1ο Πολιτιστικό Forum Ελλάδας – Τουρκίας: Εγκαινιάστηκε ένα νέο πεδίο διαλόγου και συνεργασίας

Ένα νέο θεσμικό πλαίσιο πολιτιστικού διαλόγου και συνεργασίας αποτελεί το το 1ο Πολιτιστικό Forum Ελλάδας – Τουρκίας που πραγματοποιήθηκε στην Καππαδοκία παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκικής Δημοκρατίας Mehmet Nuri Ersoy.

Όπως με νόημα υπογράμμισε η Λίνα Μενδώνη «Ο πολιτισμός μπορεί να μην είναι σε θέση από μόνος του να επιλύει διαφορές. Δημιουργεί, όμως, το αναγκαίο πλαίσιο, ώστε οι κοινωνίες να μπορούν να συνομιλούν, να κατανοούν η μία την άλλη και να οικοδομούν σχέσεις εμπιστοσύνης και ειρηνικής συνύπαρξης. Αυτό, ακριβώς, υπηρετεί το παρόν Φόρουμ. Με πνεύμα ειλικρίνειας, αμοιβαίου σεβασμού και δημιουργικής συνεργασίας, μπορούμε να οικοδομήσουμε ένα σταθερό πεδίο πολιτιστικού διαλόγου, αντάξιο της ιστορίας, της σημασίας και της ευθύνης των δύο χωρών μας, στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου».

Πριν από την έναρξη των εργασιών του Forum, οι δύο yπουργοί πραγματοποίησαν διμερή συνάντηση, κατά την οποία εξετάστηκαν οι προοπτικές περαιτέρω ενίσχυσης της συνεργασίας Ελλάδας και Τουρκίας στον τομέα του Πολιτισμού, με ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, στην αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών, στη συνεργασία μεταξύ μουσείων, καθώς και στην αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών.
Κι αυτό αποδεικνύει τα λεγόμενα της Λίνας Μενδώνη σύμφωνα με τα οποία το Forum αυτό «δεν περιορίζεται σε γενικές διακηρύξεις, αλλά  πρόκειται για ένα πραγματικό πεδίο ανταλλαγής γνώσης, εμπειρίας και επιστημονικής τεχνογνωσίας που εστιάζει σε εξαιρετικά σημαντικά πεδία συνεργασίας καθώς το πρόγραμμα των εργασιών περιλαμβάνει παρουσιάσεις ειδικών και από τις δύο χώρες για ζητήματα αποκατάστασης βυζαντινών και οθωμανικών μνημείων, συντήρησης διακοσμητικών στοιχείων, ιστορικής έρευνας και διαχείρισης πολιτιστικών χώρων».

Η υπουργός Πολιτισμού επισήμανε κατά την ομιλία της: «Η έναρξη του 1ου Πολιτιστικού Forum Ελλάδας–Τουρκίας εδώ, στην Καππαδοκία, έναν τόπο μοναδικής ιστορικής και πολιτιστικής σημασίας, όπου επί αιώνες συναντήθηκαν λαοί, παραδόσεις, θρησκείες και πολιτισμοί, αφήνοντας ένα εξαιρετικά πυκνό και πολυστρωματικό αποτύπωμα στην ιστορία της ευρύτερης περιοχής, προσδίδει ιδιαίτερο συμβολισμό στη σημερινή μας συνάντηση. Το σημερινό Φόρουμ αποτελεί, το σημαντικότερο και πιο φιλόδοξο, έως τώρα, βήμα αυτής της κοινής πορείας. Και ακριβώς γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι επιδιώκουμε να του προσδώσουμε μόνιμο και θεσμικό χαρακτήρα. Η Κοινή Διακήρυξη που πρόκειται να υπογράψουμε προβλέπει τη συγκρότηση ενός σταθερού Forum Πολιτισμού Ελλάδας–Τουρκίας, το οποίο θα συνεδριάζει περιοδικά στις δύο χώρες, λειτουργώντας ως διαρκής πλατφόρμα διαλόγου, ανταλλαγής τεχνογνωσίας και ανάπτυξης κοινών πρωτοβουλιών».

«Ο πολιτισμός», σημείωσε η Λίνα Μενδώνη, «δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη τομέα διμερούς συνεργασίας. Αποτελεί ίσως το βαθύτερο και πιο ανθεκτικό πεδίο επικοινωνίας μεταξύ των κοινωνιών μας. Η ιστορία έφερε τους δύο λαούς μας κοντά επί αιώνες, δημιουργώντας αλληλεπιδράσεις, ανταλλαγές, κοινές εμπειρίες και αμοιβαίες επιρροές που αποτυπώθηκαν στη μνήμη, στην τέχνη, στην αρχιτεκτονική, στη γλώσσα και στις ίδιες τις πόλεις και τα τοπία της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτή ακριβώς η ιστορική πολυπλοκότητα καθιστά ακόμη σημαντικότερη την κοινή μας ευθύνη απέναντι στην πολιτιστική κληρονομιά. Η προστασία της δεν είναι μόνο εθνική υποχρέωση. Είναι οικουμενική ευθύνη. Είναι πράξη σεβασμού προς την ιστορική μνήμη και τις μελλοντικές γενιές».

Στη συνέχεια η υπουργός έκανε ιδιαίτερη αναφορά στην πολιτική της Ελλάδας για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς τονίζοντας ότι «Η Ελλάδα αντιμετωπίζει την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, ως καθολική, αδιαίρετη και χωρίς διακρίσεις υποχρέωση του κράτους. Η ελληνική νομοθεσία προστατεύει το σύνολο των πολιτιστικών αγαθών της χώρας, ανεξαρτήτως ιστορικής περιόδου, θρησκευτικής αναφοράς ή πολιτισμικής προέλευσης. Όλα μας τα μνημεία, αρχαία, βυζαντινά, οθωμανικά, μεταβυζαντινά και νεώτερα προστατεύονται και αναδεικνύονται με τον ίδιο τρόπο, με το ίδιο θεσμικό πλαίσιο, ενώ όλα ενσωματώνονται στα δίκτυα των πολιτιστικών διαδρομών και περιηγήσεων, που έχουμε οργανώσει σε όλη την ελληνική επικράτεια».

Αναφερόμενη στην αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών, η Λίνα Μενδώνη υπογράμμισε ότι: «Η αρχαιοκαπηλία δεν αποτελεί απλώς μια μορφή εγκληματικής δραστηριότητας, αλλά μια σύνθετη και καλά δικτυωμένη επιχείρηση του παγκοσμίου οργανωμένου εγκλήματος, που στρέφεται εναντίον της συλλογικής μνήμης των λαών. Η Ελλάδα και η Τουρκία, στη βάση της Σύμβασης της UNESCO του 1970 και του διμερούς Πρωτοκόλλου Συνεργασίας που συνυπέγραψαν το 2013, έχουν αναπτύξει ουσιαστική συνεργασία στον τομέα αυτό. Η ανταλλαγή πληροφοριών, η συνεργασία των αρμόδιων υπηρεσιών και η αξιοποίηση διεθνών μηχανισμών αποτελούν κρίσιμα εργαλεία για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών και την επιστροφή τους στον τόπο προέλευσής τους».

Ξεχωριστή αναφορά έκανε η υπουργός στις νέες τεχνολογίες: «Η ψηφιακή εποχή δημιουργεί νέες δυνατότητες για την τεκμηρίωση, τη μελέτη, τη διατήρηση και την προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η Κοινή Διακήρυξη υπογραμμίζει, ακριβώς, τη σημασία της ψηφιοποίησης και της ψηφιακής προσβασιμότητας των πολιτιστικών πόρων. Στο πεδίο αυτό, το Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού προχώρησε στην κατάρτιση εθνικής στρατηγικής ενσωμάτωσης και αξιοποίησης της Τεχνητής Νοημοσύνης ,στον Τομέα του Πολιτισμού, την υλοποίηση της οποίας προωθεί σε συνεργασία με το φορέα διαχείρισης του, υπό ανάπτυξη, Ελληνικού Εργοστασίου Τεχνητής Νοημοσύνης PHAROS AI FACTORY και ακαδημαϊκούς φορείς.

Ιδιαίτερα καινοτόμα είναι, εν προκειμένω, τα πιλοτικά προγράμματα που αφορούν στην ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης στη διαχείριση και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, τα οποία περιλαμβάνουν την ανάπτυξη γνωσιακών βάσεων και συστημάτων συνομιλιακής αλληλεπίδρασης βασισμένων σε μεγάλα γλωσσικά μοντέλα και αρχιτεκτονικές Retrieval-Augmented Generation. Μία, μάλιστα, από τις βασικές πιλοτικές δράσεις, στο συγκεκριμένο πεδίο, αφορά, ειδικά, στα χριστιανικά και οθωμανικά μνημεία της Ελλάδας, με στόχο την επιστημονική τεκμηρίωση, την προστασία και τη διαχείρισή τους, αλλά και την εκπαιδευτική και τουριστική προβολή τους, μέσω εμπλουτισμένων ψηφιακών εφαρμογών και χαρτογραφικών υποβάθρων GIS. Πιστεύω βαθιά ότι η τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει όχι, απλώς, εργαλείο διατήρησης της μνήμης, αλλά και νέο πεδίο πολιτιστικής συνεργασίας και αμοιβαίας κατανόησης μεταξύ των κοινωνιών μας. Η Κοινή Διακήρυξη υπογραμμίζει ακριβώς τη σημασία της ψηφιοποίησης και της ψηφιακής προσβασιμότητας των πολιτιστικών πόρων».

Η Λίνα Μενδώνη εξέφρασε τις ευχαριστίες της προς τον ομόλογό της για τη σταθερή υποστήριξη της γειτονικής χώρας στην αρμόδια Διακυβερνητική Επιτροπή της UNESCO, αναφορικά με το αίτημα της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα, επισημαίνοντας πως «η ρητή επιβεβαίωσή σας ότι δεν υπήρξε ποτέ σουλτανικό έγγραφο που να νομιμοποιεί την απόσπαση των Γλυπτών από τον Λόρδο Έλγιν αποκαθιστά την ιστορική αλήθεια, δικαιώνει πλήρως την ελληνική επιχειρηματολογία και ενισχύει αποφασιστικά τη διεθνή προσπάθεια για την επανένωσή τους στην Αθήνα».

Ακολούθως, η Λίνα Μενδώνη και ο Mehmet Nuri Ersoy υπέγραψαν Κοινή Διακήρυξη, με την οποία θεσμοθετείται το Türkiye–Greece Cultural Forum ως μόνιμος μηχανισμός πολιτιστικού διαλόγου και συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η Διακήρυξη προβλέπει την τακτική διοργάνωση του Forum στις δύο χώρες και την ανάπτυξη κοινών πρωτοβουλιών στους τομείς της πολιτιστικής κληρονομιάς, των μουσείων, της έρευνας, της εκπαίδευσης και των νέων τεχνολογιών.

Στο πλαίσιο του επιστημονικού σκέλους του Forum πραγματοποιήθηκαν θεματικές παρουσιάσεις από υπηρεσιακά στελέχη των δύο Υπουργείων Πολιτισμού με στόχο την ανταλλαγή εμπειριών και βέλτιστων πρακτικών σε ζητήματα προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου παρουσίασε το πλούσιο απόθεμα χριστιανικών μνημείων της Ελλάδας, αναδεικνύοντας τη γεωγραφική τους διασπορά και τη σημασία τους ως αναπόσπαστου τμήματος της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στα μνημεία που είναι εγγεγραμμένα στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, καθώς και στο εκτεταμένο πρόγραμμα έργων προστασίας, συντήρησης, αποκατάστασης και ανάδειξης που υλοποιεί το Υπουργείο Πολιτισμού, παρουσιάζοντας την ελληνική εμπειρία και τις βέλτιστες πρακτικές που εφαρμόζονται στη διαχείριση χριστιανικών μνημείων.

Η Διευθύντρια Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών Βασιλική Παπαγεωργίου παρουσίασε τις πολιτικές και τα εργαλεία που εφαρμόζει το Υπουργείο Πολιτισμού για την τεκμηρίωση, καταγραφή και προστασία πολιτιστικών αγαθών, καθώς και τις δυνατότητες περαιτέρω συνεργασίας στον τομέα της αντιμετώπισης της παράνομης διακίνησής τους.

Από τουρκικής πλευράς, η Προϊσταμένη του Τμήματος Καταπολέμησης της Παράνομης Διακίνησης Πολιτιστικών Αγαθών της Γενικής Διεύθυνσης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Μουσείων Zeynep Boz παρουσίασε τις πολιτικές και τις δράσεις της Τουρκίας για την πρόληψη και αντιμετώπιση της αρχαιοκαπηλίας, ενώ ο Εμπειρογνώμονας Πολιτισμού και Τουρισμού της ίδιας Γενικής Διεύθυνσης Egemen Batu Varol ανέπτυξε ζητήματα τεκμηρίωσης και προστασίας πολιτιστικών αγαθών και τις δυνατότητες ενίσχυσης της συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών.

Οι εργασίες συνεχίστηκαν με παρουσιάσεις Ελλήνων και Τούρκων εμπειρογνωμόνων, οι οποίοι ανέδειξαν σημαντικά έργα αποκατάστασης και προστασίας βυζαντινών και οθωμανικών μνημείων. Οι εισηγήσεις κάλυψαν τόσο εμβληματικά έργα στην Τουρκία, όσο και παρεμβάσεις σε μνημεία της Ελλάδας, με ιδιαίτερη έμφαση στη Θεσσαλονίκη και τη Λέσβο. Παράλληλα, παρουσιάστηκαν σύγχρονες μέθοδοι συντήρησης, τεχνικές αποκατάστασης και ερευνητικές προσεγγίσεις, αναδεικνύοντας τη σημασία της επιστημονικής συνεργασίας και της ανταλλαγής τεχνογνωσίας στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η πραγματοποίηση του Forum εντάσσεται στο πλαίσιο των αποφάσεων του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας Ελλάδας–Τουρκίας και αποτελεί συγκεκριμένο αποτέλεσμα της πολιτιστικής συνεργασίας που αναπτύχθηκε μετά την υπογραφή της Διακήρυξης των Αθηνών περί Σχέσεων Φιλίας και Καλής Γειτονίας από τον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη και τον Πρόεδρο Recep Tayyip Erdoğan, τον Δεκέμβριο του 2023.

Η συνεργασία στον τομέα του Πολιτισμού ενισχύθηκε περαιτέρω με την υπογραφή, κατά το 6ο Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας Ελλάδας–Τουρκίας στην Άγκυρα, του Μνημονίου Πολιτιστικής Συνεργασίας μεταξύ των δύο Υπουργείων Πολιτισμού από τη Λίνα Μενδώνη και τον Mehmet Nuri Ersoy, στο πλαίσιο του οποίου συμφωνήθηκε η διοργάνωση του πρώτου Πολιτιστικού Forum στην Καππαδοκία και η ανάπτυξη ενός σταθερού μηχανισμού συνεργασίας στους τομείς της πολιτιστικής κληρονομιάς, των μουσείων, της ανταλλαγής τεχνογνωσίας και των νέων τεχνολογιών.