Σαουδική Αραβία: Πώς και γιατί κατέρρευσε το mega project των $9 τρισ. - Πάνω από $50 δισ. θαμμένα στην έρημο

Περισσότερα από 50 δισ. δολάρια έχουν ήδη δαπανηθεί για να μετατραπεί μια τεράστια έκταση της ερήμου της Σαουδικής Αραβίας σε μια πόλη που έμοιαζε να έχει βγει από ταινία επιστημονικής φαντασίας.

Σήμερα, όμως, το μεγάλο όραμα της Neom, ενός από τα πιο εμβληματικά σχέδια του πρίγκιπα διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, έχει ουσιαστικά βρεθεί σε αδιέξοδο, με τεράστιες κατασκευές να παραμένουν ημιτελείς και το Ριάντ να διαθέτει πλέον δισεκατομμύρια όχι για να επιταχύνει τα έργα, αλλά για να τερματίσει συμβάσεις.

Η εικόνα που σκιαγραφεί η Wall Street Journal είναι εκείνη ενός megaproject του οποίου οι φιλοδοξίες συγκρούστηκαν με τα οικονομικά και κατασκευαστικά όρια. Το φουτουριστικό σχέδιο, το οποίο είχε παρουσιαστεί ως σύμβολο της μετάβασης της Σαουδικής Αραβίας σε μια οικονομία πέρα από το πετρέλαιο, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπο με δραστικές περικοπές και επανεξέταση των βασικών του στοιχείων.

Το «The Line» που έμεινε μια τεράστια τάφρος στην έρημο

Στην καρδιά της Neom βρισκόταν το The Line, ίσως το πιο φιλόδοξο πολεοδομικό σχέδιο που έχει παρουσιαστεί ποτέ: δύο παράλληλοι ουρανοξύστες ύψους περίπου 500 μέτρων, οι οποίοι θα εκτείνονταν σε μήκος περίπου 170 χιλιομέτρων μέσα στην έρημο και θα φιλοξενούσαν εκατομμύρια κατοίκους.

Για χρόνια, το έργο παρουσιάστηκε ως το πρότυπο της πόλης του μέλλοντος, χωρίς αυτοκίνητα και συμβατικούς δρόμους, με προηγμένα συστήματα μεταφορών και τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης. Η κατασκευαστική πραγματικότητα, ωστόσο, αποδείχθηκε πολύ διαφορετική.

Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, στις αρχές του 2025 τα συνεργεία προετοιμάζονταν ακόμη για την έναρξη της κατακόρυφης κατασκευής του πρώτου τμήματος, έχοντας ήδη διαθέσει δισεκατομμύρια για μία από τις μεγαλύτερες εκσκαφές που είχαν πραγματοποιηθεί ποτέ. Μέχρι το φθινόπωρο, όμως, οι εργασίες είχαν σχεδόν σταματήσει.

Σήμερα, άνεμοι μεταφέρουν σταδιακά άμμο μέσα σε μια τεράστια τάφρο μήκους περίπου 140 χλμ, η οποία είχε δημιουργηθεί για το σύστημα ταχείας μεταφοράς της πόλης, ενώ εγκαταστάσεις εργαζομένων που άλλοτε έσφυζαν από δραστηριότητα έχουν μετατραπεί, σύμφωνα με πρώην στελέχη του έργου, σε μικρές «πόλεις-φαντάσματα».

Ένα σχέδιο που θα μπορούσε να κοστίσει $8,8 τρισ.

Το βασικό πρόβλημα ήταν το κόστος. Εσωτερικά έγγραφα που είχαν αποκαλυφθεί από τη Wall Street Journal έδειχναν ότι η πλήρης ανάπτυξη της Neom μέχρι το 2080 θα μπορούσε να απαιτήσει κεφαλαιουχικές δαπάνες της τάξης των 8,8 τρισ. δολαρίων, ποσό πάνω από 25 φορές μεγαλύτερο από τον ετήσιο προϋπολογισμό της Σαουδικής Αραβίας. Μόνο η πρώτη φάση μέχρι το 2035 υπολογιζόταν στα 370 δισ. δολάρια.

Εσωτερικός έλεγχος είχε μάλιστα εντοπίσει, σύμφωνα με την εφημερίδα, «ενδείξεις σκόπιμης χειραγώγησης» οικονομικών στοιχείων από ορισμένα στελέχη της διοίκησης. Εκπρόσωπος της Neom είχε απορρίψει την ερμηνεία της WSJ, υποστηρίζοντας ότι η εφημερίδα παρουσίαζε λανθασμένα τα στοιχεία και ότι οι προσαρμογές κόστους και χρονοδιαγραμμάτων είναι συνήθης πρακτική σε έργα τέτοιας κλίμακας.

Το πρόβλημα για το Ριάντ είναι ότι η Neom δεν αποτελεί τη μοναδική πανάκριβη φιλοδοξία του Vision 2030. Ο συνολικός κατάλογος των σχεδιαζόμενων έργων είχε φτάσει σε αξία τρισεκατομμυρίων δολαρίων, την ώρα που ο ετήσιος κρατικός προϋπολογισμός βρίσκεται κοντά στα 300 δισ. δολάρια.

Δείτε βίντεο, πώς προοριζόταν να είναι η ΝΕΟΜ

Τέλος και στο σκι μέσα στην έρημο

Η υποχώρηση δεν περιορίστηκε στο The Line. Τον Μάρτιο, η Σαουδική Αραβία ακύρωσε δύο μεγάλα κατασκευαστικά συμβόλαια για την Trojena, το φουτουριστικό ορεινό θέρετρο των 38 δισ. δολαρίων που θα περιλάμβανε το πρώτο υπαίθριο χιονοδρομικό κέντρο στον Κόλπο.

Το σχέδιο ήταν εξαιρετικά φιλόδοξο: αφαλατωμένο νερό θα αντλούνταν στα βουνά για τη δημιουργία τεχνητής λίμνης μήκους περίπου 3 χιλιομέτρων και στη συνέχεια θα χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή χιονιού. Η ιταλική Webuild ανακοίνωσε ότι ακυρώθηκε το συμβόλαιό της, αξίας 5 δισ. δολαρίων, για την κατασκευή του τεράστιου φράγματος της Trojena, ενώ σταμάτησε και σύμβαση για την προμήθεια χάλυβα. Το φράγμα είχε ήδη ολοκληρωθεί κατά περίπου 30%.

Η εξέλιξη αφήνει πίσω τεράστιες ημιτελείς μεταλλικές και τσιμεντένιες κατασκευές στα βουνά κοντά στα σύνορα με την Ιορδανία. Το κόστος της Trojena είχε ήδη διπλασιαστεί μέσα σε δύο χρόνια, φτάνοντας τα 38 δισ. δολάρια, σύμφωνα με έγγραφα της Neom.

Το νησί των $4 δισ. που έκλεισε μετά το λαμπερό πάρτι

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Sindalah, του υπερπολυτελούς νησιωτικού resort της Neom. Τον Οκτώβριο του 2024 οργανώθηκε ένα εντυπωσιακό πάρτι εγκαινίων με διάσημους προσκεκλημένους, μεταξύ των οποίων ο Γουίλ Σμιθ και η Αλίσια Κις. Η εικόνα που μεταδόθηκε ήταν ότι η πρώτη μεγάλη τουριστική περιοχή της Neom είχε γίνει πραγματικότητα.

Σύμφωνα όμως με τη Wall Street Journal, η βιαστική ολοκλήρωση είχε αφήσει ξενοδοχεία με σοβαρά κατασκευαστικά προβλήματα, για την αποκατάσταση των οποίων θα απαιτούνταν εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια.

Μερικούς μήνες αργότερα το project, κόστους περίπου 4 δισ. δολαρίων, μπήκε στον πάγο. Προσωπικό πολυτελών εστιατορίων συσκεύασε κρυστάλλινα ποτήρια Baccarat και πανάκριβες καρέκλες για αποθήκευση, ενώ, σύμφωνα με πρώην εργαζόμενο, πετάχτηκαν περισσότερα από 20 κιλά χαβιάρι μπελούγκα.

Το Ριάντ πληρώνει πλέον για να σταματήσει έργα

Η αλλαγή κατεύθυνσης έχει πλέον αποκτήσει τεράστιο οικονομικό κόστος από μόνη της.

Η Σαουδική Αραβία δεν έχει μόνο να διαχειριστεί τα περισσότερα από 50 δισ. δολάρια που έχουν ήδη κατευθυνθεί στη Neom. Πρέπει παράλληλα να πληρώνει εργολάβους και προμηθευτές για εργασίες που έχουν ήδη εκτελεστεί, αλλά και αποζημιώσεις που συνδέονται με τον πρόωρο τερματισμό των συμβάσεων.

Η εικόνα αυτή είναι ενδεικτική μιας ευρύτερης δημοσιονομικής πίεσης. Το κρατικό επενδυτικό ταμείο Public Investment Fund (PIF), το οποίο διαθέτει περιουσιακά στοιχεία περίπου 1 τρισ. δολαρίων και χρηματοδοτεί μεγάλο μέρος του Vision 2030, έχει περιορίσει δαπάνες και προσλήψεις σε αρκετούς τομείς και έχει αναζητήσει πρόσθετα κεφάλαια από εγχώριους επενδυτές.

Η ίδια η σαουδαραβική κυβέρνηση έχει καταστήσει σαφές ότι δεν θεωρεί αποτυχία την ακύρωση σχεδίων που παύουν να είναι οικονομικά βιώσιμα. Ο υπουργός Οικονομικών Μοχάμεντ αλ Τζαντάαν είχε δηλώσει ότι, εάν χρειαστεί να προσαρμοστεί, να αναβληθεί ή ακόμη και να ακυρωθεί ένα project, η κυβέρνηση θα το κάνει «χωρίς δισταγμό».

Το Vision 2030 δεν είναι μόνο η Neom

Η υποχώρηση από τη Neom δεν σημαίνει ότι το συνολικό σχέδιο οικονομικής διαφοροποίησης της Σαουδικής Αραβίας έχει εγκαταλειφθεί.

Το Ριάντ έχει πράγματι πετύχει σημαντικές αλλαγές. Οι δαπάνες για εγχώριο τουρισμό και ψυχαγωγία έχουν αυξηθεί, κινηματογράφοι και πάρκα αναψυχής έχουν αναπτυχθεί σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ το μετρό του Ριάντ λειτουργεί πλέον με μεγάλη επιβατική κίνηση. Εκατομμύρια γυναίκες έχουν μπει στην αγορά εργασίας και το μη πετρελαϊκό τμήμα της οικονομίας αντιπροσωπεύει πλέον περισσότερο από το μισό του ΑΕΠ.

Παράλληλα, η Σαουδική Αραβία έχει μπροστά της δύο συγκεκριμένες διεθνείς διοργανώσεις που δύσκολα μπορούν να αναβληθούν: την Expo 2030 και το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου του 2034. Μόνο οι σχετικές υποδομές αναμένεται να κοστίσουν δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια.

Αυτό σημαίνει ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι ότι η Σαουδική Αραβία σταμάτησε να επενδύει. Είναι ότι καλείται πλέον να επιλέξει ποιες από τις τεράστιες φιλοδοξίες της μπορεί πραγματικά να χρηματοδοτήσει.

Από σύμβολο του μέλλοντος σε μνημείο υπερβολής

Όταν παρουσίαζε τη Neom, ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν ήθελε να δημιουργήσει κάτι περισσότερο από μια νέα πόλη. Ήθελε ένα παγκόσμιο σύμβολο της νέας Σαουδικής Αραβίας: τεχνολογικά προηγμένης, ανεξάρτητης σταδιακά από τα έσοδα του πετρελαίου και ικανής να ανταγωνιστεί το Ντουμπάι, το Άμπου Ντάμπι και τα μεγαλύτερα οικονομικά κέντρα του κόσμου.

Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο πεζή. Η σχεδιαζόμενη πόλη των 170 χιλιομέτρων περιορίστηκε δραματικά, τεράστιες εκσκαφές παραμένουν άδειες, εργοτάξια έχουν παγώσει και έργα δισεκατομμυρίων δολαρίων εγκαταλείπονται προτού ολοκληρωθούν.

Όπως συνοψίζει η Wall Street Journal, το φουτουριστικό όραμα της Neom «συγκρούστηκε με την πραγματικότητα», έπειτα από δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια επενδύσεων και χρόνια κατά τα οποία τα τεχνικά και οικονομικά προβλήματα διογκώνονταν.

Το μεγάλο ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Neom θα κατασκευαστεί ακριβώς όπως σχεδιάστηκε – αυτό το ενδεχόμενο έχει ουσιαστικά παρέλθει. Είναι τι θα απομείνει τελικά από το πιο φιλόδοξο κατασκευαστικό όνειρο του πρίγκιπα διαδόχου και πόσο από τα δεκάδες δισεκατομμύρια που έχουν ήδη θαφτεί στην έρημο θα μπορέσει να μετατραπεί σε κάτι οικονομικά βιώσιμο.