνω πλάι στον τοίχο κι αρχίζουμε το κουβεντολόι. Ο Αντρέας μού διηγήθηκε τη δράση του και τη σύλληψή του. Τις ανακρίσεις και το μαρτύριό του πάνω στην ταράτσα. «Με χτυπούσαν με μικρούς σάκκους γιομάτους με άμμο στο κεφάλι, γιατί γνώριζαν πως είχα μετατραυματική επιληψία…» Ο Λάμπρου αγαπούσε και θαύμαζε το «κεφάλι» του. «Θαυμάζω τους Λαμπράκηδές σου, μου έλεγε. Έχουν όλοι θαυμάσιο μυαλό. Ο Μανωλάκος, ο Λεντάκης…
O Μίκης Θεοδωράκης με τον Ανδρέα Λεντάκη
Την άλλη μέρα μου φέρνουν τον Θέμο, τον πρώτο μου σύντροφο στην παρανομία. Μεγάλη χαρά. Ως το βράδυ μού διηγείται. Τα νέα της παρανομίας κι ύστερα τα νέα της Ασφάλειας δεν έχουν τέλος.
Το βράδυ χτυπούν στην ταράτσα. Ο Αντρέας με ειδοποιεί πως πρόκειται για κάποιον Λαμπράκη. Ουρλιαχτά. Η καρδιά μου πάει να σπάσει. Πότε επιτέλους θα γλιτώσω απ’ το ανθρώπινο σφαγείο; Τότε σαν αστραπή χτύπησε τη σκέψη μου η ιδέα της απεργίας πείνας. Όχι μόνο για μένα. Για όλους. Ο Αντρέας συμφωνεί. Τι λέει η απομόνωση; Συμφωνεί. Ειδοποιώ τους φρουρούς. Έρχεται ο αξιωματικός. Του αναγγέλλω την απόφασή μου.
– Πόσο; Με ρωτά.
– Έως το τέλος.
– Δεν κάνεις καλά.
– Δικός μου λογαριασμός.
«Να πίνεις νερό με λίγη ζάχαρη», χτυπά ο Αντρέας. Πρώτη, δεύτερη, τρίτη, τέταρτη, πέμπτη μέρα. Οι πιο δύσκολες, γιατί ο οργανισμός διαμαρτύρεται, αντιδρά, πονά. Μετά ζαλάδες. Ξαπλώνω. Ημέρα δωδέκατη. Μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας. Ακούω τη γυναίκα μου να φωνάζει στους διαδρόμους: «Δολοφόνοι». Θυμάμαι το τελευταίο μου μήνυμα: «Αρχίζω την τελευταία μου μάχη για τη Λευτεριά του Λαού μας…». Ο Αντρέας χτυπά γρήγορα και δυνατά. Διαμαρτύρεται. Και μετά: «Δεν είναι η τελευταία. Θα δώσουμε μαζί κι άλλες ως την τελική νίκη…»
«Είμαστε δυο»
Στα «Τραγούδια του Αντρέα», που περιέχει τέσσερα συνολικά κομμάτια, συμπεριλαμβάνεται και ο διαχρονικός εμψυχωτικός ύμνος «Είμαστε δυο» το οποίο ερμήνευσε, αρχικά, με ασίγαστο πάθος ο ίδιος ως ιδανικός μπροστάρης στους αγώνες για την ελευθερία:
«Είμαστε δυο, είμαστε δυο,
η ώρα σήμανε οχτώ
κλείσε το φως, χτυπά φρουρός,
το βράδυ θα ‘ρθουνε ξανά
έμπα μπροστά, έμπα μπροστά
και οι άλλοι πίσω ακολουθούν
μετά σιωπή και ακολουθεί
το ίδιο τροπάρι το γνωστό
Βαράνε δυο, βαράνε τρεις,
βαράνε χίλιοι δεκατρείς
Πονάς εσύ, πονάω εγώ,
μα ποιος πονάει πιο πολύ
θα ‘ρθει καιρός να μας το πει...»
«Το γελαστό παιδί»
«Ήταν πρωί του Αυγούστου κοντά στη ροδαυγή
Βγήκα να πάρω αέρα στην ανθισμένη Γη
Βλέπω μια κόρη κλαίει σπαραχτικά θρηνεί
Σπάσε καρδιά μου εχάθη το γελαστό παιδί... »
Άλλο ένα τραγούδι - σήμα κατατεθέν του αγώνα κατά της Χούντας παρότι γράφτηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη αρκετά χρόνια νωρίτερα, το 1961, για το θεατρικό έργο «Ένας όμηρος», σε στίχους του Ιρλανδού συγγραφέα Μπρένταν Μπίαν και απόδοση του Βασίλη Ρώτα. Αφηγείται τον θάνατο του Ιρλανδού επαναστάτη Μάικλ Κόλινς, ενός εκ των ηγετών ιρλανδικού απελευθερωτικού κινήματος. Στην πρώτη ηχογράφησή του, το 1966, το ερμήνευσε η Ντόρα Γιαννακοπούλου και στη συνέχεια η Μαρία Φαραντούρη με τη φωνή της οποίας ταυτίστηκε απόλυτα,
«Ρωμιοσύνη»
Το έργο των έργων, η «Ρωμιοσύνη» του Μίκη Θεοδωράκη σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου, γράφτηκε επίσης πριν τη δικτατορία, το 1966. Μετά τα επεισόδια που έγιναν σε μια συναυλία στον Πειραιά όπου δέχθηκε επίθεση από την αστυνομία, ο Μίκης γύρισε στο σπίτι του, βρήκε το χειρόγραφο του Ρίτσου στο πιάνο του και μέσα σε λίγες ώρες, το μελοποίησε, κάτω από συνθήκες απίστευτης συναισθηματικής φόρτισης.
Η προσωπική του μαρτυρία σχετικά με εκείνη τη βραδιά είναι πραγματικά συγκλονιστική: ««Τη Ρωμιοσύνη μου την είχαν φέρει στο σπίτι γυναίκες κρατουμένων πολλά χρόνια πριν… …Όμως τα χειρόγραφα σκεπάστηκαν από άλλα. Χάθηκαν. Ξεχάστηκαν. Ώσπου εκείνη ακριβώς τη στιγμή κάποιο χέρι (χωρίς να ξέρει κανείς το πώς και το γιατί) τα ανέσυρε και τα ακούμπησε στο πιάνο. Είχαν προηγηθεί συγκρούσεις στον Πειραιά με την Αστυνομία. Ο άγριος ξυλοδαρμός και η κακοποίησή μου, γεγονότα που με επηρέασαν βαθιά. Τόσο που, μόλις διάβασα τον πρώτο στίχο “Αυτά τα δέντρα δεν βολεύονται με λιγότερο ουρανό…”, κάθισα, όπως ήμουν λερωμένος με λάσπη και αίματα και συνέθεσα μονορούφι τη Ρωμιοσύνη.»
Δύο από τα τραγούδια της «Ρωμιοσύνης» αποτέλεσαν συνθήματα στον αγώνα κατά της Χούντας και ταυτίστηκαν με την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Το «Όταν σφίγγουν το χέρι» και το «Θα σημάνουν οι καμπάνες» με την αξεπέραστη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση δεν θα πάψουν ποτέ να μάς θυμίζουν πως «Αυτό το χώμα είναι δικό του και δικό μας»…
«Πότε θα κάνει ξαστεριά»
Υπάρχει όμως κι ένα ακόμη τραγούδι, που μπορεί να μην γράφτηκε από κάποιον γνωστό συνθέτη – ποιητή, καθώς γεννήθηκε από τα σπλάχνα της παράδοσης της ελληνικής γης, διεκδικεί όμως, επάξια, τον τίτλο του ύμνου του Πολυτεχνείου και κάθε ελληνικού αγώνα για την ελευθερία. Είναι το παραδοσιακό ριζίτικο «Πότε κάνει ξαστεριά» που αντηχούσε δυνατά, πολύ δυνατά σε όλες τις αντιδικατορικές συγκεντρώσεις αλλά και μέσα στο Πολυτεχνείο λίγο πριν τη βίαιη εισβολή των τανκς. Ο ιδανικός ερμηνευτής του, Νίκος Ξυλούρης, ήταν εκεί και τραγουδούσε μαζί με τους φοιτητές, σχηματίζοντας με τα δάχτυλά του το σήμα της νίκης.
Ο Νίκος Ξυλούρης μέσα στο Πολυτεχνείο με τους φοιτητές τον Νοέμβριο του 1973