Μια άλλη… μαμή

Μιλώντας και γράφοντας για το μυθιστόρημα του 78χρονου Ισραηλινού συγγραφέα Άμος Οζ, «Ιούδας» (σε μετάφραση από τα εβραϊκά της Μάγκυ Κοέν από τις εκδόσεις Καστανιώτη, 2016), δεν μπορώ παρά να σταθώ σε μια από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου: σε εκείνη ακριβώς όπου καταγράφεται μια αφιέρωση. Το βιβλίο, λοιπόν, είναι αφιερωμένο σε έναν Έλληνα φίλο του Άμος. Τον Ανταίο Χρυσοστομίδη. «Τον Ανταίο δεν θα τον πείραζε αν τον αποκαλούσα μια σπουδαία μαμή», γράφει ο συγγραφέας στο μικρό κείμενο του που φιλοξενείται στην έκδοση «Αντίδωρο για τον Ανταίο Χρυσοστομίδη» (κοινή έκδοση των Άγρας-Ίκαρος-Καστανιώτης) μετά τον θάνατό του. Γράφει ο Άμος: «Η μεταφράστρια μου μού είπε κάποτε ότι την ελληνική εκδοχή των έργων μου ο Ανταίος όχι μόνο την επιμελείται με τη μεγαλύτερη φροντίδα αλλά και την εξυψώνει με το μαγικό του άγγιγμα».

Ας έρθουμε όμως στο μυθιστόρημα του Άμος Οζ. Το πιο πρόσφατο. Ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει με σπάνιο τρόπο την αέναη μάχη των μεγάλων ιδεών με την εσωτερικότητα του δράματος, της συντριβής και της ανύψωσης των ανθρώπων. Για παράδειγμα, τον απών-παρών πατέρα της Ατάλια Αμπραβανέλ -με τη διαφορετική προσέγγιση ως προς την φυσιογνωμία και την συγκρότηση του κράτους του Ισραήλ- τον συνοδεύει η αγριότητα της «ρετσινιάς» του προδότη. Μια «ρετσινιά» που έχει ποτίσει ολόκληρο το σπίτι όπου για λίγους μήνες θα συγκατοικήσουν οι τρεις ήρωες -ο νεαρός φοιτητής Σμούελ Ας που παράτησε στη μέση την διατριβή του σχετικά με τις «Εβραϊκές απόψεις για τον Ιησού», ο 70χρονος Γκέρσομ Βαλντ και η κόρη του, Ατάλια Αμπραβανέλ, η Ατάλια. Όλοι μαζί με τις μνήμες και τις κληρονομιές τους, τα πάθη τους, τις ιδέες τους, τις διαψεύσεις τους σε μια διχασμένη πόλη, την Ιερουσαλήμ του 1959.

Σε σημείωμα των εκδόσεων Καστανιώτης διαβάζω μια περίληψη του μυθιστορήματος: «Ιερουσαλήμ, 1959. Ο νεαρός φοιτητής Σμούελ Ας αναγκάζεται να διακόψει τις σπουδές του και βρίσκει καταφύγιο σε ένα πέτρινο σπίτι με παράξενους ένοικους. Εκεί κερδίζει τα προς το ζην κρατώντας συντροφιά σε έναν εβδομηντάχρονο άνδρα, μορφωμένο όσο και εκκεντρικό, τον Γκέρσομ Βαλντ. Οι συζητήσεις τους για την ιστορία, την πολιτική, τη θρησκεία, την ανθρώπινη φύση, είναι παθιασμένες. Όμως κάτω από την ίδια στέγη, μένει η σαγηνευτική και μυστηριώδης Ατάλια Αμπραβανέλ. Η ίδια συνδέεται με μια παραγνωρισμένη φυσιογνωμία του σιωνιστικού κινήματος, με κάποιον που προσπάθησε να αλλάξει την ίδια τη συγκρότηση του κράτους του Ισραήλ. Ο ντροπαλός και ευαίσθητος Σμούελ αναστατώνεται από την παρουσία της και αρχίζει να ερωτεύεται τη μεγαλύτερή του γυναίκα. Ο Ιούδας, το τελευταίο αριστούργημα του Άμος Οζ, είναι ένα προκλητικό μυθιστόρημα ιδεών και συγχρόνως η αφήγηση μιας απεγνωσμένης αγάπης, με υποβλητικό σκηνικό τα χειμωνιάτικα τοπία μιας διχοτομημένης πόλης. Ένα σπουδαίο έργο αναφοράς για να κατανοήσουμε την ψυχή μιας ολόκληρης χώρας, τη σχέση ανάμεσα στον ιουδαϊσμό και τον χριστιανισμό, καθώς και μια συναρπαστική σπουδή πάνω στις μορφές του “προδότη”».

Κράτησα και φιλοξένησα εδώ το σημείωμα για έναν λόγο. Και αυτός δεν είναι άλλος για να παραπέμψω στις σημειώσεις στο τέλος της έκδοσης. Πιστέψτε με, η ανάγνωσή τους βοηθάει όλους όσοι θα ήθελαν για παράδειγμα να καταλάβουν επακριβώς το τι συζητά ο Σμούελ Ας με τον Γκέρσομ Βλαντ και με την Ατάλια Αμπραβανέλ, αλλά και τις συχνές αναφορές στο είδος της προδοσίας - από τον Ιούδα έως τον πατέρα της Ατάλια. Ο σιωνισμός (οι τάσεις και οι εκδοχές του), οι ιδρυτές του κράτους του Ισραήλ, οι Ισραηλινοί και οι Άραβες, οι Χριστιανοί και οι Εβραίοι, η Μέση Ανατολή, η Παλαιστίνη - και μαζί τους, η Ιστορία, οι Πολιτικές, οι Διεθνείς Σχέσεις, οι Θρησκείες. Πίσω από όλα αυτά ή αν προτιμάτε, ένα στρώμα γης πιο κάτω, τα πάθη των ανθρώπων επί γης. Ο έρωτας, η απόρριψη, η μοναξιά, τα βάσανα του βίου, οι ατυχίες, η ανημποριά… Οι εικόνες που φτιάχνει ο μαέστρος Άμος Οζ με το ατύχημα του Σμούελ Ας ανάμεσα σε εκείνο και την Ατάλια στο ισόγειο κλειστό δωμάτιο του πατέρα της «ξεκλειδώνουν» τις ανθρώπινες συμπεριφορές και τροφοδοτούν την αμφισβήτηση όλων των υφιστάμενων μυθολογιών. Ο Άμος Οζ είναι και αυτός μια μαμή (όπως γράφει για τον Ανταίο Χρυστοστομίδη) - καθώς καταφέρνει να αναδείξει το ουσιαστικό στοιχείο έστω και μιας ευτυχισμένης ανθρώπινης στιγμής που είναι η έστω και συγκυριακή ένωση από κομματιασμένες ζωές…