Η μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ., η συμβολή των Πλαταιέων και η σημασία του ελληνικού θριάμβου για τον Δυτικό πολιτισμό

Γιατί επιλέχθηκε ο Μαραθώνας και γιατί οι Σπαρτιάτες δεν έστειλαν βοήθεια - Η επιμονή του Μιλτιάδη και το ευφυές σχέδιό του - Η υποτιμημένη συμβολή των Πλαταιέων και οι θρύλοι που «ακολουθούν» τη μάχη

Τον Αύγουστο (ή Σεπτέμβριο) του 490 π.Χ. δόθηκε στην πεδιάδα του Μαραθώνα μια μάχη καθοριστικής σημασίας, ανάμεσα σε Αθηναίους και Πλαταιείς από τη μια πλευρά και Πέρσες από την άλλη. Η μεγάλη ελληνική νίκη, που οφείλεται κυρίως στη στρατιωτική ευφυΐα του Μιλτιάδη θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ως καθοριστική για τον Δυτικό πολιτισμό...

Γιατί επιλέχθηκε ο Μαραθώνας ως πεδίο της μάχης;

Οι περσικές δυνάμεις, με επικεφαλής τον Δάτη, πεπειραμένο Μήδο αξιωματούχο και τον Αρταφέρνη, γιο του σατράπη των Σάρδεων μετά την κατάληψη της Ερέτριας είχαν σαν στόχο να υποτάξουν την Αθήνα και να επαναφέρουν σ' αυτή τον πιστό σ' αυτούς τύραννο Ιππία (Ηρόδοτος 6, 107-117). Με την καθοδήγηση του Ιππία, πέρασαν από την Ερέτρια απέναντι, στον Μαραθώνα και στρατοπέδευσαν στη μεγάλη αμμώδη παραλία του Σχοινιά. Αυτό έγινε για δύο λόγους: οι φτωχοί κάτοικοι της περιοχής (Διάκριοι) υποστήριζαν τους Πεισιστρατίδες, αλλά και γιατί η πεδιάδα ήταν κατάλληλη για δράση του περσικού ιππικού. Και για τους Αθηναίους όμως η επιλογή του Μαραθώνα ήταν μια συνετή στρατιωτική ενέργεια. Τότε, η Αθήνα δεν προστατευόταν από ισχυρά τείχη, δεν συνδεόταν με τείχη με το Φάληρο και δεν είχε στόλο ώστε να αντιμετωπίσει με τον ανεφοδιασμό περίπτωση πολιορκίας. Επίσης, η πεδιάδα προσφερόταν και για τη δράση της αθηναϊκής φάλαγγας των οπλιτών.
Σκηνή από τη μάχη του Μαραθώνα φιλοτεχνημένη το 1900

Γιατί οι Σπαρτιάτες δεν έστειλαν βοήθεια;

Οι Αθηναίοι ζήτησαν τη βοήθεια των Σπαρτιατών στέλνοντας στη λακωνική πόλη ως αγγελιοφόρο τον Φειδιππίδη. Οι Σπαρτιάτες δεν έστειλαν έγκαιρα βοήθεια (2.000 άνδρες έφτασαν την επόμενη μέρα της μάχης) επικαλούμενοι θρησκευτικούς λόγους: δεν μπορούσαν να εκστρατεύσουν πριν την πανσέληνο. Φαίνεται όμως (Πλάτων, «Νόμοι», 3, 698 Ε) πως κωλύονταν λόγω του πολέμου με τους Μεσσηνίους και τους είλωτες. Στο κάλεσμα των Αθηναίων ανταποκρίθηκαν μόνο οι Πλαταιείς που έστειλαν 1.000 άνδρες (600-1.000 κατά τον Peter Green).

Οι αντίπαλοι πριν τη μάχη – Οι δυνάμεις τους

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο οι Αθηναίοι στρατοπέδευσαν στο Ηράκλειο του Μαραθώνα, στις ΒΑ υπώρειες του όρους Αγριλίκι όπου υπήρχε νερό και απ' όπου μπορούσαν να ελέγχουν τον ορεινό δρόμο προς την Αθήνα, για να υποχωρήσουν σε περίπτωση ήττας. Από το ύψωμα οι Αθηναίοι μπορούσαν να ελέγχουν τις κινήσεις των Περσών. Η δύναμη των Αθηναίων ήταν 9.000-10.000 και μαζί τους είχαν και τους 1.000 Πλαταιείς. Για τη δύναμη των Περσών έχουν γραφτεί εξωφρενικά νούμερα (200.000 γράφει ο σύγχρονος της μάχης Σιμωνίδης, 500.000 ο Πλάτωνας, 300.000 ο Παυσανίας και 600.000 ο Ιουστίνος!). Σύγχρονοι ιστορικοί κατεβάζουν τον αριθμό σε 25.000-55.000. Αν όμως συνυπολογίσουμε τους κωπηλάτες και τους επιστρατευόμενους, οι Πέρσες είχαν περίπου 80.000 άνδρες...

Η μάχη του Μαραθώνα

Η μάχη του Μαραθώνα έγινε ή στις 13 ή 14 Αυγούστου του 490 π.Χ. ή στις 9 Σεπτεμβρίου του 490 π.Χ. Οι Αθηναίοι Στρατηγοί δεν ήθελαν να δώσουν μάχη γιατί περίμεναν τη σπαρτιατική βοήθεια. Επικεφαλής τους ήταν ο πολέμαρχος Καλλίμαχος, που όμως πείστηκε από τον Μιλτιάδη, στη σχετική ψηφοφορία (10 Στρατηγοί + ο Πολέμαρχος) να δεχτεί την πρόκληση των Περσών για μάχη. Κατ' εξαίρεση, η Αρχιστρατηγία δόθηκε μόνιμα στον Μιλτιάδη. Αυτός όμως δεν επιτέθηκε αμέσως, αλλά περίμενε την ημέρα της δικής του στρατηγίας. Οι Πέρσες βλέποντας την κωλυσιεργία των Ελλήνων και έχοντας ως πρόσφατο παράδειγμα την προδοτική παράδοση της Ερέτριας πίστευαν ότι οι Έλληνες θα συνθηκολογήσουν. Κινήθηκαν προς το μέρος τους, κοντά στον χείμαρρο Χάραδρο. Το περσικό ιππικό έμενε και τη νύχτα στην πεδιάδα, για να προστατεύει το πεζικό. Κατά μία ευτυχή σύμπτωση, Ίωνες αυτόμολοι, λίγο πριν τα χαράματα της μέρας στρατηγίας του Μιλτιάδη ήρθαν στο ελληνικό στρατόπεδο και ενημέρωσαν ότι το περσικό ιππικό είχε αποσυρθεί.
Το κράνος του Μιλτιάδη

Σχετικές πληροφορίες μας δίνουν ο Έλληνας ιστορικός Έφορος (4ος π. Χ. αι.), ο Ρωμαίος ιστορικός Κορνήλιος Νέπως και το λεξικό Σουΐδα του 10ου αιώνα. Πραγματικά, το εχθρικό ιππικό είχε αποσυρθεί. Είτε γιατί στη σεληνοφώτιστη νύχτα είχε μεταφερθεί με πλοία, μαζί με τμήματα πεζικού στο Φάληρο, για την εκτέλεση αντιπερισπασμού των Περσών προς την αφρούρητη Αθήνα, είτε γιατί, όπως γράφει ο N. Hammond είχε μεταφερθεί προσωρινά στο περσικό στρατόπεδο, για λίγες ώρες, ως την αυγή, καθώς είναι πολύ δύσκολο μέσα στο σκοτάδι, να ελεγχθούν και να παραμείνουν τα άλογα σε ανοιχτή πεδιάδα.

Ο Μιλτιάδης, συνειδητοποίησε ότι παρουσιάστηκε μια σημαντική ευκαιρία για να πάρουν οι Αθηναίοι τη νίκη. Υπήρχαν βέβαια δύο ακόμα προβλήματα: η αριθμητική υπεροπλία των Περσών και οι τοξότες τους. Γύρω στις 5.30 το πρωί, ξεκίνησε μια από τις σημαντικότερες μάχες της αρχαιότητας. Ο Μιλτιάδης, γνώριζε με κάθε λεπτομέρεια τα περσικά στρατιωτικά έθιμα, κάτι που αποδείχτηκε καθοριστικό για την τελική έκβαση της μάχης, όπως θα δούμε παρακάτω.
Μιλτιάδης

Σύμφωνα με τα ελληνικά θρησκευτικά έθιμα, ο πολέμαρχος (Καλλίμαχος), πρόσφερε πριν απ’ όλα ευλαβική θυσία στους θεούς του πολέμου. Οι οιωνοί ήταν ευνοϊκοί. Τότε ο Μιλτιάδης μίλησε στους στρατιώτες και τους είπε ότι πρέπει να πάνε γρήγορα προς την εχθρική παράταξη.

Αμέσως, αντήχησε ο παιάνας και οι σάλπιγγες. Μπήκαν μπροστά οι ασπίδες και οι Έλληνες όρμησαν προς τους Πέρσες, οι οποίοι έβλεπαν έκπληκτοι, λίγους σχετικά άντρες, χωρίς τοξότες και ιππικό, να εφορμούν εναντίον τους.

Άρχισαν λοιπόν να εκτοξεύουν βροχή από βέλη προς αυτούς. Ο Καλλίμαχος, ηγούνταν του δεξιού κέρατος, όπου ήταν τοποθετημένο το στρατιωτικό σώμα της φυλής του. Στο αριστερό κέρας, βρισκόταν οι Πλαταιείς. Η Λεοντίδα φυλή (στην οποία ανήκε ο Θεμιστοκλής) και η Αντιοχίδα φυλή (στην οποία ανήκε ο Αριστείδης), ήταν τοποθετημένες στο κέντρο της παράταξης και οι υπόλοιπες οχτώ φυλές ήταν ανά τέσσερις τοποθετημένες στις δύο πλευρές τους.

Στο κέντρο δόθηκε η πιο σκληρή μάχη. Σκόπιμα ο Μιλτιάδης και ο Καλλίμαχος, το είχαν «αδυνατίσει», διευρύνοντας το διάστημα μεταξύ των ανδρών και μείωσαν τον αριθμό των ζυγών σε 3 ή 4 το πολύ. Ο Μιλτιάδης γνώριζε ότι ο Αρταφέρνης, όπως και όλοι οι Πέρσες διοικητές, ήταν υποχρεωμένος να τοποθετήσει τα επίλεκτα στρατεύματά του στο κέντρο και αναγκαστικά επιστρατευμένους στις πτέρυγες. Ο Μιλτιάδης διακινδύνευσε τη ρήξη του κέντρου της ελληνικής παράταξης. Εκεί όντως, πήρε ένα ρίσκο. Αν όμως ο Καλλίμαχος και οι Πλαταιείς μπορούσαν να εξουδετερώσουν τις πτέρυγες του Αρταφέρνη γρήγορα και μετά στρέφονταν να ενισχύσουν το δικό τους εξασθενημένο κέντρο, η επικράτηση επί των Περσών, θα ήταν σχεδόν σίγουρη.
Έλη στον Μαραθώνα, στο βάθος η Πεντέλη

Πραγματικά, οι Πέρσες και οι Σάκες, οι πιο γενναίοι και καλύτερα οπλισμένοι από τους εχθρούς, ανάγκασαν το κέντρο της ελληνικής παράταξης, παρόλο ότι σ’ αυτό ηγούνταν δύο μεγάλοι στρατιωτικοί, ο Αριστείδης και ο Θεμιστοκλής, να υποχωρήσει και άρχισαν να κυνηγούν τους Αθηναίους προς το πάνω μέρος της πεδιάδας. Ωστόσο, τα δύο άκρα της ελληνικής παράταξης, δεν πτοήθηκαν από το γεγονός αυτό. Έχοντας απέναντί τους κατώτερους αντιπάλους, τους κατανίκησαν τρέποντας τους σε φυγή. Ενεργώντας σοφά, ο Μιλτιάδης δεν τους καταδίωξε, αλλά συγκεντρώνοντας τα δύο άκρα της παράταξης, έπεσε πάνω στους επίλεκτους άνδρες των εχθρών. Οι στρατιώτες της Λεοντίδας και της Αντιοχίδας φυλής, ανασυντάχθηκαν και πλέον, όλοι μαζί σφυροκόπησαν τους Πέρσες και τους Σάκες, αναγκάζοντάς τους να τραπούν κι αυτοί σε φυγή.

Στην προσπάθεια τους να διασωθούν, έτρεξαν προς τη θάλασσα, στην παραλία του Σχοινιά, όπου βρισκόταν τα πλοία τους. Ο Μιλτιάδης διέταξε γενική καταδίωξη των Περσών, οι οποίοι, μην γνωρίζοντας καλά την περιοχή έπεφταν ο ένας πάνω στον άλλο και πνίγηκαν στα έλη της περιοχής. Όπως γράφει ο Παυσανίας: «…της μάχης φεύγοντες εισίν οι βάρβαροι και εις το έλος ωθούντες αλλήλους» και «έστι δε εν τω Μαραθώνι λίμνη τα πολλά ελώδης – ες ταύτη απειρία των οδών εσπίπτουσιν οι βάρβαροι και σφίσι τον φόνον τον πολύν επί τούτω συμβήναι λέγοισιν». Οι υπόλοιποι Πέρσες, που ήταν και οι περισσότεροι, προσπαθούσαν να επιβιβαστούν στα πλοία ενώ τους καταδίωκαν οι Αθηναίοι, όπως γράψαμε. Εκείνες τις στιγμές, έγιναν συμπλοκές σώμα με σώμα. Τότε σκοτώθηκαν ο πολέμαρχος Καλλίμαχος, ο στρατηγός Στησίλαος και ο αδελφός του Αισχύλου Κυνέγειρος (ή Κυναίγειρος), του οποίου ένας Πέρσης έκοψε το χέρι ενώ αγωνιζόταν να αιχμαλωτίσει ένα εχθρικό πλοίο. Οι Αθηναίοι, κατάφεραν να κυριεύσουν 7 εχθρικά πλοία. Γύρω στις 8 – 8.30 το πρωί, ώρα που και το τελευταίο περσικό πλοίο απομακρυνόταν από την ακτή, τελείωσε η μάχη του Μαραθώνα. Όμως ο περσικός κίνδυνος για την Αθήνα, δεν είχε εκλείψει.
Μάχη του Μαραθώνα, πίνακας του Roger Payne

Στη μάχη, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, σκοτώθηκαν 192 Έλληνες και 6.400 Πέρσες. Σκοτώθηκαν επίσης 11 Πλαταιείς. Ο περσικός στόλος, απέπλευσε από τον Μαραθώνα και αφού παρέλαβε τους αιχμάλωτους Ερετριείς από τη νησίδα Αιγιλία, που βρίσκεται απέναντι από τα Στύρα, κατευθύνθηκε προς το Σούνιο με σκοπό να φτάσει πρώτος στο Φάληρο και από εκεί να αποβιβαστεί και να κινηθεί προς την αφρούρητη Αθήνα.

Μετά τη μάχη

Οι νεκροί της μάχης τάφηκαν στον Μαραθώνα σε τάφο πάνω στον οποίο υπήρχαν τα ονόματα των νεκρών «κατά φυλάς» (Παυσανίας 1, 32, 4-5). Η ανασκαφή του 1890 έδειξε ότι οι νεκροί των Αθηναίων κάηκαν και ενταφιάστηκαν μαζί με τα κτερίσματα που είχαν φέρει οι συγγενείς τους. Ιδιαίτερος τάφος έγινε για τους 11 Πλαταιείς και τους δούλους. Από τα λάφυρα της νίκης προσφέρθηκε στους θεούς η «δεκάτη». Τα λάφυρα οι Αθηναίοι τα τοποθέτησαν στον Θησαυρό τους στους Δελφούς, ενώ στην Ακρόπολη αφιέρωσαν το μεγάλο χάλκινο άγαλμα της Προμάχου Αθηνάς, έργο του Φειδία. Ίδρυσαν επίσης Ιερό του θεού Πάνα κάτω από την Ακρόπολη.
Η αναγγελία της νίκης στην Αθήνα

Πρώτος τη νίκη στον Μαραθώνα, είχε αναγγείλει στους συμπολίτες του ένας Αθηναίος οπλίτης. Κατά τον Ηρακλείδη τον Ποντικό, αυτός ήταν «ο Θέρσιππος ο Ερχιεύς», οι περισσότεροι ιστορικοί όμως λένε ότι ο Ευκλής έτρεξε με την πανοπλία του κάθιδρος από τη μάχη και καθώς έφτανε στις πόρτες των αρχόντων της πόλης, τόσο μόνο μπόρεσε να πει “χαίρετε, χαίρομεν”, και ευθύς ξεψύχησε».Αντίθετα, ο Λουκιανός αναφέρει ότι ο Φειδιππίδης (ή Φιλιππίδης) ήταν αυτός που έτρεξε από τον Μαραθώνα στην Αθήνα και είπε στους άρχοντες που συνεδρίαζαν ανήσυχοι για την έκβαση της μάχης «χαίρετε, νικώμεν» και έπειτα ξεψύχησε.
Η αναγγελία της νίκης στους Αθηναίους άρχοντες

Οι Πλαταιείς οικοδόμησαν στις Πλαταιές τον ναό της Αθηνάς Αρείας. Η μάχη του Μαραθώνα αποτέλεσε θέμα τριών πινάκων, έργων του Πολύγνωτου και των συνεργατών του Μίκωνος και Παναίνου για την Ποικίλη Στοά (460 π.Χ.). Εκτός από τους αντιπάλους της μάχης απεικονίζονταν και μυθικοί ήρωες (Ηρακλής, Θησέας, Μαραθών). Επίσης σε πολλά αγγεία υπήρχαν παραστάσεις της μάχης, που βέβαια ενέπνευσε και πολλούς μεταγενέστερους καλλιτέχνες.

Γιατί οι Πλαταιείς ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα των Αθηναίων;

Στις Θερμοπύλες, το 480 π.Χ., 700 Θεσπιείς, με επικεφαλής τον Δημόφιλο έμειναν στο πλευρό του Λεωνίδα και των Σπαρτιατών και σκοτώθηκαν όλοι. Στον Μαραθώνα πολέμησαν 1.000 Πλαταιείς, από τους οποίους σκοτώθηκαν έντεκα. Θα μπορούσαν βέβαια, αν η μάχη είχε διαφορετική εξέλιξη να πεθάνουν όλοι... Ο Ηρόδοτος γράφει ότι «επήλθον βοηθέοντες Πλαταιέες πανδημεί» (πανδημεί = σύσσωμοι).
Ο Τύμβος των Πλαταιέων στον Βρανά του Μαραθώνα

Οι Πλαταιείς πιέζονταν από τους γείτονες Θηβαίους. Στράφηκαν για βοήθεια αρχικά στους Σπαρτιάτες, που αρνήθηκαν, τους συμβούλευσαν όμως να στραφούν στους Αθηναίους, που ήταν πιο κοντά. Οι Πλαταιείς δέχτηκαν τη συμβουλή τους. Κάθισαν ως ικέτες στον βωμό των 12 θεών στην Αθήνα και έθεσαν την πόλη τους υπό αθηναϊκή προστασία. Οι Αθηναίοι, όταν οι Θηβαίοι επιτέθηκαν στις Πλαταιές έσπευσαν να βοηθήσουν τους «ικέτες». Αυτό έγινε το 519 π.Χ. ή το 507-506 π.Χ. Οι Πλαταιείς είχαν υποσχεθεί βοήθεια στην Αθήνα αν και όταν χρειαστεί. Την πρόσφεραν το 490 π.Χ. και μάλιστα πολέμησαν πολύ γενναία. Στην περιοχή Βρανά έχει ανασκαφεί και δεύτερος (εκτός από αυτόν των 192 Αθηναίων) ταφικός τύμβος, των αρχών του 5ου αι. π.Χ. Δεν είναι βέβαιο όμως ότι πρόκειται για τον τύμβο των Πλαταιέων.
Ο τύμβος των Αθηναίων μαραθωνομάχων

Θρύλοι και ιστορίες για τη μάχη του Μαραθώνα

Ο ημεροδρόμος Φειδιππίδης που πήγε στη Σπάρτη για να ζητήσει βοήθεια, όταν επέστρεψε στην Αθήνα, είπε στους συμπολίτες του ότι κοντά στο Παρθένιον Όρος, που βρίσκεται πάνω από την Τεγέα, τον φώναξε ο θεός Παν με το όνομά του και τον διέταξε να ρωτήσει τους Αθηναίους για ποιο λόγο δεν του δίνουν σημασία, παρόλο ότι εκείνος θέλει το καλό του, βοήθησε στο παρελθόν και θα βοηθήσει και στο μέλλον, αν χρειαστεί. Για τον λόγο αυτό, μετά τη μάχη του Μαραθώνα τίμησαν τον Πάνα.

Κατά τη διάρκεια της μάχης, ο Αθηναίος Επίζηλος του Κουφαγόρα, ενώ πολεμούσε γενναία εκ του συστάδην, έχασε το φως του χωρίς να χτυπηθεί πουθενά. Ο ίδιος ανέφερε ότι στάθηκε απέναντί του κάποιος υψηλόσωμος, που τα γένια του σκέπαζαν όλη την ασπίδα και πως το φάντασμα αυτό εκείνον τον προσπέρασε, σκότωσε όμως έναν συμπολεμιστή του (Ηρόδοτος). Ο Παυσανίας γράφει ότι πήρε μέρος στη μάχη κάποιος που έμοιαζε με αγρότη στην εμφάνιση και την περιβολή. Αυτός σκότωσε πολλούς βαρβάρους με ένα αλέτρι (άροτρο) και μετά τη μάχη εξαφανίστηκε. Όταν οι Αθηναίοι ρώτησαν τον θεό (προφανώς τον Απόλλωνα, στους Δελφούς) ποιος ήταν αυτός, έλαβαν μόνο την απάντηση ότι πρέπει να τιμούν τον ήρωα Εχετλαίο (εχέτλη=λαβή αρότρου). Έτσι, οι Αθηναίοι απεικόνισαν τον Εχετλαίο στη μεγάλη τοιχογραφία της μάχης του Μαραθώνα στην Ποικίλη Στοά της Αγοράς της Αθήνας. Στη μάχη, σύμφωνα με πολλούς μαραθωνομάχους, εμφανίστηκε το «φάσμα Θησέως», το φάντασμα του μυθικού ήρωα, το οποίο τους οδηγούσε ένοπλο εναντίον των βαρβάρων. Και ο Θησέας απεικονιζόταν στην τοιχογραφία της Ποικίλης Στοάς. Στην ίδια τοιχογραφία απεικονίστηκε, σύμφωνα με τον Αιλιανό, και ένας… σκύλος. Κάποιος Αθηναίος είχε μαζί του στη μάχη του Μαραθώνα και ένα σκυλί, το οποίο έδειξε γενναιότητα και ως ανταμοιβή απεικονίστηκε μαζί με τον κύριό του δίπλα στους ηρωικούς μαραθωνομάχους!
Μάχη του Μαραθώνα

Πάντως, πλην της ιστορίας με τον σκύλο, οι άλλες αναφορές ίσως οφείλονται σε θερμοπληξία ή αποτελούν αποκυήματα της φαντασίας και ψευδαισθήσεις, ως αποτέλεσμα της κόπωσης και το άγχους της μάχης. Φαίνεται πάντως ότι η περιοχή όπου έγινε η μάχη του Μαραθώνα είχε αποκτήσει υπερφυσικές ιδιότητες. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι στην εποχή του, 700 χρόνια περίπου μετά τη μάχη, ακούγονταν στο πεδίο της μάχης άλογα να χρεμετίζουν και άντρες να πολεμούν.

Η σημασία της νίκης των Ελλήνων στον Μαραθώνα

Η νίκη των Ελλήνων στον Μαραθώνα διέλυσε τον «μύθο» για το αήττητο των Περσών. Ο Αισχύλος θεωρούσε τη συμμετοχή του στη μάχη, σπουδαιότερη από όλες τις τραγωδίες του! Νεότεροι ιστορικοί θεωρούν ότι η νίκη των Αθηναίων έδωσε την ευκαιρία στους Έλληνες να αναπτύξουν τους επόμενους τρεις αιώνες λαμπρό πολιτισμό, πάνω στον οποίο στηρίχθηκε ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός. Άλλοι, τοποθετούν τη μάχη του Μαραθώνα ανάμεσα στις 10-15 πιο σημαντικές στην ιστορία της ανθρωπότητας, κάτι που έκανε και η Βουλή των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ στις 6 Δεκεμβρίου 2010, με αφορμή τη συμπλήρωση 2.500 ετών από τη μάχη.
Ο Αισχύλος που πολέμησε στον Μαραθώνα

Πηγές:
- ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ, τ. Β, Εκδοτική Αθηνών
- Peter Green, «ΟΙ ΕΛΛΗΝΟΠΕΡΣΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ», εκδ. Τουρίκη, 2004
- Δημήτριος Ν. Γαρουφαλής «ΠΕΡΣΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ», εκδ. ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ 2003
- Κ. Παπαρρηγόπουλος «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ», Τ. 3, εκδ. ΚΑΚΤΟΣ
Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ-ΛΑΡΟΥΣ-ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ, Τόμος 40
Ακολουθήστε το protothema.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο Protothema.gr