Νοερή περιήγηση στην αρχαία Κίνα

Ο συγγραφέας και διδάκτωρ πολιτικών και κοινωνικών επιστημών, Χρήστος Καφτεράνης, μας συστήνει το καινούργιο του βιβλίο, “Li Ki”, το οποίο αποτελεί την ελληνική μετάφραση του τελετουργικού και της εθιμοτυπίας στην οργάνωση κοινωνίας και κράτους της αρχαίας Κίνας. Έχοντας σπουδάσει πολιτικές επιστήμες και δημόσια διοίκηση στη Νομική Αθήνας, συγκριτική πολιτική στο Παρίσι και ιστορία και αισθητική του κινηματογράφου στη Λοζάνη, ο Χρήστος Καφτεράνης έχει ασχοληθεί με τη συγγραφή παιδικών βιβλίων, ποίησης, πολιτικής φιλοσοφίας και με τη μετάφραση κινεζικής ποίησης.

Πόσα χρόνια μελετάτε τον κινέζικο πολιτισμό και τι σας ώθησε σε αυτή τη μελέτη; Πόσο επηρεάζει τη ζωή ενός ανθρώπου η μελέτη μιας άλλης κοινωνίας;
Μελετώ τον αρχαίο κινεζικό πολιτισμό από το 1987. Έκανα τότε μεταπτυχιακές στο Παρίσι και είχαμε στη συγκριτική πολιτική έναν εξαιρετικό καθηγητή, τον Maurice Robin. Ένα από τα βιβλία που μας δίδαξε ήταν το “Dispute sur le fer et le sel”, το οποίο αργότερα μετέφρασα στα ελληνικά με τον τίτλο «Άλας και σίδηρος». Περιέγραφε μια πολιτική διαμάχη ανάμεσα στους ρεαλιστές της πολιτικής, τους legistes, και τους Κομφουκιανούς λόγιους και σοφούς, που έλαβε χώρα στην Κίνα το 81 π.Χ. Το βιβλίο αυτό ήταν για μένα μια αποκάλυψη. Αναποδογύρισε τα πάντα στο μυαλό μου, ή μάλλον μου άνοιξε το μυαλό. Θεωρώ πως, όπως δεν μπορεί να περάσει κανείς από τη ζωή χωρίς να έχει διαβάσει την Οδύσσεια, έτσι δεν πρέπει να περάσει από την ζωή χωρίς να έχει διαβάσει το «Άλας και σίδηρος». Ακολούθησε το Βιβλίο του ηγεμόνα Σιανγκ, ενός πολιτικού του 4ου π.Χ. αιώνα. Άλλη ταραχή! Από κει και μετά ξεκίνησα μεθοδικά την μελέτη της αρχαίας κλασικής κινεζικής γραμματείας.

Πώς προέκυψε η ιδέα για το “Li ki”;
Το “Li Ki” είναι ένα από τα πιο σημαντικά κείμενα του αρχαίου σινικού κόσμου. Βρίσκεται κάπως κοντά με το «Έργα και ημέρες» του Ησίοδου, αν θέλουμε να κάνουμε μια αντιστοιχία με την αρχαιοελληνική γραμματεία. Είναι ένα κείμενο παράξενα γοητευτικό. Εδώ και μια εικοσαετία μου είχε καρφωθεί στο μυαλό να το μεταφράσω στα ελληνικά. Απευθύνθηκα σε πάσης φύσεως οίκους και ιδρύματα να αναλάβουν την πρωτοβουλία της έκδοσης, αλλά δεν γινόταν τίποτα. Μέχρι που έπεσα πάνω στον Γιάννη Λεπενιώτη, διευθυντή στα ΕΛΤΑ, ανοιχτό μυαλό και γενναίο άνθρωπο, και χωρίς περιττές κουβέντες ολοκληρώσαμε την αποστολή. Τον ευχαριστώ βαθιά.

Βρίσκετε ομοιότητες στην οργάνωση της κοινωνίας και του κράτους της αρχαίας Κίνας με τη σύγχρονη Κίνα, την αρχαία και νέα Ελλάδα και το δυτικό πολιτισμό; Επηρέασε ο αρχαίος κινέζικος τρόπος ζωής τον υπόλοιπο κόσμο;
Οι τρεις βασικές σχολές πολιτικής φιλοσοφίας της αρχαίας Κίνας, δηλαδή οι Ταοϊστές, οι Κομφουκιανοί και οι Νομοκράτες, επηρεάζουν ακόμη και σήμερα την Κίνα. Δεν λέγεται τυχαία για την σύγχρονη Κίνα ότι είναι «από έξω Κομφούκιος και από μέσα Σιανγκ Γιανγκ». Ο Μάο μελετούσε συστηματικά τον Han fei και η διαμάχη για το «Άλας και τον σίδηρο» επανήλθε στην πολιτική σκηνή ως αντλιοστάσιο πολιτικών επιχειρημάτων στην δεκαετία του ΄70, δυο χιλιάδες χρόνια σχεδόν από τότε που διεξήχθη.
Ωστόσο, ο αρχαίος κινεζικός πολιτισμός δεν επηρέασε τον αντίστοιχο δυτικό κόσμο. Τα κείμενα της αρχαίας κινεζικής γραμματείας άρχισαν να γίνονται γνωστά στη δύση από τις μεταφράσεις των Ιησουιτών μοναχών από τον 17ο αιώνα και μετά. Οι λόγιοι του διαφωτισμού ήδη είχαν μια καλή γνώση της αρχαίας κινεζικής σκέψης. Η αρχαία Κίνα ήταν κλειστή προς τη δύση. Ακόμη και ο Sun tzu, με την «Τέχνη του πολέμου», που έγινε μόδα σήμερα στους μάνατζερ της δύσης, ανακαλύφθηκε μόλις τις τελευταίες δεκαετίες. Το I tsing και ο Lao Tse περισσότερο εξυπηρετούσαν τις λόγιες χαρτορίχτρες το πρώτο και τις δυτικές μεταφυσικές ανησυχίες το δεύτερο. Επηρέασε όμως γείτονες χώρες και λαούς, όπως για παράδειγμα το Βιετνάμ και την Ιαπωνία. Οι Ιάπωνες έστειλαν αποστολές ανώτερων υπαλλήλων στην Κίνα και οργάνωσαν τη διοίκηση και την γραπτή τους εκπαίδευση τον 6ο αιώνα μ.Χ. με βάση τα αρχαία συγγράμματα του σινικού κόσμου. Σε ότι αφορά αν υπάρχουν ομοιότητες ανάμεσα στην αρχαία κινεζική και την αρχαιοελληνική σκέψη, βεβαίως και υπάρχουν. Ο Σωκράτης είναι πολύ κοντά με τον Κομφούκιο, ο Μένσιος με τον Πλατωνα, ο Xun Tzu με τον Αριστοτέλη, ο Mo zi με τον Πυθαγόρα, ο Sima tsien θεωρείται ο Ηρόδοτος της Κίνας, ο Sun tzu και ο Ξενοφώντας συναντιούνται σε πάρα πολλά σημεία και ζητήματα στρατηγικής και πολέμου, ο Πρωταγόρας με τον Σιανγκ Γιανγκ, ο Han fei tzu με τον Θουκυδίδη κλπ. Και είναι φυσικό διότι και οι μεν και οι δε ασχολούνται με τον άνθρωπο και τα ανθρώπινα. Βεβαίως υπάρχουν όμως και διαφορές. Την αρχαία κινεζική σκέψη τη διακρίνει η ρευστότητα του νερού, την αρχαία ελληνική ο ποιητικός ορθολογισμός.

Μέσα από αυτό το βιβλίο, το “Li Ki”, τι θαυμάσατε περισσότερο στον αρχαίο κινέζικο πολιτισμό;
Το “Li Ki” είναι ένα κείμενο που συντάχθηκε πριν το 1200 πΧ. και μιλάει για την οργάνωση του κράτους και της κοινωνίας στην αρχαία Κίνα μέσα από την εθιμοτυπία. Είναι δύσκολο με μια μόνο αναφορά να δώσεις τον πυρήνα του απορρέοντος θαυμασμού. Θα πούμε λοιπόν μόνο ένα, σαν να πετάμε μια πέτρα στη θάλασσα, αλλά ας το προσπαθήσουμε. Η τοξοβολία ήταν ένα από τα βασικά μαθήματα στην εκπαίδευση των σπουδαστών που στελέχωναν στη συνέχεια τα πόστα της πολιτικής και της διοίκησης. Στις επιδείξεις που γίνονταν, έβγαινε πρώτος όχι μόνον αυτός που πετύχαινε το στόχο αλλά και που έδειχνε τη μεγαλύτερη σεμνότητα στις κινήσεις του κατά τη διάρκεια της τελετής. Τέλος, μετά τη νίκη του, και σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει σήμερα εδώ και ανά τον κόσμο, ήταν αυτός που κερνούσε και πλήρωνε για να πιουν οι ηττημένοι.

Επίσης, ασχολείστε με τη στιχουργική, καθώς γράψατε στίχους για το CD «Το ζεϊμπέκικο του Μενούση» - τον θρυλικό φονιά που σκότωσε τη γυναίκα του μετά από ένα μεθύσι. Πόσο εύκολη είναι η παραγωγή στίχων και ποια είναι τα εναύσματά σας;
Κάποια στιγμή, πριν πέντε περίπου χρόνια, ένιωσα την ανάγκη να γράψω στίχους για λαϊκά, για ζεϊμπέκικα. Είναι ξέρετε αυτά που γίνονται στα έγκατα του μυαλού και της ψυχής και βγαίνουν στην επιφάνεια χωρίς να το περιμένεις. Βεβαίως, όπως σε όλα τα πράγματα, χρειάστηκε πολύ δουλειά για να φτάσουν στην οριστική τους μορφή. Είναι στίχοι βαθιά ερωτικοί, με δωρική συγκρότηση, και ο Γιώργος Δούσος, ο συνθέτης, κατάφερε να τους στήσει με μια εξαίρετη μουσική αρχιτεκτονική, πατώντας πάνω στην «παράδοση» και την «νοσταλγία» του λαϊκού τραγουδιού, με άξονα το μπουζούκι και ήχους παραδοσιακής μουσικής, γκάιντας, κλαρίνου, χάλκινων, φλογέρας. Η αίσθηση όμως που μένει, που κυριαρχεί, είναι αυτή του Ζεϊμπέκικου.



Τι ήταν αυτό που σας παρακίνησε να γράψετε ένα τραγούδι που μιλάει για τον φονιά Μενούση;
Ήταν η ιστορία του αρχέτυπου Μενούση. Σε μια αντροπαρέα, στο καπηλειό μιας εποχής, αρχίζει η κουβέντα, ως είθισται, για τις όμορφες. Με απλά λόγια κουβέντα για γυναίκες. Πάνω εκεί κάποιος της παρέας κάνει λόγο για την όμορφη γυναίκα του Μενούση. Λίγο η ανδρική ματαιοδοξία, λίγο η πραγματικότητα της ανθρώπινης φύσης, λίγο η ζάλη από το κρασί, αποκαλύπτεται ότι διημείφθη ένα ψιλοφλέρτ. Οι εποχές εκείνες δεν σήκωναν πολλά - πολλά. Μεθυσμένος ο Μενούσης πάει και τη σφάζει. Ξεμέθυστος την άλλη μέρα το πρωί αντιλαμβάνεται το μέγεθος της πράξης του. Μετανιωμένος μέσα από τα σωθικά του, αντί να αρχίσει να λέει στην αστυνομία και τις ανακριτικές άνανδρες δικαιολογίες, ότι δηλαδή εκείνη έφυγε, ότι τον παράτησε, ότι δεν μπορεί να καταλάβει γιατί εξαφανίστηκε κι όλα αυτά τα σημερινά, την εκλιπαρεί και την παρακαλεί να σηκωθεί. Να σηκωθεί - πέρδικα και να βγει στο χορό, να δώσει χαρά στον ίδιο και μαράζι στα παλικάρια που θα τη βλέπουν. Είναι όμως πλέον αργά. Αυτά δεν γίνονται. Έτσι, λοιπόν, με το μίασμα του φόνου σε ένα έγκλημα πάθους, με το άγος μιας πράξης που δεν βρίσκει συγχώρεση, μπαίνει ο Μενούσης του δικού μας Ζεμπέκικου, στη δίνη μιας περιπλάνησης στα χρόνια που ακολουθούν. Στα ατέλειωτα χρόνια της ίδιας επαναλαμβανόμενης ανθρώπινης εγκληματικής ερωτικής ιστορίας πάθους, ψάχνοντας για συγχώρηση. Επί ματαίω. Ούτε να μιλήσει δεν βρίσκει κάποιον και να τον καταλάβει. Οι καιροί αλλάζουν, τα πράγματα αλλάζουν, τα «κλαδιά πυκνώνουν και μέσα κρύβονται χιλιάδες φλώροι», που θα έλεγε κι ο Χριστιανόπουλος. Τα φιλιά πλέον εύκολα και αναίμακτα, το κόκκινο κρασί που κάποτε συνόδευε τα αντρίκεια φαγοπότια και μετά την οιωνοσκοπία της σπάλας, τώρα συνοδεύει τα ογκρατέν και τα κανάρ λακέ με σως φουντουκιού. Όπου και να πάει, ότι και να πει, δεν μπορεί να γίνει κατανοητός. Είναι μια περιπλανώμενη σκιά, μια φωνή στην έρημο. Κανένας δεν είναι σε θέση να του δώσει άφεση. Η μάλλον μόνο ένας: ο θάνατος. Όμως και εκείνος τον αφήνει επίτηδες, τον τιμωρεί εις το διηνεκές για τη πράξη του. Και εδώ γίνεται η μεγάλη ανατροπή. Σε μια κίνηση γενναιότητας από εκείνα τα παλιά χρόνια, ο Μενούσης του Ζεϊμπέκικου, ο δικός μας Μενούσης, του στήνει καρτέρι. Στήνει καρτέρι στο Χάροντα όχι με την πρόθεση να τον εξοντώσει. Αυτό δεν το είχε καταφέρει ούτε ο Διγενής. Πως λοιπόν θα μπορούσε ακόμη και να το διανοηθεί ο Μενούσης; Είναι ένα καρτέρι, μια ενέδρα πρόσκληση – παράκληση: να κάτσουν και να μιλήσουν σε ένα τελευταίο νυχτέρι, να του κάνει μια εκ βαθέων εξομολόγηση. Να πουν για όλα τα ανθρώπινα πάθη πίνοντας το τελευταίο κρασί, το κρασί του θανάτου, κι ύστερα να τον λυτρώσει από την χαμένη του ζωή, να τον ξεπροβοδίσει για το μεγάλο ταξίδι και μια και καλή να αναπαυθεί η ψυχή του.