Εθνική Λυρική Σκηνή: Ξεκινά τη νέα σεζόν με την όπερα «Ορφέας» του Κλάουντιο Μοντεβέρντι

Με τον «Ορφέα» του Κλάουντιο Μοντεβέρντι, που σηματοδοτεί τη γέννηση της όπερας ως ολοκληρωμένης δραματικής τέχνης, εγκαινιάζει τη καλλιτεχνική περίοδο η Εθνική Λυρική Σκηνή. Πρόκειται για μια σημαντική διεθνή συμπαραγωγή με το βρετανικό Φεστιβάλ του Γκλάιντμπορν και τη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης που θα παρουσιαστεί στις 30 Οκτωβρίου και 1, 4, 6, 8. 10, 12 και 14 Νοεμβρίου, στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος, σε μια νέα συναρπαστική σκηνοθεσία του κορυφαίου εικαστικού καλλιτέχνη Ουίλλιαμ Κέντριτζ, ενορχήστρωση για σύγχρονα όργανα του Νίκο Μιούλυ και μουσική διεύθυνση του Κωνσταντίνου Τερζάκη.

Η πρώτη παρουσίαση της παραγωγής τον περασμένο Ιούνιο στο Φεστιβάλ του Γκλάιντμπορν απέσπασε ιδιαίτερα θερμή υποδοχή από κοινό και κριτικούς. Η κορυφαία βρετανική εφημερίδα «The Guardian» έκανε λόγο για την «εκρηκτική δημιουργικότητα» του Ουίλλιαμ Κέντριτζ, η σκηνοθετική-εικαστική προσέγγιση του οποίου «ζωντανεύει» τη μουσική του Μοντεβέρντι. Παράλληλα, ο κυριακάτικος «Observer» έκανε λόγο για μια εικαστική γλώσσα «πλούσια, τολμηρή, αντιπαραθετική και εμμονική», προσθέτοντας ότι «ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης δεν ήταν ποτέ πιθανό να περιοριστεί σε έναν δευτερεύοντα ρόλο. Αντίθετα, καταπιάνεται με όλη του τη δύναμη με το αριστούργημα του Μοντεβέρντι».

Η τόλμη της καλλιτεχνικής προσέγγισης του Κέντριτζ συνομιλεί με την ίδια τη φύση του έργου, το οποίο από την πρώτη του παρουσίαση υπήρξε ένα έργο ριζοσπαστικό για την εποχή του. Ο «Ορφέας» του Κλάουντιο Μοντεβέρντι πρωτοπαρουσιάστηκε το 1607 στη Μάντοβα. Αν και τυπικά δεν είναι η πρώτη όπερα που γράφτηκε, κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία της δυτικής μουσικής, καθώς βρίσκεται στο σημείο σύγκλισης της ύστερης Αναγέννησης και του πρώιμου Μπαρόκ. Ο Μοντεβέρντι, μέσα από το λιμπρέτο του Αλεσσάντρο Στρίτζο, δημιουργεί ένα νέο έργο όπου ο λόγος, η μουσική και η δράση συνδέονται σε ένα ενιαίο εκφραστικό σύστημα, συνδυάζοντας την απλότητα της δομής με μια πρωτοφανή εκφραστική πυκνότητα. Μέσα από τα ρετσιτατίβι, τις άριες, τα χορωδιακά και τα ορχηστρικά μέρη, ο Μοντεβέρντι πλάθει ένα μουσικό σύμπαν, με τον λόγο και τη μουσική να λειτουργούν αδιαχώριστα, υπηρετώντας με μοναδική αμεσότητα την ιστορία. Η περίφημη άρια «Possente spirto», κορυφαία στιγμή της όπερας, αποτυπώνει τη δύναμη της μουσικής ως μέσου πειθούς και συγκίνησης, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα την τεχνική και εκφραστική δεξιοτεχνία του πρωταγωνιστή.

Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται ο ίδιος ο μύθος του Ορφέα, μια ιστορία όπου ο έρωτας, η απώλεια και η δύναμη της τέχνης συναντώνται με τον θάνατο. Η υπόθεση ξεκινά στις πεδιάδες της Θράκης, μέσα σε μια ατμόσφαιρα χαράς. Ο Ορφέας και η Ευρυδίκη γιορτάζουν τον γάμο τους, περιτριγυρισμένοι από νύμφες και βοσκούς, όταν η είδηση του ξαφνικού θανάτου της Ευρυδίκης μετατρέπει βίαια τη γιορτή σε θρήνο. Ο Ορφέας αρνείται να αποδεχθεί την απώλεια και αποφασίζει να κατέβει στον Άδη, διεκδικώντας την επιστροφή της αγαπημένης του από τον κόσμο των νεκρών. Στις πύλες του Κάτω Κόσμου, η μουσική γίνεται το μοναδικό του όπλο, καθώς με το τραγούδι του καταφέρνει να αποκοιμίσει τον Χάροντα και στη συνέχεια να πείσει τις θεότητες του Άδη να του επιστρέψουν την Ευρυδίκη. Ο Πλούτωνας, ο άρχοντας του Κάτω Κόσμου, τελικά υποχωρεί, θέτοντας όμως έναν όρο: ο Ορφέας δεν πρέπει να κοιτάξει πίσω του μέχρι να επιστρέψει στον κόσμο των ζωντανών. Η αμφιβολία, ο φόβος και η αγωνία τον κατακλύζουν. Λίγο πριν ολοκληρωθεί η επιστροφή, γυρίζει το βλέμμα του προς την Ευρυδίκη κι έτσι τη χάνει για πάντα. Επιστρέφοντας στη Θράκη, ο ήρωας βυθίζεται στην απελπισία, μέχρι την εμφάνιση του Απόλλωνα, ο οποίος τον καλεί να υπερβεί τον επίγειο πόνο και να ανέλθει μαζί του στους ουρανούς.

Η παράσταση συνομιλεί, παράλληλα, με τις δύο διαφορετικές εκδοχές του φινάλε του έργου. Στην πρώτη, ο Ορφέας διαμελίζεται από τις Βάκχες, ενώ στη δεύτερη εκδοχή ανέρχεται στους ουρανούς μαζί με τον Απόλλωνα. Ο Κέντριτζ επιλέγει να κρατήσει και τις δύο εκδοχές ζωντανές στη σκηνή, συνθέτοντας μια παράδοξη συνύπαρξη της καθόδου στον Κάτω Κόσμο με την άνοδο στον ουρανό, και μετατρέποντας το τέλος του έργου σε έναν ακόμη στοχασμό πάνω στον θάνατο, την απώλεια και την αθανασία.

Ωστόσο, ο Ορφέας δεν είναι μόνο μια ιστορία για την απώλεια και τον έρωτα. Είναι, στον πυρήνα του, μια ιστορία για τη δύναμη της τέχνης. Ο ήρωας γίνεται ο κατεξοχήν καλλιτέχνης που επιχειρεί να υπερβεί τα ανθρώπινα όρια μέσω της τέχνης του, επιστρατεύοντας τη μουσική του ως το μοναδικό όπλο απέναντι στον θάνατο. Η ίδια η όπερα ξεκινά με την αλληγορική μορφή της Μουσικής, ως προσωποποίηση της τέχνης που κινεί ολόκληρη τη δράση. Ακριβώς αυτή η σχέση ανάμεσα στη μουσική, την εικόνα και τη δύναμη της καλλιτεχνικής δημιουργίας βρίσκεται στο επίκεντρο της σκηνοθετικής προσέγγισης του Ουίλλιαμ Κέντριτζ, ο οποίος αντιμετωπίζει την όπερα Ορφέας ως ένα έργο ανοιχτό σε νέες αναγνώσεις. Ο μύθος γίνεται έμπνευση για ένα πολυεπίπεδο εικαστικό σύμπαν όπου η μνήμη, η δημιουργία, η απώλεια και ο χρόνος συνυπάρχουν, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο μια σκηνική γλώσσα που βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση μέσω της ζωντανής δράσης, των σχεδίων, της κινούμενης εικόνας, των βιντεοπροβολών και της σκηνογραφίας. Σημαντικό σημείο αναφοράς για τη σκηνοθετική ανάγνωση του Κέντριτζ αποτελεί και η ποιητική εκδοχή του μύθου από τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε. Έτσι, εμπνευσμένη από τον κόσμο του Ρίλκε, η παράσταση μεταφέρει τη δράση περίπου στο 1910, δημιουργώντας έναν χώρο όπου ο αρχαίος μύθος συναντά τη νεότερη ιστορία. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο Κέντριτζ, «ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία στη σκηνοθεσία του Ορφέα είναι η ανοιχτότητα που μας δίνει η μουσική του Μοντεβέρντι – τόσο στη σχηματική μορφή του τρόπου με τον οποίο είναι δομημένες οι σκηνές όσο και στον μη νατουραλισμό του λιμπρέτου και ολόκληρης της όπερας».

Μέσα σε αυτό το διαρκώς μεταβαλλόμενο εικαστικό σύμπαν, η τεχνική του Κέντριτζ για το σχέδιο με κάρβουνο ορίζει τη δραματουργία της παράστασης. Τα σχέδια γεννιούνται μπροστά στον θεατή, τροποποιούνται, σβήνονται και μετασχηματίζονται σε νέες εικόνες. Φαντάζει λοιπόν αυτή η διαδικασία ως ένας τρόπος συνομιλίας και αντανάκλασης της ίδιας της επιθυμίας του Ορφέα να επιστρέψει πίσω στον χρόνο. Η διαρκής μεταμόρφωση του σκηνικού κόσμου επιτρέπει στη δράση να κινείται από τις πεδιάδες της Θράκης στον Κάτω Κόσμο και από τον αρχαίο μύθο στον σύγχρονο κόσμο, χωρίς να εγκλωβίζεται σε μια συγκεκριμένη ιστορική αναπαράσταση. Όμως, όπως ακριβώς το σχέδιο δεν μπορεί να επιστρέψει στην αρχική του λευκή σελίδα, έτσι και ο Ορφέας δεν μπορεί τελικά να ακυρώσει την απώλεια. Το παρελθόν παραμένει ζωντανό, ακόμη και όταν η εικόνα έχει σβηστεί. Ακριβώς σε αυτή την αδυναμία αναφέρεται και ο ίδιος ο Κέντριτζ, περιγράφοντας την ουσία του έργου ως «τον φόβο του θανάτου, το αναπόδραστο του θανάτου, και την ολοκληρωτική επιθυμία μας να αναιρέσουμε μια συμφορά που έχει συμβεί».

O γεννημένος το 1955 στο Γιοχάννεσμπουργκ Ουίλλιαμ Κέντριτζ αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως ένας από τους σημαντικότερους και πλέον πολύπλευρους σύγχρονους εικαστικούς καλλιτέχνες, με σπουδαία παρουσία τόσο στη δημιουργία οπτικοακουστικών έργων όσο και στην όπερα και το θέατρο. Σπούδασε πολιτικές επιστήμες και αφρικανικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Witwatersrand, φοίτησε στο Johannesburg Art Foundation και σπούδασε θέατρο στην École Internationale de Théâtre Jacques Lecoq στο Παρίσι. Η μέθοδός του συνδυάζει το σχέδιο, τη συγγραφή, το φιλμ, την περφόρμανς, τη μουσική και το θέατρο, με στόχο τη δημιουργία έργων τέχνης με επιρροές από την πολιτική, την επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ιστορία. Ο Κέντριτζ απέκτησε διεθνή αναγνώριση τη δεκαετία του 1990 με τη σειρά Drawings for Projection, κινούμενες εικόνες που δημιουργούσε σχεδιάζοντας, σβήνοντας και ξανασχεδιάζοντας με κάρβουνο. Τα έργα αυτά, που πραγματεύονται μεταξύ άλλων το απαρτχάιντ, την αποικιοκρατία, τη μνήμη και τη συνενοχή, καθιέρωσαν τη χαρακτηριστική σύνδεση σχεδίου, κινηματογράφου και περφόρμανς στο έργο του. Έχει υπογράψει εμβληματικές παραγωγές όπερας, όπως τον Μαγικό αυλό του Μότσαρτ, τον Βότσεκ και τη Λούλου του Μπεργκ, που έχουν παρουσιαστεί σε κορυφαία λυρικά θέατρα και φεστιβάλ διεθνώς, μεταξύ άλλων στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, τη Σκάλα του Μιλάνου, την Εθνική Όπερα της Αγγλίας και το Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ. Το έργο του έχει παρουσιαστεί σε σημαντικά μουσεία και διεθνείς διοργανώσεις, μεταξύ άλλων στο MoMA και το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, το Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι, τη Whitechapel Gallery, την Tate Modern και τη Βασιλική Ακαδημία στο Λονδίνο, καθώς και στο Μουσείο Βασίλισσα Σοφία της Μαδρίτης. Έχει συμμετάσχει, μεταξύ άλλων, στην documenta και στις Μπιενάλε της Βενετίας, ενώ μεγάλες αναδρομικές εκθέσεις του έχουν φιλοξενηθεί στα SFMOMA, MoMA και Albertina.

Η ιδέα της διαρκούς μεταμόρφωσης επεκτείνεται και στον ίδιο τον σκηνικό χώρο, ο οποίος λειτουργεί ως ένας ακόμη τόπος δημιουργίας και μνήμης. Η σκηνική εικόνα, σχεδιασμένη από τη Σαμπίν Τώυνισσεν, μετατρέπεται σε ένα εργαστήριο καλλιτεχνών, όπου πραγματικά αντικείμενα –σκάλες, καρέκλες, γραφεία, τετράδια, χαρτιά και μεγάφωνα– συνυπάρχουν με προβολές των σχεδίων του Κέντριτζ. Η χορογραφία του Γκρέγκορυ Μακόμα προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο στην πολυμεσική σκηνική γλώσσα της παραγωγής. Η κίνηση δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως ένας διαφορετικός τρόπος αφήγησης.

Τη δημιουργική ομάδα συμπληρώνουν η Γκρέτα Χόιρις στα κοστούμια, ο Ουρς Σαίνεμπαουμ στους φωτισμούς και ο Γιάνους Φουσέ στο βίντεο. Την Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής διευθύνει ο ανερχόμενος αρχιμουσικός Κωνσταντίνος Τερζάκης, στην έβδομη συνεργασία του με την ΕΛΣ, μετά τις όπερες Μποέμ και Κάρμεν, τη συναυλιακή παρουσίαση της όπερας Flora mirabilis, τα μπαλέτα Κοππέλια και Κάρμεν και την Τελετή Απονομής των International Opera Awards 2025. Τη Χορωδία της ΕΛΣ έχει προετοιμάσει ο Αγαθάγγελος Γεωργακάτος.

Την ενορχήστρωση του έργου για σύγχρονα όργανα υπογράφει ο διακεκριμένος Αμερικανός συνθέτης και ενορχηστρωτής Νίκο Μιούλυ. Η ενορχήστρωση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Όπερα Σάντα Φε του Νέου Μεξικού το 2023, υπό τη διεύθυνση του Χάρρυ Μπίκετ, και θα χρησιμοποιηθεί και στην παρουσίαση της παραγωγής στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης. Το έργο του Μιούλυ εκτείνεται από την ορχηστρική και σκηνική μουσική και τη μουσική δωματίου έως τη θρησκευτική μουσική. Έχει λάβει σημαντικές αναθέσεις από τη Μητροπολιτική Όπερα, το Κάρνεγκι Χολ, τη Φιλαρμονική του Λος Άντζελες και άλλους κορυφαίους μουσικούς οργανισμούς, ενώ έχει συνεργαστεί με σημαντικούς καλλιτέχνες και χορογράφους από διαφορετικά πεδία.

Για τον «Ορφέα» η Εθνική Λυρική Σκηνή έχει εξασφαλίσει ένα εξαιρετικό καστ καταξιωμένων Ελλήνων πρωταγωνιστών. Τον ρόλο του τίτλου θα ερμηνεύσει ο καταξιωμένος τενόρος Χρήστος Κεχρής, ο οποίος από το 2009 έχει ερμηνεύσει πολυάριθμους ρόλους στην ΕΛΣ. Πρόσφατη αξιοσημείωτη συμμετοχή του ήταν στην παραγωγή Viva la mamma! της Εναλλακτικής Σκηνής της ΕΛΣ. Τους ρόλους της Μουσικής και της Ευρυδίκης θα ερμηνεύσει η αναγνωρισμένη υψίφωνος Μαρία Κωστράκη. Έχει σημαντική παρουσία σε όπερες και συναυλίες σε μεγάλα θέατρα και φεστιβάλ του εξωτερικού, μεταξύ άλλων στην Όπερα Δωματίου του Μονάχου, την Κρατική Όπερα της Νυρεμβέργης και το Θέατρο του Σπολέτου. Τον ρόλο της Αγγελιαφόρου θα ερμηνεύσει η διακεκριμένη Ελληνίδα μεσόφωνος Μαίρη-Έλεν Νέζη, η οποία έχει διαγράψει σημαντική διεθνή σταδιοδρομία, με περισσότερους από σαράντα πρωταγωνιστικούς ρόλους σε κορυφαία λυρικά θέατρα της Ευρώπης, της Αμερικής και της Ασίας, καθώς και αξιόλογη πορεία στη δισκογραφία. Στην ΕΛΣ έχει ξεχωρίσει, μεταξύ άλλων, στον απαιτητικό ομώνυμο ρόλο της όπερας Η φόνισσα. Στον ρόλο του Πλούτωνα θα εμφανιστεί ο διακεκριμένος βαθύφωνος Πέτρος Μαγουλάς, ο οποίος επιστρέφει στη σκηνή της ΕΛΣ μετά την ερμηνεία του Ερρίκου Η΄ στην Άννα Μπολένα τη σεζόν 2025/26. Τον ρόλο του Α΄ Βοσκού / Πνεύματος αναλαμβάνει ο γνώριμος στο κοινό της ΕΛΣ τενόρος Γιάννης Καλύβας, με σημαντικές συμμετοχές σε μεγάλες παραγωγές όπερας.