«Κανείς δεν γνώριζε τίποτα»: Η Φον Ντερ Λάιεν αιφνιδίασε τα κράτη της ΕΕ με την ανακοίνωση για «ειδική σχέση» με τον Καναδά

Αιφνιδιασμό στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προκάλεσε η ανακοίνωση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα εξετάσει το ενδεχόμενο να καταστεί ο Καναδάς το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της, καθώς η πρόταση δεν είχε προηγουμένως τεθεί προς έγκριση στα κράτη-μέλη.

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρουσίασε την ιδέα στην ετήσια ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης στο Στρασβούργο, παρουσία του Καναδού πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ, λέγοντας ότι η Ευρώπη πρέπει «να επανεφεύρει επειγόντως τις συνεργασίες της» και να οικοδομήσει ευρύτερες συμμαχίες με δημοκρατικές χώρες. Η ίδια δήλωσε ότι θέλει να εργαστεί με τον Καναδά ώστε να εξεταστεί η δυνατότητα να γίνει το πρώτο «associate member» της ΕΕ.

Η κίνηση εντάσσεται στην ταχεία προσέγγιση Βρυξελλών και Οτάβας, την ώρα που ο Καναδάς επιχειρεί να μειώσει την οικονομική του εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες εν μέσω της κλιμακούμενης εμπορικής σύγκρουσης με την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ. Ο Κάρνεϊ έχει δηλώσει ότι επιδιώκει μια «μοναδική συμμαχία» με την Ευρώπη, με έμφαση στην οικονομική ασφάλεια, την άμυνα, την ενέργεια και τις νέες τεχνολογίες.

«Κανείς δεν ξέρει πραγματικά τι σημαίνει»

Το πρόβλημα για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι ότι σήμερα δεν υπάρχει θεσμικά ορισμένο καθεστώς «συνδεδεμένου μέλους» της ΕΕ. Τρεις Ευρωπαίοι διπλωμάτες ανέφεραν στο Politico ότι οι εθνικές κυβερνήσεις δεν είχαν κληθεί να εγκρίνουν ή να συζητήσουν την πρόταση πριν από την ομιλία της φον ντερ Λάιεν.

«Κανείς δεν ξέρει πραγματικά τι σημαίνει», είπε ένας από αυτούς, σημειώνοντας ότι τα κράτη-μέλη επιθυμούν στενότερες σχέσεις με την Οτάβα, αλλά θέλουν πρώτα να γνωρίζουν ποιες ακριβώς θα είναι οι συνέπειες μιας τέτοιας συμφωνίας.

Και το θεσμικό ερώτημα είναι ουσιαστικό. Το σημερινό ευρωπαϊκό δίκαιο δεν προβλέπει την ιδιότητα του «associate member», ενώ ένα νέο καθεστώς που θα πλησίαζε πραγματική συμμετοχή στην Ένωση θα απαιτούσε πολιτική συμφωνία των κρατών-μελών και ενδεχομένως αλλαγές στο υφιστάμενο νομικό πλαίσιο. Το Reuters επισημαίνει ότι δεν υπάρχει σήμερα τέτοια κατηγορία στις Συνθήκες και ότι οποιαδήποτε ουσιαστική συμφωνία θα χρειαζόταν τη συναίνεση και των 27 κρατών.

Μέχρι πού είναι διατεθειμένοι να φτάσουν οι «27»

Σύμφωνα με Ευρωπαίο διπλωμάτη που επικαλείται το Politico, ένα πιθανό μοντέλο θα μπορούσε να θυμίζει τις Deep and Comprehensive Free Trade Areas, δηλαδή τις συμφωνίες βαθιάς και συνολικής ζώνης ελευθέρων συναλλαγών που έχει συνάψει η ΕΕ με χώρες όπως η Ουκρανία, η Μολδαβία και η Γεωργία.

Ο ίδιος εμφανίστηκε πολύ πιο επιφυλακτικός απέναντι σε βαθύτερη οικονομική ή πολιτική ενσωμάτωση, εκτιμώντας ότι δεν υπάρχει σήμερα σχετική εντολή από τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών.

Άλλος διπλωμάτης σημείωσε ότι εάν ένα τέτοιο καθεστώς απαιτούσε τροποποίηση των ευρωπαϊκών Συνθηκών, η διαδικασία θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη λόγω της απουσίας πολιτικής συναίνεσης.

Η αβεβαιότητα είχε φανεί ήδη πριν από την ομιλία της φον ντερ Λάιεν. Σε ενημέρωση της Επιτροπής στις 14 Σεπτεμβρίου, εκπρόσωπός της απέφυγε να εξηγήσει ποιο θα μπορούσε να είναι το νομικό προηγούμενο για ένα τέτοιο καθεστώς, παρότι ρωτήθηκε ευθέως εάν υπάρχει αντίστοιχο μοντέλο στην ΕΕ.

Χάλυβας, αυτοκίνητα, αλκοόλ και μεταλλαγμένα προϊόντα

Πέρα από τα θεσμικά ζητήματα, βαθύτερη οικονομική ενσωμάτωση του Καναδά στην ενιαία αγορά θα άνοιγε και μια σειρά από δύσκολες εμπορικές διαπραγματεύσεις.

Μεταξύ των θεμάτων που επισημαίνουν Ευρωπαίοι διπλωμάτες είναι η καναδική πολιτική «Made in Canada», η οποία θα μπορούσε να συγκρουστεί με τους κανόνες της ενιαίας αγοράς, αλλά και ο ανταγωνισμός της καναδικής χαλυβουργίας με την ευρωπαϊκή βιομηχανία.

Στο τραπέζι θα έμπαιναν επίσης οι επιβαρύνσεις στις εξαγωγές ευρωπαϊκών αυτοκινήτων, οι περιορισμοί στις εισαγωγές ευρωπαϊκών αλκοολούχων ποτών και οι διαφορετικοί κανόνες για τα γενετικά τροποποιημένα αγροτικά προϊόντα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο Καναδάς διαθέτουν ήδη μια εκτεταμένη εμπορική συμφωνία, τη CETA, η οποία έχει αυξήσει σημαντικά τις μεταξύ τους συναλλαγές. Η φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι η επόμενη φάση θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια ευρύτερη «συμμαχία για το μέλλον» στους τομείς της έξυπνης μεταποίησης, της τεχνολογίας, της άμυνας, της ενέργειας, των κρίσιμων πρώτων υλών, της τεχνητής νοημοσύνης, της κβαντικής τεχνολογίας και της κυβερνοασφάλειας.

Η ήδη στενή συνεργασία με τον Καναδά

Η προσέγγιση, πάντως, έχει ήδη προχωρήσει πέρα από το επίπεδο των δηλώσεων. Ο Καναδάς συμμετέχει στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα αμυντικών προμηθειών SAFE και αποτελεί την πρώτη μη ευρωπαϊκή χώρα που εντάχθηκε σε αυτό. Παράλληλα, οι δύο πλευρές συζητούν την ενίσχυση της συνεργασίας σε κρίσιμα ορυκτά, ενέργεια, άμυνα, έρευνα και προηγμένες τεχνολογίες.

Ο Κάρνεϊ βρέθηκε στο Στρασβούργο ως επίσημος προσκεκλημένος για την ομιλία της φον ντερ Λάιεν και αναμένεται να απευθυνθεί ο ίδιος στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την Πέμπτη.

Υπάρχουν και επιφυλάξεις μέσα στο Ευρωκοινοβούλιο

Η πρόταση δεν αντιμετωπίστηκε με τον ίδιο τρόπο από όλες τις πολιτικές δυνάμεις. Ο Ιρλανδός υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων Τόμας Μπερν δήλωσε ότι η διεύρυνση της Ένωσης τόσο με πλήρη όσο και ενδεχομένως με συνδεδεμένα μέλη εξυπηρετεί, κατά την άποψή του, τα στρατηγικά συμφέροντα της Ευρώπης.

Από την άλλη πλευρά, η ευρωβουλευτής της Αριστεράς Μανόν Ομπρί έθεσε ζήτημα πολιτικής νομιμοποίησης της πρωτοβουλίας, ρωτώντας τη φον ντερ Λάιεν ποιος της έδωσε «δημοκρατική και λαϊκή εντολή» για την πρόταση.

Η συζήτηση θυμίζει και μια προηγούμενη πρωτοβουλία του Γερμανού καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς, ο οποίος είχε προτείνει την «associate membership» ως πιθανό ενδιάμεσο σχήμα για την Ουκρανία. Η ιδέα δεν είχε κερδίσει ευρεία υποστήριξη και το Κίεβο είχε επιμείνει στην προοπτική πλήρους ένταξης.

Το μοντέλο που προτείνεται τώρα για τον Καναδά παραμένει επομένως χωρίς σαφές θεσμικό ή νομικό περιεχόμενο. Η πολιτική κατεύθυνση, ωστόσο, είναι σαφής: τόσο η Οτάβα όσο και οι Βρυξέλλες επιδιώκουν μια πολύ στενότερη σχέση σε μια περίοδο κατά την οποία ο Καναδάς αναζητεί μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία από τις ΗΠΑ και η Ευρώπη επιχειρεί να διευρύνει το δίκτυο των διεθνών εταίρων της.