Πώς η θεά Αφροδίτη άλλαξε τον τρόπο που κοιτάμε το γυμνό γυναικείο σώμα: Από τον Πραξιτέλη ως τη σουφραζέτα που μαχαίρωσε τον πίνακά της

Λίγες μορφές στην ιστορία της τέχνης έχουν προκαλέσει τόσο θαυμασμό, επιθυμία, αλλά και αντιδράσεις όσο η Αφροδίτη. Από τη θεά του έρωτα και της γονιμότητας της αρχαιότητας έως το διαχρονικό σύμβολο της γυναικείας ομορφιάς, η εικόνα της έχει αλλάξει αμέτρητες φορές, αποκαλύπτοντας περισσότερα για την κοινωνία που την κοιτάζει παρά για την ίδια.

Ήταν το 1880, ο συγγραφέας Μαρκ Τουέιν χαρακτήρισε την «Αφροδίτη της Ουρμπίνο» του Τιτσιάνο ως «τον πιο άθλιο, τον πιο χυδαίο, τον πιο άσεμνο πίνακα που διαθέτει ο κόσμος». Το 1914, η σουφραζέτα Μέρι Ρίτσαρντσον χτύπησε την «Αφροδίτη μπροστά στον καθρέφτη» του Ντιέγκο Βελάσκεθ με ένα μαχαίρι κρεοπωλείου τουλάχιστον τρεις φορές, μέσα στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. «Δεν μου άρεσε ο τρόπος με τον οποίο οι άνδρες επισκέπτες την κοιτούσαν με ανοιχτό το στόμα όλη την ημέρα», ήταν μία από τις εξηγήσεις που είχε δώσει.

Η έκθεση «Αφροδίτη: Η γέννηση μιας θεάς» στο Ασμόλειο Μουσείο της Οξφόρδης, εξερευνά την ιστορία της θεάς και στόχο έχει να εξηγηθεί πώς εξελίχθηκε σε ένα πρόσωπο που προκαλεί έντονες πολιτιστικές αντιπαραθέσεις.

Η προέλευση της Αφροδίτης

Υπάρχουν δύο εκδοχές για την ιστορία της προέλευσης της Αφροδίτης. Στον μύθο, η ιστορία ξεκινά με τον Κρόνο να ευνουχίζει τον πατέρα του, τον Ουρανό, και να ρίχνει τα γεννητικά του όργανα στη θάλασσα. Ο αφρός άρχισε να αναβλύζει στην επιφάνεια και από αυτόν αναδύθηκε μια πλήρως διαμορφωμένη Αφροδίτη. Γλίστρησε πάνω από τα κύματα προς το νησί της Κύπρου, όπου τα βήματά της έκαναν τα λουλούδια να ανθίσουν στη γη.

Η άλλη εκδοχή γέννησης της Αφροδίτης ξεκινά από την Κύπρο, όπου εμφανίστηκε ως θεότητα γύρω στο 1200 π.Χ. Αποτελούσε μια ξεχωριστή νέα προσθήκη στο πάνθεον, αλλά είχε χαρακτηριστικά που προφανώς είχαν εξελιχθεί από παλαιότερες θεές της Μέσης Ανατολής, όπως η Ιστάρ, η Αστάρτη και η Άθωρ. Για αυτές τις αρχαϊκές θεές, «η σεξουαλικότητα, ο έρωτας και η γονιμότητα αποτελούσαν τα βασικά τους χαρακτηριστικά», λέει η Άνια Ούλμπριχ, επιμελήτρια της έκθεσης στο Ασμόλειο, στο BBC, «αλλά όλες είχαν περισσότερες από μία λειτουργίες».

Το ίδιο ίσχυε και για την Αφροδίτη, η οποία στα πρώτα της χρόνια δεν ήταν απλώς θεά του έρωτα αλλά και κάθε μορφής σωματικής αγάπης και αναπαραγωγής, τόσο στον κόσμο των ζώων και των φυτών όσο και στον ανθρώπινο. Υπάρχουν μάλιστα και άλλες πτυχές της προσωπικότητάς της όπως το ότι πολέμησε στον Τρωικό Πόλεμο - και αυτή η πτυχή οδήγησε στο να λατρεύεται από τον αρχαίο ελληνικό στόλο.

Η Αφροδίτη μπορεί επίσης να διεκδικήσει τον τίτλο της ιδρύτριας του ρωμαϊκού πολιτισμού. Μια μυθολογική αφήγηση περιγράφει τη σχέση της με τον Τρώα πρίγκιπα Άγχισα: ο γιος τους, ο Αινείας, κατέφυγε στην Ιταλία μετά την πτώση της Τροίας και λέγεται ότι οι απόγονοί του ίδρυσαν την πόλη της Ρώμης.

«Η θεά όλων των ανθρώπων»

Μετά την αρχική της εμφάνιση στην Κύπρο τον 13ο αιώνα π.Χ., η Αφροδίτη γνώρισε τεράστια επιτυχία μεταξύ του λαού, και η λατρεία της εξαπλώθηκε σε όλη την Αρχαία Ελλάδα. Γιατί ήταν τόσο ελκυστική; «Η γονιμότητα, ο έρωτας, η αναπαραγωγή είναι θέματα που απασχολούν όλη την ανθρωπότητα, ανεξάρτητα από τον πολιτισμό», λέει η Ούλμπριχ. «Ένα από τα ονόματά της είναι Πανδήμος Αφροδίτη: η θεά όλων των ανθρώπων. Δεν αφορά μόνο τους πολεμιστές ή τις γυναίκες: ο έρωτας επηρεάζει όλους και τα πάντα. Διαπερνά τη ζωή».

Το «επαναστατική» Αφροδίτη του Πραξιτέλη

Για αρκετές εκατοντάδες χρόνια, οι καλλιτέχνες δεν απεικόνιζαν την Αφροδίτη ιδιαίτερα διαφορετική από τις άλλες γυναικείες θεές του Ολύμπου. Και στα πρώτα χρόνια της, συνήθως δεν την απεικόνιζαν γυμνή και σίγουρα ποτέ στις πιο προκλητικές στάσεις που σήμερα έχουμε συνδέσει μαζί της. Όμως, το 350 π.Χ., εμφανίστηκε ένα έργο τέχνης που άλλαξε τα πάντα.

Η Αφροδίτη της Κνίδου του Πραξιτέλη (περ. 350 π.Χ.) ήταν το πρώτο έργο τέχνης με μια γυναίκα εντελώς γυμνή στην Αρχαία Ελλάδα. Το πρωτότυπο γλυπτό έχει χαθεί, αλλά μπορούμε να σχηματίσουμε μια καλή εικόνα για το πώς έμοιαζε από μεταγενέστερα ρωμαϊκά αντίγραφα, όπως η Αφροδίτη του Καπιτωλίου (περ. 160 π.Χ.).

Πριν από τον Πραξιτέλη, μόνο οι ανδρικές μορφές απεικονίζονταν γυμνές. «Η εξύμνηση της ανδρικής σωματικής ομορφιάς μέσω του γυμνού ήταν απολύτως φυσιολογική από τον 7ο ή 6ο αιώνα π.Χ. και μετά», λέει ο Ούλμπριχ. Έτσι, ο Πραξιτέλης επέλεξε να κάνει το ίδιο για τη γυναικεία σωματική ομορφιά.

Ο τρόπος με τον οποίο ο Πραξιτέλης απεικόνισε το γυμνό σώμα της Αφροδίτης ήταν διαφορετικός από αυτόν που επιλεγόταν για τα ανδρικά γλυπτά. Και αυτό αφορά την γλώσσα του σώματος. Αναλυτικά, η Αφροδίτη του Πραξιτέλη απεικονίζεται γυμνή την ώρα που την έπιασαν να κάνει μπάνιο, φαίνεται ντροπαλή και ευάλωτη, καλύπτοντας τον εαυτό της. Στον αντίποδα, το γυμνό ανδρικό σώμα στην Αρχαία Ελλάδα απεικονιζόταν ως ηρωικό και με αυτοπεποίθηση.

«Βασίζεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται στους μύθους, όπου λούζεται συνεχώς και φροντίζει τη σωματική της ομορφιά», αναφέρει η Ούλμπριχ. Στο έργο του Πραξιτέλη, όμως, τα χέρια της Αφροδίτης είναι τοποθετημένα ελαφρώς μακριά από το σώμα της, επιτρέποντας στον θεατή να δει το γυμνό της σώμα αν το κοιτάξει από διαφορετικές γωνίες. Πρόκειται για ένα έργο τέχνης που προσκαλεί στην αλληλεπίδραση και ανταμείβει τον θεατή για την αισθησιακή του περιέργεια. Αυτές οι καινοτόμες καλλιτεχνικές τεχνικές θα προκαλούσαν έντονες συζητήσεις στους επόμενους αιώνες και δημιουργήθηκε ένας όρος για τη στάση του γλυπτού του Πραξιτέλη: η «Αιδήμων Αφροδίτη» (Venus Pudica).

Η Αφροδίτη της Κνίδου ήταν «επαναστατική», λέει η Ούλμπριχ. Πριν από τον Πραξιτέλη, η Αφροδίτη ήταν αναγνωρίσιμη σε γλυπτά που την απεικόνιζαν με διάφορα είδη ενδυμάτων, κοσμήματα και άλλα χαρακτηριστικά. Μετά από αυτόν, λέει, «το γυμνό ουσιαστικά κυριαρχεί».

Αυτό που θα έκανε την Αφροδίτη τόσο προκλητική στα μεταγενέστερα χρόνια δεν ήταν το γεγονός ότι ήταν γυμνή, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το σώμα της είχε τοποθετηθεί για την ικανοποίηση του θεατή. Αυτό την μετέτρεψε σε αντικείμενο λαγνείας.

Το πρωτότυπο γλυπτό του Πραξιτέλη ήταν τόσο εμπνευσμένο που αργότερα αντιγράφηκε χιλιάδες φορές από Ρωμαίους γλύπτες, με την «Αφροδίτη του Καπιτωλίου» να αποτελεί μόνο ένα από τα διάσημα παραδείγματα. Η «Αιδήμων Αφροδίτη» είχε ξεκινήσει έναν νέο τρόπο προσέγγισης του γυναικείου σώματος στην τέχνη, ο οποίος εξαπλώθηκε σε όλα τα εδάφη που κυβερνούσε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης, της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής.

Η ερωτική αναγέννηση της Αφροδίτης

Ωστόσο, η επιρροή αυτή δεν περιορίστηκε στον αρχαίο κόσμο. Κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης, οι καλλιτέχνες άρχισαν να αναζητούν και να αντιγράφουν κλασικά γλυπτά με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα από ό,τι είχαν επιδείξει για μια χιλιετία. Και ένα από τα πιο θαυμαστά ήταν το είδος που ξεκίνησε μετά την Αφροδίτη της Κνίδου, «Venus Pudica».

Έτσι, η Αφροδίτη, με τη γυμνή, σαγηνευτική και σεμνή μορφή της, όπως τη συνέλαβε ο Πραξιτέλης, αναγεννήθηκε σε έργα τέχνης των Μαζάτσο, Μποτιτσέλι, Ραφαήλ και Τιτσιάνο – καλλιτεχνών που αργότερα θα γίνονταν τα «μεγάλα ονόματα» της ιστορίας της τέχνης. Ορισμένοι καλλιτέχνες χρησιμοποίησαν τη στάση αυτή για να απεικονίσουν την Αφροδίτη, αλλά πολλοί την υιοθέτησαν για άλλους τύπους γυναικείων μορφών. Επίσης, ενέπνευσε άλλους καλλιτέχνες να επινοήσουν νέες στάσεις βασισμένες στην ίδια βασική αρχή της ντροπαλής γυμνότητας.

Έτσι, η επανειλημμένη αναπαραγωγή του μοτίβου της «Venus Pudica» από τους καλλιτέχνες συνέβαλε στην εδραίωση της αντικειμενοποιημένης γυναικείας μορφής ως αναπόσπαστου στοιχείου του κανόνα της ιστορίας της τέχνης. Ο Ρούμπενς και ο Βελάσκεθ την αναγέννησαν κατά την περίοδο του Μπαρόκ. Αναβίωσε από τον Καμπανέλ και τον Μανέ τον 19ο αιώνα, καθώς και από τον Μοντιλιάνι και τον Υβ Κλάιν τον 20ό αιώνα. Η οργή του Μαρκ Τουέιν και της Μέρι Ρίτσαρντσον αποτελεί αντίδραση σε αυτή την ιστορία της ερωτικοποίησης της Αφροδίτης.

Η Άνια Ούλμπριχ δηλώνει στο BBC ότι η θεά έχει απεικονιστεί με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους και ότι το γλυπτό του Πραξιτέλη δεν πρέπει απαραίτητα να αποτελεί την καθοριστική εικόνα που έχουμε για αυτήν. Ένα από τα εκθέματα στο Μουσείο Άσμολεαν κατασκευάστηκε στο Νορθάμπερλαντ και απεικονίζει την Αφροδίτη να κάνει μπάνιο. Σε τέτοια απόσταση από τη Μεσόγειο, λέει η Ούλμπριχ, «φαίνεται αρκετά ενοχλημένη από το κρύο».

Σε πιο πρόσφατους χρόνους και εκτός της επιρροής του Πραξιτέλη, η Αφροδίτη συχνά απεικονίζεται διαφορετικά, μερικές φορές ακόμη και ως σύμβολο ενδυνάμωσης. Το 2023, η Μπιγιονσέ άνοιξε μια συναυλία εμφανιζόμενη στη σκηνή μέσα σε ένα γιγάντιο κοχύλι, φορώντας ένα φόρεμα διακοσμημένο με τα χέρια της «Venus Pudica». Η Μπιορκ, η Lady Gaga, η Κάιλι Μινόγκ και οι Bananarama έχουν όλες γράψει τραγούδια για τη θεά.

Ως σύμβολο της απόλυτης ομορφιάς και της επιθυμίας, η Αφροδίτη έχει προσαρμοστεί και αναδιαμορφωθεί ώστε να αντανακλά τις ανάγκες του κοινού της εδώ και 3.000 χρόνια. Πρόκειται για μια αξιοθαύμαστη διάρκεια ζωής για μια αρχαία ελληνική θεότητα. Μια άλλη διαπίστωση είναι ότι ένα μόνο γλυπτό -η Αφροδίτη της Κνίδου του Πραξιτέλη- έχει διαμορφώσει τόσο βαθιά τη στάση μας απέναντι στο γυμνό.

Δεν υπάρχει κανένα σημάδι ότι η κυριαρχία της στις υποθέσεις των θνητών θα τελειώσει, ούτε ότι η αντιπαράθεση γύρω από αυτήν θα υποχωρήσει αφού το θέμα της ομορφιάς και του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζεται θα παραμείνει για πάντα επίκαιρο και πάντα ανοιχτό προς συζήτηση, αντανακλώντας την κοινή γνώμη καθώς αυτή εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου. «Ανάλογα με το πλαίσιο, οι άνθρωποι την έχουν απλώς περιορίσει σε ό,τι χρειάζονται και ό,τι θέλουν. Είναι πολύ ευέλικτη», λέει η Ούλμπριχ.