Ιούνιος 1949: Ο ποιητής Πολ Ελιάρ και επιφανείς Γάλλοι κομμουνιστές στο Βίτσι και τον Γράμμο
16.11.202608:04
Μιχάλης Στούκας
Ποιοι ήταν οι Γάλλοι κομμουνιστές που έφτασαν σε Βίτσι και Γράμμο τον Ιούνιο του 1949; Ο θαυμασμός του ποιητή Πολ Ελιάρ για τις μαχήτριες του ΔΣΕ και το ποίημα που τους αφιέρωσε. Η έκκλησή του προς τους άνδρες του Εθνικού Στρατού
Τρεις μήνες περίπου πριν την ήττα του ΔΣΕ έφτασαν στον Γράμμο και το Βίτσι, μέσω Αλβανίας, ο σπουδαίος Γάλλος ποιητής Πολ Ελιάρ (1895-1952), γνωστός για τις κομμουνιστικές του πεποιθήσεις και άλλοι επιφανείς Γάλλοι κομμουνιστές.
Ήθελαν να δουν από κοντά τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αγωνίζονταν οι άνδρες και οι γυναίκες του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας και να εμψυχώσουν τους μαχητές και τις μαχήτριες.
Ο Πολ Ελιάρ, με το μακρύ παλτό, στον Γράμμο το 1949
Η γαλλική αντιπροσωπεία στο Βίτσι – Η εγκάρδια υποδοχή
Στις 31/5/1949, λίγες εβδομάδες πριν κλείσει η Γιουγκοσλαβία του Τίτο και επίσημα τα σύνορα στον ΔΣΕ και ενώ το κεντρικό σύνθημα ήταν «ΣΤΟ ΒΙΤΣΙ Ο ΕΧΘΡΟΣ ΔΕΝ ΘΑ ΠΕΡΑΣΕΙ», έφτασε στη λεγόμενη «Ελεύθερη Ελλάδα», μια ομάδα Γάλλων.
Επιφανέστερος όλων, ο ποιητής Πολ Ελιάρ. Αλλά και οι υπόλοιποι Γάλλοι που ήρθαν στη χώρα μας ήταν σημαντικά στελέχη του ΚΚ Γαλλίας: ο Ιβ Φαρζ, κομμουνιστής, πρώην υπουργός, ο Ζαν-Πιερ Μορίς Εμπράν, στέλεχος του ΚΚ Γαλλίας και ο Ενρί Μπασίς, γραμματέας της Επιτροπής Βοήθειας για την Ελλάδα.
Τους υποδέχτηκαν στο Βίτσι με λουλουδένιες αψίδες, αφίσες και τρικάκια, όπως αναφέρει η εφημερίδα «Μαχήτρια», φ. 14 / 10.6.1949.
Οι Γάλλοι έμειναν περίπου για 15 μέρες στα βουνά της Μακεδονίας. Επιστρέφοντας στη χώρα τους μετέφεραν τις εντυπώσεις τους στους συμπατριώτες τους.
Η εφημερίδα «Libération», στις 24/6/1949 έγραφε ένα εγκωμιαστικό άρθρο για την «Ελεύθερη Ελλάδα»και τον ΔΣΕ: «Εδώ είναι ένας άλλος πλανήτης... Μια κοινωνία όπου δεν υπάρχουν πια τάξεις, χρήματα, εγωισμός. Ένας στρατός (σημ.: ο ΔΣΕ) που η σιδερένια του πειθαρχία έχει σφυρηλατηθεί μόνο με τα ιδεώδη, την εμπιστοσύνη και την αφοσίωση».
Ο Πολ Ελιάρ στην Ελλάδα το 1949
Στις τάξεις του ΔΣΕ αυτή η επίσκεψη δημιούργησε ελπίδες για στήριξη του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος σε αυτόν. Στο Βίτσι, αν και έβρεχε οργανώθηκε μεγάλη συγκέντρωση ανδρών και γυναικών του ΔΣΕ, αλλά και απλού κόσμου από τα γύρω χωριά. Παραβρέθηκε όλη η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση (ΠΔΚ), με επικεφαλής τον Μήτσο Παρτσαλίδη.
Την τελετή υποδοχής «άνοιξε» ο Υπουργός Επισιτισμού Πασκάλ Μιτρόφσκι, πιθανότατα γιατί οι περισσότεροι παρόντες ήταν σλαβόφωνοι.
Χαιρετισμούς απηύθυναν ο Πέτρος Κόκκαλης, Υπουργός της ΠΔΚ και η σύντροφος του Νίκου Ζαχαριάδη Ρούλα Κουκούλου. Στη συνέχεια μίλησαν οι τέσσερις Γάλλοι και ακολούθησαν χοροί και τραγούδια («Μαχήτρια», ό.π.). Στις 5 Ιουνίου 1949, το απόγευμα το υπουργικό συμβούλιο οργάνωσε δεξίωση προς τιμήν τους.
Ο Ζαχαριάδης ήθελε να φτάσουν «καλπάζοντας σε άλογα», όμως ένα ατύχημα ματαίωσε το σχέδιό του. Ο Δ. Βλαντάς έπεσε από το άλογό του και έσπασε το χέρι του, όπως άλλωστε αναφέρει και ο ίδιος στο «Ημερολόγιο 1947-1949», σελ. 364-365, το οποίο κυκλοφόρησε το 2007.
Paul Eluard.
Η ξεχωριστή παρουσία του Πολ Ελιάρ
Πιο έντονη απ’ όλες ήταν η παρουσία του Πολ Ελιάρ, ο οποίος είχε έρθει πάλι στην Ελλάδα, τον Μάιο του 1946. Τότε όμως έμεινε στην Αθήνα.
Στο πλαίσιο της εκδήλωσης για τους Γάλλους κομμουνιστές κλήθηκε να τραγουδήσει η Κατίνα Λατίφη, μια μαχήτρια του ΔΣΕ που υπηρετούσε στο Γενικό Νοσοκομείο και είχε εξαιρετική φωνή.
Στο Βροντερό έκαναν το τραπέζι στον Ελιάρ και αυτός "εκεί ήρθε μου πατάει δυο φιλιά και είχε γίνει χαλασμός· το φιλί του Πολ Ελιάρ, γράφει η Κ. Λατίφη στο βιβλίο της "Τα Απόπαιδα", Εκδόσεις Εξάντας, 1999.
Ιβ Φαρζ
Οι ύμνοι των Γάλλων κομμουνιστών για τις μαχήτριες του ΔΣΕ
Τα μέλη της γαλλικής αντιπροσωπείας έγραψαν κολακευτικά σχόλια για τις γυναίκες του ΔΣΕ στη "Μαχήτρια".
Ο Φαρζ έγραψε ότι στον ΔΣΕ η γυναίκα διαπλάθει ηθικά τον μαχητή, τον υποχρεώνει να κρατά μια στάση αληθινής συντροφικότητας και τελικά "η γυναίκα εξανθρωπίζει τον στρατό."
Ο Ερμάν έγραψε ότι ο πόλεμος "άνοιξε στις γυναίκες διάπλατα και για πάντα τις πόρτες του μέλλοντος", και ότι ο εχθρός "ξύπνησε την τεράστια δύναμη που κοιμότανε" ("Μαχήτρια" φ. 14/10.6.1949).
Τέλος, ο Μπασίς έγραψε: "Είναι οι καλύτερες ανάμεσα στους μαχητές. Και αυτές οι μαχήτριες είναι σύγχρονα γυναίκες. Συνδυάζουν την αβρότητα και την επιμονή στον αγώνα. Τη χάρη και τον ηρωισμό. Τη λεπτότητα και το σφρίγος."
Ανρί Μπασίς και ο Αλβανός Κότσο Τζιότζιο στα ελληνικά βουνά
Ο Ελιάρ τους αφιέρωσε το ποίημα "Στις Ελληνίδες αδελφές μου".
"Αδελφές μου στην Ελλάδα, ω, γυναίκες λεβέντρες
Μια συμμαχία κλείσατε στο θάνατο ενάντια,
Ω ακριβές κι αθάνατές μου
Παίξατε τη ζωή σας
για να υπάρχει ζωή.
Σίμωσε η μέρα ω αδελφές μου,
που θα γελάμε με τη λέξη πόλεμος, τη λέξη δυστυχία
γιατί θα έχετε νικήσει."
("Μαχήτρια", 14/10.6.1949)
Στο "Για να θριαμβεύσει η ζωή" (1998) (στη συνέχεια θα αναφερθούμε σε αυτό), η μετάφραση έχει αρκετές διαφορές:
Αδελφές μου της ελπίδας, ω, γυναίκες γενναίες, /έχετε κλείσει συμφωνία ενάντια στο θάνατο/ ω, αθάνατες αγαπημένες μου, παίζετε τη ζωή σας / Για να θριαμβεύσει η ζωή / Είναι κοντά η μέρα, ω, αδελφές μου του μεγαλείου, / που θα κοροϊδεύσουμε τις λέξεις πόλεμος και μιζέρια / Γιατί θα έχετε νικήσει.
Δύο μαχήτριες του ΔΣΕ
Η γαλλική αντιπροσωπεία στον Γράμμο - Η έκκληση του Ελιάρ προς τους άνδρες του Εθνικού Στρατού
Η γαλλική αντιπροσωπεία επισκέφθηκε και τον Γράμμο. Ο Πολ Ελιάρ από την κορυφή του απηύθυνε έκκληση συναδέλφωσης προς τους άνδρες του Εθνικού Στρατού. Διακόσιοι τηλεβόες αναμετέδιδαν το μήνυμά του στα ελληνικά:
«Γιοι της Ελλάδας,
Απευθύνομαι σ’ εσάς τους αγρότες, τους εργάτες, τους διανοούμενους που υπηρετείτε αναγκαστικά στο στρατό μιας κυβέρνησης που δεν σας εκπροσωπεί. Και πρώτα απ’ όλα θέλω να σας διαβεβαιώσω πως ήρθα για να διαπιστώσω με τα ίδια μου τα μάτια την εδώ κατάσταση και πως μοναδικός λόγος που με παρότρυνε σ’ αυτό είναι το ζωηρό ενδιαφέρον μου για την αλήθεια αλλά και το πάθος μου για την ειρήνη. Ένας εμφύλιος πόλεμος όπως ο δικός σας είναι ο πιο φοβερός απ’ τους πολέμους και οι μόνοι που ωφελούνται είναι εκείνοι που σας οδήγησαν σ’ αυτόν.
Αυτό που είδα στην ελεύθερη Ελλάδα είναι ο ακατανίκητος Λαϊκός Στρατός του οποίου η αγάπη για την πατρίδα και την ελευθερία ενώνει αδελφικά τους αξιωματικούς και τους στρατιώτες του. Κανένας ξένος δεν υπάρχει στις γραμμές τους, εφόσον το όραμά τους είναι η ανεξαρτησία και το μεγαλείο, σε ευτυχία και ειρήνη, της χώρας τους. Είδα την αθώα καρδιά τους, τα τίμια μάτια τους και κάτω απ’ τον γαλάζιο ουρανό τους να χορεύουν και να τραγουδάνε σαν παιδιά. Είδα όμως και το μέτωπό τους να σκοτεινιάζει με τη σκέψη ότι έχουν απέναντί τους τους αντιπάλους στη μάχη τα αδέλφια, τους γονείς και τους πατεράδες τους. Όμως πολλές περιοχές πρέπει ακόμα να ελευθερωθούν, πολλά ερείπια να ανορθωθούν, πολλή χέρσα γη να καλλιεργηθεί και κυρίως να επιτευχθεί η απελευθέρωση απ’ τα μαρτύρια.
Σας ικετεύω όλους εσάς που βρίσκεστε απ’ τη μεριά των δεσμοφυλάκων και των δήμιων να αναλογιστείτε τους αθώους που κάθε μέρα πληρώνουν το δικό σας μέλλον με το αίμα τους. Σας ικετεύω να αναλογιστείτε τη φρίκη της Μακρονήσου και των φυλακών της χώρας σας, όπου χιλιάδες πατριώτες, βέβαιοι για τη νίκη τους, περιμένουν κάθε μέρα τα βασανιστήρια και το θάνατο.
Όπου κι’ αν πήγα είδα παντού εδώ στο μέτωπο, στην πρώτη γραμμή ή στα μετόπισθεν, τους αιχμαλώτους συναδέλφους σας να απολαμβάνουν τον πιο μεγάλο σεβασμό και την ανθρωπιά και να διατρέφονται ακριβώς όπως και οι αντάρτες, είδα να περιποιούνται τους τραυματίες σας με την ίδια φροντίδα όπως και εκείνους του Δημοκρατικού Στρατού. Αυτοί οι αιχμάλωτοι, που κάθε μέρα γίνονται περισσότεροι, είναι ελεύθεροι να επιστρέψουν στα σπίτια τους ή να ενταχθούν στο Δημοκρατικό Στρατό. Οι πιο πολλοί διαλέγουν τη δεύτερη λύση.
Γυναίκες του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας
Είναι η πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία που ένα στρατός αισθάνεται τόσο δυνατός, τόσο βέβαιος για τη νίκη ώστε να είναι σε θέση να δείχνει τέτοια εμπιστοσύνη στον άνθρωπο. Είναι επίσης που ένας στρατός δείχνει τόσο πρόθυμος να προσφέρει την ειρήνη, όσο περισσότερο αυξάνουν οι δυνάμεις του. Η μόνη νίκη που εύχεται αυτός ο στρατός είναι η καθολική ενότητα του λαού και το τέλος των δεινών του πολέμου που έχουν επιβάλλει οι αγγλοσάξονες ιμπεριαλιστές.
Σ’ ολόκληρο τον κόσμο οι απλοί άνθρωποι αγωνίζονται για την ειρήνη. Ο γενναίος ελληνικός λαός, γεμάτος δόξα βρίσκεται στην πρωτοπορία αυτού του αγώνα».
(Πηγή: e-prologos.gr)
Οι μαχήτριες τους χάρισαν από ένα κομμάτι κόκκινο μάρμαρο με άσπρες ρίγες και αφίσες με αφιερώσεις. Ο Μπασίς είπε ότι: "Για μένα είναι η μεγαλύτερη συγκίνηση της ζωής μου" και ο Ελιάρ ότι: "Αυτά τα κορίτσια είναι κάτι παραπάνω από άνθρωποι, είναι θεές" ("Μαχήτρια", φ. 15/25.6.1949). Στο βιβλιάριο της Μαρίας Μπέικου που ήταν "Υπεύθυνη Σχηματισμών Γυναικών ΓΑ Γράμμου", ο Μπασίς έγραψε αφιέρωση και ο Ελιάρ τα εξής: "Στη Μαρία, που πρόσφερε την ομορφιά της στους δρόμους του πολέμου για την κατάκτηση της ελευθερίας." (Μαρία Μπέικου, "Αφού με ρωτάτε, να θυμηθώ...", Εξάντας, 2010).
Μετά από αυτή την επίσκεψη εκδόθηκε στα γαλλικά το Union Democratique des Femmes de Grece, Pour que la Vie Triomphe, στα ελληνικά εκδόθηκε με τίτλο "Για να θριαμβεύσει η ζωή", το 1996, από τον "Ριζοσπάστη", με τη συμβολή του Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ για την Ισοτιμία και τη Χειραφέτηση της Γυναίκας.
Ο Γιάννης Αλεξάνδρου ή Καπετάν Διαμαντής
Για την ιστορία, περίπου τις μέρες που οι Γάλλοι κομμουνιστές επισκέπτονταν το Βίτσι και τον Γράμμο, στις 21/6/1949 σκοτώθηκε στη Ρούμελη ο Διαμαντής, Διοικητής της 2ης Μεραρχίας γνωστός και ως "σταυραετός της Ρούμελης" ή "μελαμψός Χριστός".
Δεν είχαν να πουν κάτι μεμπτό ή επιλήψιμο γι' αυτόν, ούτε οι μεν, ούτε οι δε, που δεν "τόλμησαν" να κόψουν το κεφάλι του όταν σκοτώθηκε. Όπως γράφει η Τασούλα Βερβενιώτη, το παράδοξο είναι ότι τον "επικήδειό" του τον έγραψε ο Γούσιας (ΔΣ 7/1949: 445-449), για τον οποίο κανείς δεν είχε να πει έναν καλό λόγο...
Γούσιας
Βασική πηγή του άρθρου είναι το βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη "ΟΙ ΜΑΧΗΤΡΙΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ 1946-1949", ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ, ΑΘΗΝΑ 2026.