Ξανά στα χαρακώματα ή νέα συμφωνία; Το παίρνει πάνω του ο Βανς για διπλωματική λύση με το Ιράν, το σχέδιο του Κατάρ, οι πρόσθετοι όροι της Τεχεράνης

Προσωπικά φαίνεται πως έχει αναλάβει ο Τζέι Ντι Βανς τις έμμεσες συνομιλίες των Ηνωμένων Πολιτειών με το Ιράν τις τελευταίες δύο εβδομάδες, με βασικό στόχο την επίτευξη μιας νέας συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός και την επανεκκίνηση των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, σύμφωνα με δύο πηγές που έχουν γνώση των εξελίξεων και τις οποίες επικαλείται το Axios.

Η ενεργή εμπλοκή του Βανς στις διαπραγματεύσεις καταδεικνύει την προσπάθεια απεμπλοκής της Ουάσινγκτον από τη σύγκρουση, την οποία ο ίδιος είχε συνδέσει με τη βαριά εκλογική ήττα των Ρεπουμπλικανών στις ενδιάμεσες εκλογές αυτής της εβδομάδας. Παράλληλα, η συμμετοχή του ανεβάζει τις τελευταίες διπλωματικές επαφές με το Ιράν στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο εντός της αμερικανικής κυβέρνησης.

Αμερικανοί αξιωματούχοι και πηγές από την ευρύτερη περιοχή αναφέρουν ότι, προς το παρόν, ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται διατεθειμένος (παρά το γεγονός πως την Παρασκευή οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις πραγματοποίησαν πλήγμα εναντίον εκτοξευτή αντιαεροπορικών πυραύλων στο νησί Κεσμ, στα Στενά του Ορμούζ, αφού από το συγκεκριμένο σύστημα είχε εκτοξευθεί πύραυλος προς αμερικανικό μαχητικό αεροσκάφος) να αφήσει τη διπλωματική προσπάθεια να εξελιχθεί, προκειμένου να διαπιστώσει εάν υπάρχουν περιθώρια επίτευξης κάποιας συμφωνίας.

«Συνομιλούμε μαζί τους» δήλωσε την Παρασκευή ο Τραμπ στους δημοσιογράφους, όταν ρωτήθηκε ποιο είναι το μήνυμά του προς το Ιράν, ωστόσο, σε περίπτωση που αλλάξει στάση και δώσει εντολή για την επανέναρξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων, οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις είναι έτοιμες να εξαπολύσουν νέες επιθέσεις μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Και σίγουρα πριν την ορκωμοσία του νέου Κογκρέσου στις αρχές Ιανουαρίου.

Το παρασκήνιο με το Κατάρ και το Πακιστάν και τα μέτωπα στον Λευκό Οίκο

Ο Βανς βρίσκεται σε σχεδόν καθημερινή επικοινωνία με τον πρωθυπουργό του Κατάρ, σεΐχη Μοχάμεντ μπιν Αμπντουλραχμάν Αλ Θάνι, τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού του Πακιστάν, στρατάρχη Ασίμ Μουνίρ, καθώς και άλλους διαμεσολαβητές, με αντικείμενο την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων με την Τεχεράνη, σύμφωνα με πηγές που γνωρίζουν άμεσα τις επαφές.

Στις συνομιλίες συμμετέχουν επίσης ο ειδικός απεσταλμένος του Λευκού Οίκου, Στιβ Γουίτκοφ, καθώς και ο σύμβουλος του Αμερικανού προέδρου και γαμπρός του, Τζάρεντ Κούσνερ. Αυτός που σίγουρα δεν συμμετέχει, είναι ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ, ο οποίος φέρεται να πιέζει τον Τραμπ για επανεκκίνηση μιας νέας μεγάλης κλίμακας πολεμικής επιχείρησης κατά της Τεχεράανης.

Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ και οι διαμεσολαβητές από το Κατάρ και το Πακιστάν έχουν εξετάσει το ενδεχόμενο να πραγματοποιηθεί τις επόμενες ημέρες μια τεχνική συνάντηση σε επίπεδο υπηρεσιακών παραγόντων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν έχει υπάρξει κάποια εξέλιξη προς αυτή την κατεύθυνση.

Θυμίζεται πως πριν από την έναρξη του πολέμου, στα τέλη Φεβρουαρίου, ο Βανς ήταν το πλέον επιφυλακτικό μέλος του στενού κύκλου συνεργατών του Τραμπ απέναντι στο ενδεχόμενο στρατιωτικής σύγκρουσης, υποστηρίζοντας ότι θα έπρεπε να αναζητηθεί διπλωματική λύση. Τον Απρίλιο ηγήθηκε της αμερικανικής αντιπροσωπείας στη σύνοδο για το Ιράν που πραγματοποιήθηκε στο Ισλαμαμπάντ, ενώ είχε προσωπική συμμετοχή και στις επαφές που οδήγησαν στο μνημόνιο συνεννόησης (MOU) μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης τον Ιούνιο.

Στη συνέχεια, τέθηκε επικεφαλής της αμερικανικής αποστολής σε έναν νέο γύρο απευθείας συνομιλιών με το Ιράν, στην Ελβετία. Οι επαφές ολοκληρώθηκαν με τη δέσμευση της ιρανικής πλευράς να επιτρέψει την επίσκεψη επιθεωρητών του ΟΗΕ στις πυρηνικές εγκαταστάσεις της χώρας. Λίγο αργότερα, ωστόσο, οι Φρουροί της Επανάστασης επανέλαβαν τις επιθέσεις εναντίον πλοίων, εξέλιξη που οδήγησε στην κατάρρευση του μνημονίου συνεννόησης.

Πριν από δύο εβδομάδες, ο Βανς απέστειλε επιστολή στον γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας του Ιράν, Μοχσέν Ρεζαΐ, προτείνοντας την επανέναρξη των απευθείας διαπραγματεύσεων. Ο Ρεζαΐ συγκαταλέγεται στους στενότερους συνεργάτες του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Σύμφωνα με Ιρανούς αξιωματούχους, η επιστολή του Αμερικανού αντιπροέδρου συνέβαλε στη δημιουργία θετικού κλίματος για την επανεκκίνηση των συνομιλιών.

Την Τετάρτη, ο Βανς υποστήριξε ότι ο πόλεμος αποτέλεσε τον βασικό λόγο για την εκλογική αποδοκιμασία των Ρεπουμπλικανών.

Πού βρίσκονται οι διαπραγματεύσεις

Πηγές που συμμετέχουν στις προσπάθειες διαμεσολάβησης αναφέρουν ότι έχει σημειωθεί πρόοδος, αν και με ιδιαίτερα αργούς ρυθμούς.

«Τις τελευταίες δύο εβδομάδες συνεργαστήκαμε με συναδέλφους στην αμερικανική κυβέρνηση, οι οποίοι έχουν πραγματική πρόθεση να βρουν έναν τρόπο περιορισμού της κατάστασης και αποκλιμάκωσης της έντασης. Χάρη σε αυτούς, αλλά και στις ψύχραιμες φωνές στην Τεχεράνη, καταφέρνουμε να αποτρέψουμε την κατάσταση από το να ξεφύγει από τον έλεγχο», δήλωσε το βράδυ της Παρασκευής ο πρωθυπουργός του Κατάρ.

Όπως πρόσθεσε, οι επαφές με την κυβέρνηση Τραμπ συνεχίστηκαν και μετά τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, αν και με μικρότερη ένταση σε σχέση με τις προηγούμενες ημέρες, καθώς η αμερικανική πλευρά είχε και άλλα ζητήματα να διαχειριστεί. Παρά ταύτα, υπογράμμισε ότι η πρόθεση της Ουάσιγκτον να βρεθεί μια διπλωματική διέξοδος «εξακολουθεί να υπάρχει», εκφράζοντας την εκτίμηση ότι μια συμφωνία παραμένει εφικτή.

Το πρωί της Παρασκευής, ο Ντόναλντ Τραμπ είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον εμίρη του Κατάρ, σεΐχη Ταμίμ μπιν Χαμάντ Αλ Θάνι, με αντικείμενο τις προσπάθειες της Ντόχα να γεφυρώσει τις διαφορές μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν και να διευκολύνει την επίτευξη συμφωνίας.

Από την πλευρά του, ο εμίρης του Κατάρ τόνισε την ανάγκη «να συνεχιστεί ο διάλογος και να αξιοποιηθούν οι διπλωματικές οδοί για την επίλυση των διαφορών, ώστε να αποτραπεί περαιτέρω κλιμάκωση στην περιοχή και να διασφαλιστούν η ελευθερία της ναυσιπλοΐας και η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού», σύμφωνα με ανακοίνωση του γραφείου του.

Το σχέδιο του Κατάρ: Άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και επιθεωρήσεις στις πυρηνικές εγκαταστάσεις

Στο μεταξύ, σύμφωνα με δημοσίευμα του Guardian, το σχέδιο που έχει ρίξει στο τραπέζι το Κατάρ για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων που θα οδηγήσει στο τέλος του πολέμου, έχει σαν βασικούς άξονες την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και την επανέναρξη της διεθνούς εποπτείας του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος.

Συγκεκριμένα, η πρόταση προβλέπει την άμεση άρση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού στα ιρανικά λιμάνια και την αποδέσμευση μέρους των ιρανικών κεφαλαίων που παραμένουν παγωμένα, με αντάλλαγμα τη συγκατάθεση της Τεχεράνης για την επιστροφή των διεθνών επιθεωρητών στις πυρηνικές εγκαταστάσεις που υπέστησαν ζημιές από τις στρατιωτικές επιθέσεις.

Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει ένδειξη ότι οι δύο πλευρές έχουν αποδεχθεί το προτεινόμενο σχέδιο.

Τα ανταλλάγματα και το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν

Ειδικότερα, το σχέδιο θέλει τις ΗΠΑ να προχωρούν αρχικά στην άρση του ναυτικού αποκλεισμού που έχουν επιβάλει για το Ιράν στην περιοχή των Στενών του Ορμούζ, ενώ παράλληλα θα αποδεσμεύσουν μέρος των δεσμευμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων, συνολικής αξίας περίπου 8 δισ. δολαρίων.

Σε αντάλλαγμα, το Ιράν θα επιτρέψει την επιστροφή των επιθεωρητών του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (IAEA) στις πυρηνικές εγκαταστάσεις που βομβαρδίστηκαν, συμπεριλαμβανομένων εκείνων όπου φυλάσσονται αποθέματα ουρανίου υψηλού βαθμού εμπλουτισμού. Ωστόσο, η πρόταση δεν υποχρεώνει την Τεχεράνη να απομακρύνει από το έδαφός της τα αποθέματα ουρανίου. Μεταξύ των εναλλακτικών που εξετάζονται βρίσκεται και η μείωση του βαθμού εμπλουτισμού του υλικού.

Η επιστροφή των διεθνών επιθεωρητών θα βασιστεί σε προηγούμενη συμφωνία που είχε επιτευχθεί στο Κάιρο τον Σεπτέμβριο του 2025, αλλά στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε.

Το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και οι πρόσθετες απαιτήσεις της Τεχεράνης

Σύμφωνα με τον Guuardian, τη δεύτερη ημέρα της (πιθανής) εφαρμογής της συμφωνίας το Ιράν θα προχωρήσει στο άνοιγμα των Στενών για τη διέλευση πλοίων, ακολουθώντας μια θαλάσσια διαδρομή που έχει ήδη συμφωνηθεί με το Ομάν.

Οι δύο χώρες αναμένεται να καταθέσουν τη σχετική ρύθμιση στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO), στο πλαίσιο της προσπάθειας για τη θέσπιση συγκεκριμένου πλαισίου διέλευσης από τη στρατηγικής σημασίας θαλάσσια οδό.

Η Τεχεράνη, ωστόσο, θέτει και πρόσθετους όρους για την επαναλειτουργία των Στενών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο τερματισμός του πολέμου στον Λίβανο, η αποχώρηση των αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων από τις ιρανικές ακτές, η δέσμευση για άρση μέρους των οικονομικών κυρώσεων, καθώς και η καταβολή πολεμικών αποζημιώσεων.

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία διαφωνίας στις διαπραγματεύσεις αφορά τη σειρά με την οποία θα πρέπει να υλοποιηθούν οι δεσμεύσεις των δύο πλευρών.

Στο μνημόνιο κατανόησης που βρίσκεται υπό συζήτηση στο πλαίσιο των διαμεσολαβητικών προσπαθειών περιλαμβάνεται, επίσης, η πρόταση για τη δημιουργία ταμείου ανασυγκρότησης και ανάπτυξης ύψους 300 δισ. δολαρίων, με στόχο την οικονομική ανάκαμψη του Ιράν. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Guardian, παραμένει αδιευκρίνιστο από ποιες πηγές θα εξασφαλιστούν τα απαραίτητα κεφάλαια.

Η δυσπιστία της Τεχεράνης και το ενδεχόμενο νέων επιθέσεων

Ένα από τα βασικά εμπόδια στην προσπάθεια επίτευξης συμφωνίας είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης της ιρανικής πλευράς προς τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας.

Η Τεχεράνη κατηγορεί τον γενικό διευθυντή του οργανισμού, Ραφαέλ Γκρόσι, ότι δεν καταδίκασε τις αμερικανικές επιθέσεις στις πυρηνικές εγκαταστάσεις της χώρας. Παράλληλα, εκφράζει φόβους ότι οι πληροφορίες που θα συγκεντρώσουν οι επιθεωρητές ενδέχεται να διαβιβαστούν στις ΗΠΑ και το Ισραήλ και να αξιοποιηθούν για τον σχεδιασμό νέων στρατιωτικών πληγμάτων.