Η απώλεια προσανατολισμού σήμα κινδύνου για τη νόσο Αλτσχάιμερ πολύ πριν χαθεί η μνήμη

Όταν σκεφτόμαστε τα πρώτα συμπτώματα της νόσου Αλτσχάιμερ, το μυαλό μας πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στη μνήμη – τα ονόματα που ξεχνάμε, τις συζητήσεις που δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε ή τα αντικείμενα που δεν βρίσκουμε εκεί όπου τα αφήσαμε.

Ωστόσο, η μνήμη δεν είναι πάντοτε η πρώτη λειτουργία που επηρεάζεται. Σύμφωνα με νεότερα ερευνητικά δεδομένα, η δυσκολία στον προσανατολισμό και στην εκτίμηση της θέσης μας στον χώρο μπορεί να εμφανιστεί πριν ακόμη γίνουν αντιληπτά προβλήματα μνήμης. Ερευνητές εξετάζουν κατά πόσο η ικανότητα του εγκεφάλου να παρακολουθεί τις μετακινήσεις μας και να υπολογίζει τη διαδρομή επιστροφής σ’ ένα σημείο προσφέρει πρώιμες ενδείξεις αλλαγών που σχετίζονται με τη νόσο.

Η «εσωτερική πυξίδα» του εγκεφάλου

Πώς μπορούμε να επιστρέψουμε στο σημείο από το οποίο ξεκινήσαμε, ακόμη κι όταν δεν υπάρχουν πινακίδες ή άλλα ορατά σημάδια που να μας καθοδηγούν;

Ο εγκέφαλος διαθέτει έναν μηχανισμό που του επιτρέπει να υπολογίζει διαρκώς πόσο έχουμε μετακινηθεί και προς ποια κατεύθυνση έχουμε στραφεί. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται ολοκλήρωση διαδρομής (path integration). Πρόκειται ουσιαστικά για μια μορφή εσωτερικής πλοήγησης: Ο εγκέφαλος αξιοποιεί τις πληροφορίες από την κίνησή μας για να εκτιμήσει πού βρισκόμαστε σε σχέση με το σημείο εκκίνησης.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι σημαντικό ρόλο σε αυτή τη λειτουργία διαδραματίζουν εξειδικευμένα νευρικά κύτταρα στον ενδορινικό φλοιό, μια περιοχή του εγκεφάλου που συνδέεται με τη χωρική πλοήγηση. Η συγκεκριμένη περιοχή παρουσιάζει ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον, επειδή συγκαταλέγεται σ’ εκείνες όπου μπορεί να εμφανιστεί νωρίς συσσώρευση της πρωτεΐνης ταυ (tau), η οποία σχετίζεται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Τι έδειξε η μελέτη εικονικής πραγματικότητας

Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024 στο Alzheimer’s & Dementia εξέτασε 99 ενήλικες ηλικίας 43 έως 66 ετών, χωρίς συμπτώματα γνωστικής έκπτωσης, οι οποίοι συμμετείχαν στο βρετανικό ερευνητικό πρόγραμμα PREVENT Dementia. Οι ερευνητές αξιολόγησαν τον κίνδυνο άνοιας με βάση παράγοντες όπως το οικογενειακό ιστορικό, η παρουσία της γενετικής παραλλαγής APOE ε4 και μια βαθμολογία κινδύνου που περιλάμβανε στοιχεία υγείας και τρόπου ζωής.

Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες φόρεσαν ειδικές συσκευές εικονικής πραγματικότητας και κλήθηκαν να κινηθούν ανάμεσα σε 3 κώνους μέσα σ’ ένα εικονικό περιβάλλον, πριν προσπαθήσουν να επιστρέψουν μόνοι τους στο αρχικό σημείο. Σε ορισμένες δοκιμασίες, τα μακρινά οπτικά σημεία αναφοράς εξαφανίζονταν, αναγκάζοντας τους συμμετέχοντες να βασιστούν περισσότερο στην εσωτερική αίσθηση της κίνησής τους.

Το αποτέλεσμα ήταν αξιοσημείωτο: Όσοι είχαν υψηλότερο εκτιμώμενο κίνδυνο άνοιας έκαναν μεγαλύτερα σφάλματα κατά την επιστροφή τους στο σημείο εκκίνησης, κυρίως επειδή υπολόγιζαν λανθασμένα τη γωνία της στροφής τους. Αντίθετα, οι συνήθεις δοκιμασίες μνήμης δεν παρουσίασαν αντίστοιχο μοτίβο. Το εύρημα υποδηλώνει ότι ορισμένες δυσκολίες στη χωρική πλοήγηση μπορεί να γίνονται ανιχνεύσιμες προτού εμφανιστούν σαφείς αλλαγές στη μνήμη.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα;

Μια ακόμη μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Alzheimer’s Research & Therapy, εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στον προσανατολισμό και τις αλλαγές στον εγκέφαλο που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ερευνητές από το UCLouvain του Βελγίου μελέτησαν 102 άτομα άνω των 50 ετών, χωρίς άνοια. Από αυτά, 75 είχαν φυσιολογική γνωστική λειτουργία και 27 παρουσίαζαν ήπια γνωστική διαταραχή. Οι επιστήμονες εξέτασαν την παρουσία δύο πρωτεϊνών που σχετίζονται με τη νόσο, του αμυλοειδούς και της ταυ, και αξιολόγησαν την ικανότητα προσανατολισμού των συμμετεχόντων σ’ ένα εικονικό περιβάλλον.

Τι διαπίστωσαν; Ακόμη και άτομα χωρίς εμφανείς νοητικές δυσκολίες έκαναν περισσότερα λάθη στον προσανατολισμό όταν υπήρχε συσσώρευση αμυλοειδούς στον εγκέφαλό τους. Η επίδοσή τους, ωστόσο, βελτιωνόταν όταν είχαν ένα ορατό σημείο αναφοράς. Αντίθετα, όσοι παρουσίαζαν ήπια γνωστική διαταραχή συνέχιζαν να δυσκολεύονται ακόμη και με αυτή τη βοήθεια.

Παράλληλα, όσο μεγαλύτερη ήταν η συσσώρευση της πρωτεΐνης ταυ σε περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τον προσανατολισμό, τόσο περισσότερα ήταν τα λάθη στην εκτίμηση της κατεύθυνσης. Η συσχέτιση αυτή παρέμεινε ακόμη και όταν συνυπολογίστηκε η παρουσία αμυλοειδούς.

Τα ευρήματα ενισχύουν την υπόθεση ότι οι δυσκολίες στον προσανατολισμό μπορεί να σχετίζονται με πρώιμες αλλαγές στον εγκέφαλο, χωρίς ωστόσο να αποδεικνύουν ότι οι συμμετέχοντες θα αναπτύξουν μελλοντικά Αλτσχάιμερ.

Μπορεί ο προσανατολισμός να γίνει εργαλείο έγκαιρης διάγνωσης;

Μια συστηματική ανασκόπηση 27 μελετών, που δημοσιεύθηκε επίσης το 2024 στο Alzheimer’s & Dementia, εξέτασε κατά πόσο οι δοκιμασίες χωρικής πλοήγησης μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό ατόμων με αυξημένο κίνδυνο άνοιας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ορισμένες δοκιμασίες, μεταξύ των οποίων και η ολοκλήρωση διαδρομής, μπορούσαν να διακρίνουν ομάδες υψηλότερου κινδύνου. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι τέτοιες μέθοδοι ενδέχεται, στο μέλλον, να συμβάλουν στην αναγνώριση πρώιμων γνωστικών αλλαγών.

Ωστόσο, η ερευνητική εικόνα παραμένει περιορισμένη. Επομένως, η αξιολόγηση της χωρικής πλοήγησης παραμένει, προς το παρόν, ένα πολλά υποσχόμενο ερευνητικό εργαλείο και όχι καθιερωμένη εξέταση για τη διάγνωση της νόσου Αλτσχάιμερ.

Πότε πρέπει να μας ανησυχήσει η δυσκολία στον προσανατολισμό;

Το ότι κάποιος πήρε λάθος στροφή στον δρόμο ή δυσκολεύεται γενικά με τις κατευθύνσεις δεν σημαίνει ότι εμφανίζει πρώιμα σημάδια της νόσου Αλτσχάιμερ. Άλλωστε, οι συγκεκριμένες μελέτες αξιολόγησαν την επίδοση σε ελεγχόμενες δοκιμασίες εικονικής πραγματικότητας και όχι τις συνηθισμένες μετακινήσεις στην καθημερινότητα.

Υπάρχουν, όμως, αλλαγές που αξίζουν προσοχή. Σύμφωνα με τα αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC), η δυσκολία προσανατολισμού, ειδικά σε γνώριμα μέρη, συγκαταλέγονται στα πιθανά προειδοποιητικά σημάδια άνοιας. Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στο κατά πόσο πρόκειται για μια νέα δυσκολία που επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα.

Η αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν οι αλλαγές επιμένουν, επιδεινώνονται ή συνοδεύονται από προβλήματα μνήμης και άλλες δυσκολίες στην καθημερινότητα.