Άννα Κανδαράκη: Η ψυχοθεραπεία είναι ο χώρος όπου κάποιος μπορεί επιτέλους να αφήσει την πανοπλία του

Μέχρι πριν από κάποια -όχι και πάρα πολλά- χρόνια, η αναζήτηση από κάποιον της βοήθειας ενός ψυχολόγου για προβλήματα που θεωρούσε πως είχαν να κάνουν με την ψυχική του ισορροπία αντιμετωπιζόταν περίπου σαν ταμπού. Ακόμα και στοιχείο κοινωνικού «στιγματισμού». Οι υποδυόμενοι τους γνώστες έδιναν και συμβουλές. «Μα αφού έχεις φίλους, τι τον θέλεις τώρα τον ψυχολόγο»; Ηταν η μόνιμη επωδός.

Σήμερα, αυτό δεν ισχύει. Σιγά-σιγά, με το πέρασμα του χρόνου, ο αρνητισμός υποχώρησε αισθητά, ο άνθρωπος απαλλαγμένος από σύνδρομα και προκαταλήψεις αναζητεί φροντίδα για την ψυχική του υγεία, όταν νιώθει ότι αυτή αποσταθεροποιείται. Ετσι, η προσφυγή των ανθρώπων στην αρωγή του ειδικού ψυχολόγου, ακόμα και του ψυχοθεραπευτή, αντιμετωπίζεται πλέον ως μέρος της συνολικής τους κανονικότητας. Σε πολλές ξένες χώρες, η τάση αυτή είχε προ πολλού κυριαρχήσει. Η διακεκριμένη κλινική ψυχολόγος -ψυχοθεραπεύτρια, διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και αριστούχος του Πανεπιστημίου Paris V Rene Descartes της Σορβόννης Αννα Κανδαράκη αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «οι κοινωνίες ωρίμασαν αρκετά ώστε να καταλάβουν πως η ψυχική οδύνη δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα, αλλά ανθρώπινη συνθήκη. Η πανδημία, οι απώλειες, η εξουθένωση, η μοναξιά, έβγαλαν στο φως αυτό που για χρόνια κρυβόταν κάτω από το χαλί τού “κάνε κουράγιο”».

Από την παθητικότητα της υπομονής και της ανοχής, του ενταφιασμού των προβλημάτων, του ιδιότυπου ψυχαναγκασμού ότι «αυτά έχει η ζωή», μέχρι και του φόβου «τι θα πει ο κόσμος» περάσαμε πλέον στο «χρειάζομαι βοήθεια». Είναι υγιής αυτή η τάση; Σίγουρα η απόφαση να επισκεφθεί κάποιος έναν ψυχολόγο είναι ιδιαίτερα σημαντική. Θαρραλέα. Σημαίνει ότι αποφάσισε να θέσει τον εαυτό του σε προτεραιότητα, να του δώσει προβάδισμα στα συμβαίνοντα. Να δώσει βαρύτητα στις ανάγκες του και να προσπαθήσει να βρει την κατάλληλη υποστήριξη.

Το να σπάσει τη σιωπή του και να μπορέσει να «ξεκλειδώσει» την ψυχή του στον ψυχολόγο δεν είναι σημείο αδυναμίας και τρωτότητας, αντίθετα είναι ένδειξη δύναμης και ωριμότητας. Και η διαδικασία, το ψάξιμο στο βάθος του πεδίου της ψυχής του, για να το ανακαλύψει, να δει τις ανάγκες του, να επουλώσει τις πληγές του, με τη βοήθεια του ειδικού, απαιτεί ένα «ξεβόλεμα», όπως κάθε διαδικασία αλλαγής και εξέλιξης. Αλλωστε, ο ψυχολόγος θα μπορέσει να τον βοηθήσει μόνο όταν ο ίδιος έχει αποφασίσει συνειδητά ότι θα του επιτρέψει να τον βοηθήσει.

Ο Φρόιντ είχε πει πως τα ανείπωτα συναισθήματα δεν πεθαίνουν ποτέ· θάβονται ζωντανά και επιστρέφουν αργότερα με άλλες μορφές. Και ίσως σήμερα, λοιπόν, περισσότερο από ποτέ, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε ότι η σιωπή δεν θεραπεύει, η κατανόηση θεραπεύει.

Χ.Δ.: Γιατί όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στον ψυχολόγο ή στον ψυχοθεραπευτή;

Α.Κ.: Διότι ο σύγχρονος άνθρωπος, ενώ είναι πιο δικτυωμένος από ποτέ, συχνά νιώθει πιο μόνος από ποτέ. Περιτριγυρισμένος από οθόνες, αλλά συχνά χωρίς έναν άνθρωπο να τον ακούσει πραγματικά.

Η ψυχοθεραπεία γίνεται καταφύγιο νοήματος, όχι μόνο σε περιόδους κρίσης, αλλά και σε περιόδους υπαρξιακής σύγχυσης. Ενας χώρος όπου κάποιος μπορεί επιτέλους να αφήσει την πανοπλία του. Οι περισσότεροι προσέρχονται λόγω άγχους, κρίσεων πανικού, καταθλιπτικού συναισθήματος, δυσκολιών στις σχέσεις, χαμηλής αυτοεκτίμησης, πένθους, τραυματικών εμπειριών, ψυχοσωματικών εκδηλώσεων ή επειδή επαναλαμβάνουν μοτίβα που τους πληγώνουν. Πολύ συχνά, όμως, δεν έρχεται κανείς για το «σύμπτωμα» μόνο. Ερχεται γιατί κουράστηκε να ζει μακριά από τον αληθινό του εαυτό. Γιατί κάποια στιγμή η ψυχή κουράζεται να παριστάνει κάτι άλλο.

Χ.Δ.: Πώς καταλαβαίνει ο ψυχολόγος αν ο άνθρωπος ανοίγει πραγματικά την ψυχή του; Υπάρχουν νόρμες;

Α.Κ.: Υπάρχει επιστήμη, εκπαίδευση, κλινική μεθοδολογία, αλλά υπάρχει και η λεπτή τέχνη της ακρόασης. Ο θεραπευτής δεν κρίνει μόνο από το τι λέγεται, αλλά και από το τι αποσιωπάται, τι επαναλαμβάνεται, πού ραγίζει η φωνή, πότε σκληραίνει το βλέμμα, πού εμφανίζεται άμυνα. Μερικές φορές η αλήθεια βρίσκεται ακριβώς σε αυτό που δεν ειπώθηκε.

Η θεραπευτική σχέση έχει δείκτες: συνέπεια, δυνατότητα εμπιστοσύνης, συναισθηματική επεξεργασία, σταδιακή μείωση των αμυνών. Χρειάζεται εκείνο που ο Winnicott ονόμαζε ένα «αρκετά καλό» περιβάλλον, ή αλλιώς το σωστό πλαίσιο, που παρέχει ασφάλεια για να τολμήσει ο άλλος να υπάρξει αληθινά. Γιατί δεν είναι μηχανική διαδικασία. Είναι ανθρώπινη συνάντηση, γι’ αυτό και ποτέ δεν μπορούμε να προβλέψουμε ακριβώς πού θα μας πάει αυτή η διαδρομή. Στο βιβλίο μου χαρακτηρίζω την ψυχή που απλώνεται μπροστά στον θεραπευτή κατά τη διάρκεια της συνεδρίας σαν απάτητη βουνοπλαγιά, που δεν ξέρεις ποτέ τι θα συναντήσεις σε κάθε βήμα. Κάποιοι έρχονται για να σωθούν, άλλοι για να επιβεβαιωθούν, άλλοι για να δοκιμάσουν αν αντέχεις να τους ακούσεις. Και πολλές φορές η πρώτη αυτή πραγματική εμπειρία τού να σε ακούσει κάποιος είναι από μόνη της θεραπευτική.

Χ.Δ.: Υπάρχουν αντικειμενικά κριτήρια για τις ψυχικές αντοχές και τα συναισθήματα ή ο κάθε άνθρωπος είναι μια ξεχωριστή μονάδα;

Α.Κ.: Και τα δύο. Βεβαίως, υπάρχουν επιστημονικά κριτήρια, διαγνωστικά εργαλεία, κλίμακες αξιολόγησης, δείκτες λειτουργικότητας, στοιχεία που μας βοηθούν να διακρίνουμε το φυσιολογικό από το παθολογικό, τη θλίψη από την κλινική κατάθλιψη, την κόπωση από την ψυχική κατάρρευση. Ομως η ψυχή δεν είναι εργαστηριακή τιμή. Δεν υπάρχει εξέταση αίματος που να μετράει τη μοναξιά ή το τραύμα. Θυμάμαι στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης, ένα από τα πρώτα που μάθαμε ήταν ότι δεν υπάρχει γενικά «ο καταθλιπτικός ασθενής» αλλά «η κατάθλιψη της Μαρίας», «η κατάθλιψη του Νίκου», που περνάει μέσα από τα δικά τους προσωπικά βιώματα και χαρακτηριστικά. Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν το ίδιο σύμπτωμα και εντελώς διαφορετικό εσωτερικό κόσμο. Η θλίψη, η χαρά, η αντοχή, η ευαλωτότητα δεν μετρώνται μόνο ποσοτικά· νοηματοδοτούνται βιογραφικά.

Ο άνθρωπος είναι ανεπανάληπτη ψυχοσυνθετική οντότητα. Γι’ αυτό και στην ψυχοθεραπεία δεν θεραπεύουμε «κατηγορίες», αλλά πρόσωπα. Δεν ακούμε μόνο το πρόβλημα· ακούμε την ιστορία που το γέννησε.

Χ.Δ.: Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής - Ψυχίατρος; Πού μπαίνουν τα σύνορα;

Α.Κ.: Ο ψυχολόγος είναι ο επιστήμονας της ψυχικής λειτουργίας, με πανεπιστημιακή εκπαίδευση στην αξιολόγηση, κατανόηση και υποστήριξη της ανθρώπινης συμπεριφοράς και ψυχικής ζωής.

Ο ψυχοθεραπευτής είναι ο ειδικός που έχει λάβει επιπλέον πολυετή εκπαίδευση σε συγκεκριμένη θεραπευτική προσέγγιση και εργάζεται θεραπευτικά σε βάθος με τον άνθρωπο.

Ο ψυχίατρος είναι ιατρός, μπορεί να θέσει ψυχιατρική διάγνωση και να χορηγήσει φαρμακευτική αγωγή, όπου χρειάζεται.

Τα όρια υπάρχουν, αλλά δεν είναι τείχη· ιδανικά είναι γέφυρες συνεργασίας. Οταν οι επιστήμες συνεργάζονται, ο άνθρωπος κερδίζει. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η ψυχοθεραπεία αρκεί, άλλες όπου χρειάζεται συνδυασμός με ψυχιατρική παρακολούθηση. Το ζητούμενο δεν είναι ποιος «υπερέχει», αλλά τι έχει ανάγκη ο συγκεκριμένος άνθρωπος, τη συγκεκριμένη στιγμή της ζωής του.

Χ.Δ.: Πότε νιώθετε ικανοποιημένη από το αποτέλεσμα μιας σειράς συνεδριών;

Α.Κ.: Οχι όταν ο θεραπευόμενος πάψει απλώς να πονά, αλλά όταν αρχίσει να σχετίζεται αλλιώς με τον πόνο του. Οταν αποκτά εσωτερικό χώρο. Οταν δεν καταρρέει μπροστά σε κάθε ματαίωση. Οταν αντέχει την αβεβαιότητα. Οταν αναγνωρίζει τα όριά του χωρίς να ντρέπεται. Οταν μπορεί να επιλέγει αντί να επαναλαμβάνει.

Νιώθω ικανοποίηση, όταν ο άνθρωπος φεύγει λιγότερο ξένος προς τον εαυτό του. Οταν συναντά τον εαυτό του με περισσότερη κατανόηση.

Οταν έχει περισσότερη επίγνωση, περισσότερη ψυχική ελευθερία, περισσότερη τρυφερότητα απέναντι στις ρωγμές του.

Η θεραπεία δεν υπόσχεται μια ζωή χωρίς σκοτάδι. Υπόσχεται, όμως, να μη φοβάσαι τόσο το σκοτάδι μέσα σου. Και αυτό είναι βαθιά μεταμορφωτικό.

Γιατί, τελικά, η ίαση δεν είναι να μη σπάσεις ποτέ, είναι να μπορείς να ξανασυντεθείς με αλήθεια.

Ειλικρίνεια ή marketing οι εξομολογήσεις των επωνύμων;

Χ.Δ.: Οι δημόσιες εξομολογήσεις επωνύμων δείχνουν έξαρση ειλικρίνειας ή marketing;

Α.Κ.: Μπορεί να είναι και τα δύο, και ακριβώς εκεί χρειάζεται λεπτότητα.

Από τη μία πλευρά, το ότι δημόσια πρόσωπα μιλούν για κακοποίηση, bullying, κατάθλιψη ή δύσκολα παιδικά χρόνια συμβάλλει αποφασιστικά στη μείωση του στίγματος. Δίνει σε πολλούς ανθρώπους τη φράση που δεν έβρισκαν, το κουράγιο να πουν «κι εγώ».

Η αλήθεια είναι πως όταν κάποιος μιλά για το τραύμα του, συχνά ανοίγει μια πόρτα για πολλούς άλλους. Από την άλλη, ζούμε σε μια εποχή όπου ακόμη και η ευαλωτότητα μπορεί να εμπορευματοποιηθεί, να γίνει εικόνα, αφήγημα, προσωπικό brand.

Η αλήθεια συνήθως φαίνεται από το βάθος, όχι από τη δραματοποίηση. Από το αν η εξομολόγηση γεννά κατανόηση, μοίρασμα, συνάντηση, ανακούφιση ή απλώς καταναλώνεται ως θέαμα.