Ο «ειρηνοποιός» τσάρος Αλέξανδρος Γ΄ που κυβέρνησε τη Ρωσία και εκτέλεσε τον αδερφό του Λένιν: Η καταστολή και οι διωγμοί

Την 1η Νοεμβρίου 1894, στο ανάκτορο της Λιβαδιάς, στην Κριμαία, άφηνε την τελευταία του πνοή ο Αλέξανδρος Γ΄ της Ρωσίας, ένας από τους πλέον συντηρητικούς μονάρχες της δυναστείας των Ρομανόφ. Ήταν μόλις 49 ετών και είχε κυβερνήσει τη Ρωσική Αυτοκρατορία από το 1881, σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών αντιθέσεων, πολιτικής καταστολής και οικονομικών μεταβολών.

Ο θάνατός του πριν από 132 χρόνια, σήμανε το τέλος μιας βασιλείας που συνδέθηκε με την ενίσχυση της τσαρικής εξουσίας και την προσπάθεια διατήρησης της παραδοσιακής πολιτικής και κοινωνικής τάξης. Παράλληλα, άνοιξε τον δρόμο για την άνοδο στον θρόνο του γιου του, Νικολάου Β΄, του τελευταίου αυτοκράτορα της Ρωσίας, ο οποίος θα ανατρεπόταν κατά την επανάσταση του 1917.

Ο Αλέξανδρος Γ΄ είχε γεννηθεί στις 10 Μαρτίου 1845 στην Αγία Πετρούπολη. Ήταν ο δεύτερος γιος του τσάρου Αλεξάνδρου Β΄ και αρχικά δεν προοριζόταν να αναλάβει την εξουσία. Ωστόσο, ο θάνατος του μεγαλύτερου αδελφού του, Νικολάου, το 1865, τον κατέστησε διάδοχο του θρόνου.

Κατά τη διαμόρφωση των πολιτικών του αντιλήψεων δέχθηκε την επιρροή του συντηρητικού στοχαστή Κονσταντίν Πομπεντονόστσεφ, ο οποίος υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους υποστηρικτές της απολυταρχίας. Ο Αλέξανδρος πίστευε ότι η σταθερότητα της Ρωσίας εξαρτιόταν από την ισχυρή μοναρχική εξουσία, την Ορθόδοξη Εκκλησία και τη διατήρηση των παραδοσιακών θεσμών, σύμφωνα με το prlib.ru.

Η δολοφονία του πατέρα του, η στροφή στην καταστολή και η εκτέλεση του αδερφού του Λένιν

Στις 13 Μαρτίου 1881, σύμφωνα με το γρηγοριανό ημερολόγιο, ο Αλέξανδρος Β΄ δολοφονήθηκε στην Αγία Πετρούπολη από μέλη της επαναστατικής οργάνωσης «Λαϊκή Θέληση». Η δολοφονία συγκλόνισε τη δυναστεία των Ρομανόφ και επηρέασε βαθιά τον νέο αυτοκράτορα, ο οποίος ανέβηκε στον θρόνο αποφασισμένος να αντιμετωπίσει τα επαναστατικά κινήματα και να αποτρέψει οποιαδήποτε αποδυνάμωση της μοναρχίας.

Σε αντίθεση με τον πατέρα του, ο οποίος είχε προχωρήσει σε σημαντικές μεταρρυθμίσεις, με κυριότερη την κατάργηση της δουλοπαροικίας το 1861, ο Αλέξανδρος Γ΄ ακολούθησε μια πολιτική που έμεινε γνωστή ως «αντιμεταρρυθμίσεις».

Περιόρισε την αυτονομία των θεσμών τοπικής αυτοδιοίκησης, ενίσχυσε τον κρατικό έλεγχο στην εκπαίδευση και τα πανεπιστήμια και επέβαλε αυστηρότερους περιορισμούς στον Τύπο. Παράλληλα, διευρύνθηκαν οι εξουσίες των αστυνομικών αρχών, ενώ πολιτικοί αντίπαλοι και ύποπτοι για επαναστατική δράση βρέθηκαν αντιμέτωποι με παρακολούθηση, συλλήψεις και εξορία, όπως αναφέρει το rct.uk.

Χαρακτηριστικό περιστατικό της περιόδου ήταν η εκτέλεση, το 1887, του Αλέξανδρου Ουλιάνοφ, μεγαλύτερου αδελφού του μετέπειτα ηγέτη της μπολσεβίκικης επανάστασης, Βλαντίμιρ Λένιν. Ο Ουλιάνοφ είχε συμμετάσχει σε συνωμοσία για τη δολοφονία του τσάρου.

Μία από τις πιο αμφιλεγόμενες πτυχές της βασιλείας του ήταν η πολιτική του εκρωσισμού, που αποσκοπούσε στην ενίσχυση της ρωσικής γλώσσας, της ορθόδοξης θρησκείας και της πολιτισμικής κυριαρχίας του ρωσικού στοιχείου στις διαφορετικές περιοχές της αυτοκρατορίας.

Η πολιτική αυτή επηρέασε ιδιαίτερα πληθυσμούς στην Ουκρανία και στις υπόλοιπες μη ρωσικές περιοχές της αυτοκρατορίας, καθώς η κυβέρνηση επιδίωκε να περιορίσει τις εθνικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες που θεωρούσε απειλή για την αυτοκρατορική ενότητα.

Ιδιαίτερα σκληρή υπήρξε η μεταχείριση των εβραϊκών κοινοτήτων. Το 1882 θεσπίστηκαν οι «προσωρινοί κανόνες», γνωστοί ως «Νόμοι του Μαΐου», οι οποίοι απαγόρευαν νέες εγκαταστάσεις Εβραίων εκτός πόλεων και κωμοπόλεων σε συγκεκριμένες περιοχές της αυτοκρατορίας, ενώ επέβαλλαν και περιορισμούς σε οικονομικές δραστηριότητες και δικαιώματα ιδιοκτησίας. Τα επόμενα χρόνια επιβλήθηκαν επιπλέον περιορισμοί στην πρόσβαση των Εβραίων στην εκπαίδευση και σε επαγγέλματα, σύμφωνα με το encyclopedia.yivo.org.

Την ίδια περίοδο, η Ρωσική Αυτοκρατορία γνώρισε κύματα αντιεβραϊκής βίας και πογκρόμ, ιδιαίτερα κατά τα έτη 1881-1882. Αν και παλαιότερα η ιστοριογραφία απέδιδε συχνά την οργάνωσή τους απευθείας στις κρατικές αρχές, νεότερες ιστορικές έρευνες δεν έχουν εντοπίσει στοιχεία που να τεκμηριώνουν κεντρικό κυβερνητικό σχεδιασμό των επιθέσεων. Ωστόσο, η αντιεβραϊκή νομοθεσία του τσαρικού καθεστώτος ενίσχυσε τις διακρίσεις σε βάρος των εβραϊκών πληθυσμών.

Ο «ειρηνοποιός» που απέφυγε τους μεγάλους πολέμους

Παρά τον αυταρχισμό του στο εσωτερικό, ο Αλέξανδρος Γ΄ ακολούθησε μια συγκρατημένη εξωτερική πολιτική, επιδιώκοντας να αποφύγει μεγάλες πολεμικές συγκρούσεις. Αυτή η στάση τού χάρισε τον χαρακτηρισμό «τσάρος ειρηνοποιός», καθώς κατά τη διάρκεια της βασιλείας του η Ρωσία δεν ενεπλάκη σε μεγάλης κλίμακας πόλεμο. Η απουσία μεγάλων πολέμων δεν σήμαινε πάντως ότι εγκαταλείφθηκαν οι αυτοκρατορικές επιδιώξεις, ιδιαίτερα στην Κεντρική Ασία, όπου συνεχίστηκε η επέκταση της ρωσικής επιρροής.

Μία από τις σημαντικότερες διπλωματικές εξελίξεις της περιόδου ήταν η σταδιακή απομάκρυνση της Ρωσίας από τη Γερμανία και η προσέγγισή της με τη Γαλλία. Η διαδικασία αυτή οδήγησε στη διαμόρφωση της γαλλορωσικής συμμαχίας στις αρχές της δεκαετίας του 1890, μεταβάλλοντας τις ισορροπίες δυνάμεων στην Ευρώπη.

Η Γαλλία επιδίωκε να εξασφαλίσει ένα ισχυρό αντίβαρο απέναντι στη Γερμανία, ενώ η Ρωσία αναζητούσε, μεταξύ άλλων, κεφάλαια για τη χρηματοδότηση της οικονομικής και βιομηχανικής της ανάπτυξης. Η συνεργασία των δύο χωρών θα αποκτούσε μεγάλη σημασία στις ευρωπαϊκές διπλωματικές αντιπαραθέσεις των επόμενων δεκαετιών.

Η εκβιομηχάνιση και ο μεγάλος λιμός

Παρά τον πολιτικό συντηρητισμό του, επί Αλεξάνδρου Γ΄ η Ρωσία πραγματοποίησε σημαντικά βήματα προς την οικονομική και βιομηχανική ανάπτυξη. Η ανάπτυξη των σιδηροδρομικών μεταφορών αποτέλεσε σημαντικό μέρος αυτής της διαδικασίας. Το 1891 άρχισε η κατασκευή του Υπερσιβηρικού Σιδηροδρόμου, ενός από τα μεγαλύτερα έργα υποδομής της εποχής, που είχε στόχο να συνδέσει τις ευρωπαϊκές περιοχές της αυτοκρατορίας με τη Σιβηρία και τη ρωσική Άπω Ανατολή.

Το έργο υποστηρίχθηκε από τον ίδιο τον αυτοκράτορα και συνδέθηκε με τις προσπάθειες οικονομικής ανάπτυξης και ενίσχυσης της παρουσίας της Ρωσίας στις ασιατικές περιοχές της αυτοκρατορίας, σύμφωνα με το cambridge.org.

Ωστόσο, η οικονομική ανάπτυξη συνυπήρχε με βαθιές κοινωνικές ανισότητες και εκτεταμένη αγροτική φτώχεια. Ο μεγάλος λιμός του 1891-1892, που έπληξε ιδιαίτερα περιοχές της ευρωπαϊκής Ρωσίας, προκλήθηκε από σοβαρή αποτυχία της αγροτικής παραγωγής και επιδεινώθηκε από τις δυσκολίες στην τροφοδοσία και τη διανομή τροφίμων.

Η κυβέρνηση έλαβε μέτρα ανακούφισης των πληγέντων, ενώ σημαντική ήταν και η κινητοποίηση ιδιωτών και προσωπικοτήτων, μεταξύ των οποίων ο συγγραφέας Λέων Τολστόι και ο γιατρός και συγγραφέας Άντον Τσέχοφ. Παρά τις προσπάθειες αυτές, η κρίση συνεχίστηκε και συνέβαλε στην αναζωπύρωση της κριτικής απέναντι στο τσαρικό καθεστώς.

Ο θάνατος και ο τελευταίος τσάρος

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του, η υγεία του Αλεξάνδρου Γ΄ επιδεινώθηκε. Ο αυτοκράτορας αντιμετώπιζε νεφρική πάθηση και πέρασε τις τελευταίες ημέρες της ζωής του στο ανάκτορο της Λιβαδειάς, στην Κριμαία. Στις 20 Οκτωβρίου 1894 σύμφωνα με το Ιουλιανό ημερολόγιο, που χρησιμοποιούσε τότε η Ρωσία, δηλαδή την 1η Νοεμβρίου σύμφωνα με το γρηγοριανό ημερολόγιο, ο Αλέξανδρος Γ΄ πέθανε σε ηλικία 49 ετών.

Με τον θάνατό του, ο 26χρονος Νικόλαος Β΄ ανέλαβε την εξουσία, κληρονομώντας μια τεράστια αυτοκρατορία που βρισκόταν αντιμέτωπη με όλο και μεγαλύτερες κοινωνικές και πολιτικές προκλήσεις. Η βασιλεία του τελευταίου τσάρου θα ολοκληρωνόταν 23 χρόνια αργότερα, το 1917, με την κατάρρευση της μοναρχίας των Ρομανόφ.