«Τσάκισε τη θέλησή τους να ζήσουν»: Ο παρανοϊκός ιεροκήρυκας που οδήγησε πάνω από 900 ανθρώπους στον θάνατο στο Τζόουνσταουν

Στις 18 Νοεμβρίου 1978, περισσότεροι από 900 άνθρωποι, ανάμεσά τους πάνω από 300 παιδιά, έχασαν τη ζωή τους στη Γουιάνα – Πώς ο Τζιμ Τζόουνς μετέτρεψε ένα κίνημα κοινωνικής ισότητας σε μια από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της σύγχρονης ιστορίας - Προσοχή, σκληρές εικόνες

Στις 18 Νοεμβρίου 1978, μια απομονωμένη κοινότητα στη ζούγκλα της Γουιάνας έγινε το σκηνικό μιας από τις πιο συγκλονιστικές τραγωδίες του 20ού αιώνα. Περισσότεροι από 900 άνθρωποι, μεταξύ των οποίων πάνω από 300 παιδιά, έχασαν τη ζωή τους στο Τζόουνσταουν, ύστερα από εντολή του θρησκευτικού ηγέτη Τζιμ Τζόουνς, ο οποίος είχε καταφέρει να αποκτήσει απόλυτο έλεγχο στους οπαδούς του.

Οι περισσότεροι πέθαναν αφού κατανάλωσαν ένα φρουτοποτό με κυάνιο, σε μια τραγωδία που έμεινε στην ιστορία ως η μεγαλύτερη μαζική αυτοκτονία. Ωστόσο, για τους επιζώντες και τους συγγενείς των θυμάτων, αυτός ο χαρακτηρισμός δεν αποτυπώνει την πραγματικότητα. «Ήταν μαζική δολοφονία. Είχε καταστρέψει εντελώς τη θέλησή τους να ζήσουν, λέγοντάς τους ψέματα», δήλωσε στο BBC το 2015 η Λόρα Τζόνστον Κολ, πρώην μέλος της οργάνωσης που επέζησε της τραγωδίας.

Δεκαετίες μετά, οι μαρτυρίες όσων γνώρισαν τον Τζόουνς και έζησαν μέσα στην κοινότητά του αποκαλύπτουν πώς ένας άνθρωπος που κήρυττε την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη εξελίχθηκε σε έναν αυταρχικό ηγέτη, χρησιμοποιώντας τον φόβο, την απομόνωση και την ψυχολογική χειραγώγηση για να οδηγήσει εκατοντάδες ανθρώπους στον θάνατο.



Από το κήρυγμα της ισότητας στη χειραγώγηση


Ο Τζιμ Τζόουνς γεννήθηκε σε μια φτωχή οικογένεια στην αγροτική Ιντιάνα των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο πατέρας του ήταν βετεράνος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, αντιμετώπιζε προβλήματα αλκοολισμού και είχε υποστεί σοβαρή βλάβη στους πνεύμονες εξαιτίας της έκθεσής του σε αέριο μουστάρδας κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Το 1956, ο Τζόουνς ίδρυσε στην Ινδιανάπολη τη θρησκευτική οργάνωση Peoples Temple («Ναός των Λαών»), η οποία βασιζόταν σε σοσιαλιστικές ιδέες και υποσχόταν έναν κόσμο χωρίς φυλετικές και κοινωνικές διακρίσεις. Η οργάνωση παρείχε στα μέλη της υγειονομική περίθαλψη και κοινωνικές υπηρεσίες, ενώ ο Τζόουνς κήρυττε την ανεκτικότητα, τη συλλογικότητα και τη φυλετική ισότητα. Οι θρησκευτικές συγκεντρώσεις περιλάμβαναν γκόσπελ τραγούδια, χορό και τελετές υποτιθέμενης θεραπείας μέσω της πίστης, προσελκύοντας ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών, φυλών και οικονομικών τάξεων.

Όπως εξήγησε η Ντέμπορα Λέιτον, πρώην μέλος της οργάνωσης, στο ντοκιμαντέρ Jonestown: The Life and Death of Peoples Temple του 2006, κανείς δεν αντιλαμβανόταν αρχικά ότι εντασσόταν σε μια επικίνδυνη αίρεση. «Κάθε άνθρωπος ένιωθε ότι είχε έναν σκοπό. Κανείς δεν μπαίνει σε μια αίρεση. Κανείς δεν συμμετέχει σε κάτι που πιστεύει ότι θα του κάνει κακό. Μπαίνεις σε μια θρησκευτική οργάνωση, σε ένα πολιτικό κίνημα και βρίσκεσαι ανάμεσα σε ανθρώπους που πραγματικά συμπαθείς», ανέφερε.

Ο υιοθετημένος γιος του Τζόουνς, Τζιμ Τζόουνς Τζούνιορ, περιέγραψε τον πατέρα του ως μια προσωπικότητα γεμάτη αντιφάσεις. «Είχε αυτό το όραμα να αλλάξει τον κόσμο, αλλά κάτω από αυτό το όραμα υπήρχε ένα ολόκληρο υπόστρωμα δυσλειτουργίας», δήλωσε στο ίδιο ντοκιμαντέρ.

Η Λόρα Τζόνστον Κολ παραδέχθηκε ότι ο Τζόουνς είχε καταφέρει να την πείσει απόλυτα. «Ο Τζόουνς είχε καταλάβει τι έπρεπε να κάνει για να χειραγωγήσει τον καθένα μας και να τον μετατρέψει σε πιστό. Κι εγώ ήμουν φανατική. Τα είχα πιστέψει όλα», είπε στην εκπομπή Witness History του BBC.



Οι διασυνδέσεις με την πολιτική ελίτ των ΗΠΑ


Το 1965, ο Τζόουνς μετέφερε την οργάνωσή του στην Καλιφόρνια, αρχικά στην πόλη Γιουκάια, την οποία είχε επιλέξει επειδή δημοσιεύματα την παρουσίαζαν ως ένα από τα ελάχιστα μέρη στον κόσμο όπου οι άνθρωποι θα μπορούσαν να επιβιώσουν από μια θερμοπυρηνική επίθεση. Το 1971, η οργάνωση εγκαταστάθηκε στο Σαν Φρανσίσκο, όπου άρχισε να αποκτά όλο και μεγαλύτερη πολιτική επιρροή.

Τα μέλη της συμμετείχαν σε διαδηλώσεις και υποστήριζαν πολιτικούς υποψηφίους, μεταξύ των οποίων και τον Τζορτζ Μοσκόουν, ο οποίος εξελέγη δήμαρχος με μικρή διαφορά ψήφων. Ο Μοσκόουν αντάμειψε τον Τζόουνς διορίζοντάς τον επικεφαλής της δημοτικής αρχής στέγασης. «Ο Τζόουνς είχε πολιτική δύναμη που ελάχιστοι άνθρωποι, πόσο μάλλον ιεροκήρυκες, θα μπορούσαν να φανταστούν», ανέφερε ο δημοσιογράφος Τιμ Ράιτερμαν.

Η επιρροή του έφτανε μέχρι τα υψηλότερα κλιμάκια της αμερικανικής πολιτικής. Είχε προσκληθεί στο ιδιωτικό αεροσκάφος του τότε υποψηφίου για την αντιπροεδρία Γουόλτερ Μοντέιλ, όταν εκείνος επισκέφθηκε το Σαν Φρανσίσκο, ενώ διατηρούσε επαφές με τη Ρόζαλιν Κάρτερ κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του συζύγου της, Τζίμι Κάρτερ.

Πίσω από τη δημόσια εικόνα του, όμως, η συμπεριφορά του γινόταν ολοένα πιο ανησυχητική. Κατά τη δεκαετία του 1970, ο Τζόουνς έκανε κατάχρηση αμφεταμινών και βαρβιτουρικών, ενώ παρουσίαζε αυξανόμενη παράνοια. Τον Αύγουστο του 1977, ένα αποκαλυπτικό δημοσίευμα παρουσίασε μαρτυρίες πρώην μελών που κατήγγειλαν ότι υφίσταντο δημόσιους ξυλοδαρμούς ως μέσο πειθαρχίας.

«Ήταν κάπως εκτός ελέγχου. Ήταν δύσκολο να τον καταλάβεις ή να προβλέψεις τη συμπεριφορά του. Αυτός ο άνθρωπος κατάφερνε να ζει μια διπλή ζωή», ανέφερε αργότερα ο δημοσιογράφος Μάρσαλ Κίλνταφ, ένας από τους συντάκτες του δημοσιεύματος. Η Ντέμπορα Λέιτον, που κατέγραψε τις εμπειρίες της στο βιβλίο Seductive Poison, περιέγραψε την αντίφαση ανάμεσα στα κηρύγματα και στην πραγματική συμπεριφορά του: «Αυτά που έλεγε από τον άμβωνα δεν ήταν αυτά που έκανε πίσω από τις κλειστές πόρτες».



Η «Γη της Επαγγελίας» που μετατράπηκε σε φυλακή


Μετά τις αποκαλύψεις του 1977 και υπό τον φόβο νέων καταγγελιών, ο Τζόουνς και οι οπαδοί του μεταφέρθηκαν στη Γουιάνα, στη Νότια Αμερική, όπου η οργάνωση δημιουργούσε ήδη έναν απομονωμένο αγροτικό οικισμό.

Για πολλούς από τους περίπου 1.000 ανθρώπους που τον ακολούθησαν, το Τζόουνσταουν έμοιαζε αρχικά με τη «Γη της Επαγγελίας», έναν τόπο όπου θα μπορούσαν να ζήσουν μακριά από τον ρατσισμό, τις ανισότητες και τα κοινωνικά προβλήματα των Ηνωμένων Πολιτειών. Για τον ίδιο τον Τζόουνς, ωστόσο, η απομόνωση προσέφερε κάτι πολύ πιο σημαντικό: τη δυνατότητα να ελέγχει απόλυτα τους οπαδούς του, αποκόπτοντάς τους από τις οικογένειές τους και από κάθε ανεξάρτητη πηγή πληροφόρησης. «Ο Τζιμ διεφθάρη από την εξουσία και όταν βρέθηκε στη Γουιάνα είχε πραγματικά τον απόλυτο έλεγχο», θυμήθηκε η Λόρα Τζόνστον Κολ.

Όπως περιέγραψε, δεν υπήρχε ραδιόφωνο, πρόσβαση στο BBC ή οποιοσδήποτε άλλος τρόπος ενημέρωσης για τον έξω κόσμο. «Χρησιμοποιούσε την αγάπη μας για το Τζόουνσταουν για να μας κάνει και εμάς παρανοϊκούς σχετικά με όσα συνέβαιναν έξω. Μας έκανε να πιστεύουμε ότι είχαμε δημιουργήσει όλα αυτά τα πράγματα και τώρα κάποιοι απειλούσαν να μας τα πάρουν», εξήγησε.

Η φωνή του Τζόουνς ακουγόταν σχεδόν αδιάκοπα από τα μεγάφωνα που είχαν εγκατασταθεί σε όλη την κοινότητα. «Στο Τζόουνσταουν υπήρχε ένα σύστημα μεγαφώνων και μόνο ο Τζιμ μιλούσε από αυτό. Λειτουργούσε 24 ώρες το 24ωρο και εκείνος ηχογραφούσε τον εαυτό του. Έτσι, ακόμη και στη μέση της νύχτας, όλη νύχτα, άκουγες τη φωνή του», ανέφερε η Ντέμπορα Λέιτον.

Η Ρεμπέκα Μουρ, η οποία έχασε δύο αδελφές και έναν ανιψιό στην τραγωδία, περιέγραψε μια κοινότητα που ζούσε σε διαρκή φόβο. «Υπήρχε μια διάχυτη αίσθηση ότι δέχονταν επίθεση. Τους έλεγε ότι τα πράγματα στις Ηνωμένες Πολιτείες χειροτέρευαν συνεχώς. Ότι δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ότι αυτές οι δυνάμεις ταξίδευαν μέχρι τη Γουιάνα για να τους καταστρέψουν και εκεί».



Το καθεστώς τρόμου και το σημείωμα που αποκάλυψε την αλήθεια


Καθώς η συμπεριφορά του Τζόουνς γινόταν ολοένα πιο ακραία, η καθημερινότητα στην κοινότητα μετατράπηκε σε ένα καθεστώς καχυποψίας. Ο θρησκευτικός ηγέτης επέβαλλε στα μέλη της οργάνωσης δοκιμασίες που αποκαλούσε «τεστ αφοσίωσης». Τους προειδοποιούσε ότι κάποιο πρόσωπο που εμπιστεύονταν θα επιχειρούσε να δραπετεύσει και ότι είχαν υποχρέωση να το καταγγείλουν.

«Ένας πατέρας κατέδιδε τον γιο του. Ένας σύζυγος κατέδιδε τη γυναίκα του. Ένα μικρό παιδί κατέδιδε τον γονιό του», περιέγραψε ο Βέρνον Γκόσνεϊ, πρώην μέλος της οργάνωσης που έχασε τον γιο του στη σφαγή. «Δεν υπήρχε ελευθερία να εκφράσουμε ο ένας στον άλλον όσα συνέβαιναν, επειδή τα πάντα προκαλούσαν υποψίες. Το πιο απαγορευμένο πράγμα που μπορούσες να εκφράσεις ήταν ότι ήθελες να φύγεις», πρόσθεσε.

Την ίδια περίοδο, οι οικογένειες των μελών στις ΗΠΑ ανησυχούσαν ολοένα περισσότερο για την τύχη των συγγενών τους. Οργάνωσαν εκστρατείες αποστολής επιστολών σε δημόσιους αξιωματούχους, ενώ οι καταγγελίες τους οδήγησαν και σε έρευνα της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Επικοινωνιών των ΗΠΑ.

Τελικά, τον Νοέμβριο του 1978, ο Αμερικανός βουλευτής Λίο Ράιαν αποφάσισε να ταξιδέψει στη Γουιάνα για να διερευνήσει τις καταγγελίες. Η συνεργάτιδά του, Τζάκι Σπάιερ, ανέφερε ότι υπήρχαν σοβαροί φόβοι πως οι άνθρωποι στο Τζόουνσταουν κρατούνταν παρά τη θέλησή τους. «Οι πληροφορίες που λαμβάναμε έκαναν λόγο για έναν ένοπλο καταυλισμό», δήλωσε.

Όταν ο Ράιαν έφτασε στην κοινότητα μαζί με δημοσιογράφους, η ατμόσφαιρα ήταν ήδη τεταμένη. Το ίδιο βράδυ, ο Βέρνον Γκόσνεϊ αποφάσισε να διακινδυνεύσει και να ζητήσει βοήθεια. «Ήθελα να του δώσω ένα σημείωμα που έλεγε: "Βοηθήστε μας να φύγουμε από το Τζόουνσταουν"», θυμήθηκε.

Κατάφερε να παραδώσει το μήνυμα σε έναν δημοσιογράφο της αποστολής. Σύμφωνα με την Τζάκι Σπάιερ, ο δημοσιογράφος του NBC Ντον Χάρις παρέδωσε στη συνέχεια στην αντιπροσωπεία δύο σημειώματα από ανθρώπους που ζητούσαν να φύγουν. «Εκείνη τη στιγμή καταλάβαμε ότι κάτι πήγαινε πάρα πολύ στραβά», ανέφερε.

Την επόμενη ημέρα, ακόμη ένα μέλος της κοινότητας αποκάλυψε ότι κρατούνταν αιχμάλωτο και ήθελε να επιστρέψει στο σπίτι του. Η αποστολή του Ράιαν συμφώνησε να πάρει μαζί της ορισμένους από τους ανθρώπους που επιθυμούσαν να εγκαταλείψουν τον καταυλισμό. Η είδηση, όμως, προκάλεσε αναστάτωση. «Όταν μαθεύτηκε ότι κάποιοι έφευγαν, ξέσπασε χάος. Περισσότεροι άνθρωποι ήθελαν να φύγουν. Τότε ο Τζόουνς άρχισε να τους παρακαλεί, λέγοντας: "Δεν μπορείτε να φύγετε. Είστε οι άνθρωποί μου. Γιατί θέλετε να φύγετε;"», περιέγραψε η Σπάιερ.

Κάποια στιγμή, ο Τζόουνς φέρεται να είπε ότι όποιος ήθελε μπορούσε να αποχωρήσει. «Αλλά ήταν ξεκάθαρο ότι αυτό δεν ήταν το πραγματικό μήνυμα. Το μήνυμα ήταν: "Με προδίδετε"», εξήγησε η Σπάιερ. Η ένταση κορυφώθηκε όταν ένα μέλος της οργάνωσης απείλησε να επιτεθεί στον Ράιαν με μαχαίρι, αναγκάζοντας την αποστολή να αποχωρήσει εσπευσμένα.

Η ενέδρα στο αεροδρόμιο και η εντολή για μαζικό θάνατο


Η αποστολή δεν κατάφερε να εγκαταλείψει με ασφάλεια τη Γουιάνα. Όταν ο Ράιαν, οι δημοσιογράφοι και οι άνθρωποι που είχαν αποφασίσει να φύγουν έφτασαν στον αεροδιάδρομο για να επιβιβαστούν στα αεροσκάφη, δέχθηκαν επίθεση από ενόπλους της οργάνωσης. Πέντε άνθρωποι σκοτώθηκαν, μεταξύ των οποίων ο βουλευτής Λίο Ράιαν και ο δημοσιογράφος Ντον Χάρις.

Στο Τζόουνσταουν, η είδηση των δολοφονιών πυροδότησε την τελική πράξη της τραγωδίας. Ο Τζόουνς συγκέντρωσε τα μέλη της κοινότητας και τους ανακοίνωσε ότι οι αμερικανικές αρχές θα προχωρούσαν σε αντίποινα για τη δολοφονία του βουλευτή. Τους ισχυρίστηκε ότι οι αρχές θα βασάνιζαν τα παιδιά και τους ηλικιωμένους τους και παρουσίασε τον θάνατο ως τη μοναδική διέξοδο.

«Φοβούνταν τις συνέπειες από τον θάνατο του βουλευτή. Τους έλεγε ψέματα κάθε μέρα, τους τροφοδοτούσε με παράνοια. Δεν είχαν καμία διέξοδο», ανέφερε η Λόρα Τζόνστον Κολ σε συνέντευξή της στο BBC το 2018.

Ακολούθησε η μαζική δηλητηρίαση των μελών της κοινότητας με κυάνιο, συμπεριλαμβανομένων εκατοντάδων παιδιών που δεν είχαν καμία δυνατότητα επιλογής. Συνολικά, 918 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στη Γουιάνα εκείνη την ημέρα, σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή του PBS: 909 στο Τζόουνσταουν, πέντε στον αεροδιάδρομο του Πορτ Καϊτούμα και τέσσερις στην πρωτεύουσα Τζορτζτάουν.

«Μια παράλογη σπατάλη ζωών»


Για όσους επέζησαν, η τραγωδία άφησε ανεξίτηλα σημάδια. Ο Τιμ Κάρτερ, ο οποίος έχασε μεταξύ άλλων τη σύζυγο και τον γιο του, περιέγραψε στο ντοκιμαντέρ του 2006 το μέγεθος της απώλειας με λίγες λέξεις. «Ήταν απλώς μια παράλογη σπατάλη. Μια παράλογη σπατάλη και θάνατος», είπε.

Η σφαγή του Τζόουνσταουν έμεινε στην ιστορία ως μία από τις πιο ακραίες περιπτώσεις μαζικής χειραγώγησης και καταστροφικής εξουσίας ενός θρησκευτικού ηγέτη πάνω στους οπαδούς του.

Για τους επιζώντες, όμως, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι γιατί εκατοντάδες άνθρωποι αποφάσισαν να πεθάνουν, αλλά πώς ένας άνθρωπος κατάφερε να τους στερήσει σταδιακά την ελευθερία, την εμπιστοσύνη και τελικά τη δυνατότητα να αντισταθούν. Όπως το συνόψισε η Λόρα Τζόνστον Κολ, «είχε καταστρέψει εντελώς τη θέλησή τους να ζήσουν, λέγοντάς τους ψέματα».
Ακολουθήστε το protothema.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο Protothema.gr