Η εκτέλεση 117 Ελλήνων από τους Τούρκους στα Σέρβια Κοζάνης το 1912

Στο άρθρο μας για τη μάχη των Γιαννιτσών αναφερθήκαμε ακροθιγώς στην, άγνωστη στο ευρύ κοινό, σφαγή των Ελλήνων από τους Τούρκους στα Σέρβια Κοζάνης το 1912.

Καθώς το γεγονός αυτό είναι φρικιαστικό, ειδεχθές και όχι ιδιαίτερα γνωστό (μόνο στην ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης το γνωρίζουν οι περισσότεροι) αναζητήσαμε περισσότερες πληροφορίες και τις παρουσιάζουμε σήμερα.

Τα Σέρβια Κοζάνης

Τα Σέρβια είναι κωμόπολη της Περιφερειακής Ενότητας Κοζάνης με μακραίωνη ιστορία. Είναι χτισμένα σε υψόμετρο 418 μέτρων, νότια του Αλιάκμονα και απέχουν 27 χλμ από την Κοζάνη. Πιθανότατα το όνομά τους προέρχεται από το λατινικό ρήμα servo, «φυλάττω, παρατηρώ». Συνεπώς, η λέξη Σέρβια σημαίνει «φυλάκια, παρατηρητήρια». Αυτό συνάδει με τη θέση τους η οποία ελέγχει τις μοναδικές διόδους μεταξύ Θεσσαλίας και Μακεδονίας. Λόγω της παρουσίας στην κωμόπολη Σλάβων έχει προταθεί από πολλούς και η ετυμολογία Σέρβια < Σέρβος. Όμως ο Χιώτης βυζαντινολόγος και Ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Άμαντος (1874–1960) απέδειξε ότι η λέξη «Σέρβος» άρχισε να χρησιμοποιείται από τον 9ο αιώνα, πολύ αργότερα δηλαδή από τα ρωμαϊκά χρόνια.

Τέλος, ο Χ.Π. Συμεωνίδης στο «ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΙΚΩΝΥΜΙΩΝ» προτείνει και την εκδοχή Σέρβια < Σέρβες «τοποθεσία με χωράφια» < σέμπρα «συνεταιρισμός γεωργών». Σέμπρος ονομάζεται ο κολίγος, σέμπρος < σλαβ. sebrŭ. Τα Σέρβια κατοικούνται από τα προϊστορικά χρόνια. Το 1909 ο Wace ανακάλυψε τον προϊστορικό οικισμό τους. Από τον 3ο π.Χ. ως τον 2ο μ.Χ. αι., ονομάζονταν Φυλακαί < φυλάττω.

Από τον Πλίνιο αναφέρεται ο «Παρμενίων Γλαυκία Φυλακήσιος νικητής εν δολίχω». Οι Ρωμαίοι μετονόμασαν την πόλη σε Σέρβια. Τον 7ο αιώνα ο αυτοκράτορας Ηράκλειος (610–641) έχτισε ένα ισχυρό φρούριο στα Σέρβια και μετέφερε εκεί Σέρβους που προέρχονταν από τον Δούναβη και τον Σάβο. Οι άποικοι αυτοί έφυγαν αργότερα. Τον 10ο αιώνα, καταλήφθηκαν από τους Βουλγάρους, όμως ο Βασίλειος Β' ο Βουλγαροκτόνος τα ανακατέλαβε. Το 1256 ανήκαν στο Δεσποτάτο της Ηπείρου.

Τα τείχη τους, που είχαν καταστραφεί ξαναχτίστηκαν το 1259 μετά τη μάχη της Πελαγονίας. Το 1341 καταλήφθηκαν από τον Σέρβο ηγεμόνα Στέφανο Δουσάν. Μετά το 1380 έφτασαν στην περιοχή οι Οθωμανοί, που κατέλαβαν οριστικά τα Σέρβια το 1426. Το 1430 η βυζαντινή πόλη των Σερβίων ερημώθηκε και μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση.

Το 1519 στα Σέρβια υπήρχαν 646 χριστιανικές οικογένειες και 49 μουσουλμανικές, με τον πληθυσμό τους να είναι γύρω στις 3.500. Η πόλη όμως αλλοιώθηκε πληθυσμιακά με τη μεταφορά Μουσουλμάνων εποίκων. Έτσι στις αρχές του 19ου αιώνα, τα 3/4 των κατοίκων της ήταν Μωαμεθανοί. Στην περιοχή των Σερβίων έδρασαν κλέφτες και αρματολοί.
Εκεί έδρασε και ο Ευθύμιος Βλαχάβας (1808). Τον Ιούλιο του 1822, οι κάτοικοι των Σερβίων επαναστάτησαν με επικεφαλής τον Διαμαντή Νικολάου. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, ο Στουρνάρης με τον Καρατάσο απελευθέρωσαν τα Σέρβια, τελικά όμως οι Οθωμανοί τα ανακατέλαβαν το 1826. Οι κάτοικοι βρίσκονταν σε επαναστατικό αναβρασμό ολόκληρο τον 19ο αιώνα, ιδιαίτερα σε περιόδους ευρύτερων επαναστάσεων στον ελλαδικό χώρο (1854, 1878). Το 1879 τα Σέρβια αναβαθμίστηκαν σε διοικητική – στρατιωτική – δικαστική έδρα.

Η απελευθέρωση των Σερβίων – Οι συλλήψεις των προκρίτων και ιερέων – Η σφαγή τους

Στις 5/10/1912 ξεκίνησε ο Α' Βαλκανικός Πόλεμος. Στις 6 Οκτωβρίου απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό η Ελασσόνα. Στις 7/10, οι Οθωμανοί συνέλαβαν πρόκριτους, ιερείς και δασκάλους από τα Σέρβια και τα γύρω χωριά (Μεταξάς, Πλατανόρεμα, Παλαιογράτσανο, Λιβαδερό κ.ά.) και τους έκλεισαν στις φυλακές της κωμόπολης με το πρόσχημα ότι ήθελαν να αποτρέψουν πιθανή εξέγερση των Ελλήνων.

Σε σύσκεψη των μπέηδων των Σερβίων, με τις τοπικές Αρχές, τον φρούραρχο και τον στρατιωτικό Διοικητή του Πεδινού Πυροβολικού Μπίμπαση Ταλαάτ αποφασίστηκε να εκτελεστούν όχι μόνο οι όμηροι, αλλά όλοι οι Χριστιανοί κάτοικοι των Σερβίων. Από αυτή την ενέργεια τους απέτρεψε ο Ομέρ μπέης, μορφωμένος, με σπουδές και στη Γερμανία, Τούρκος αξιωματικός.

Στις 9 Οκτωβρίου, καθώς ήταν φανερό ότι οι Έλληνες θα περνούσαν από το Σαραντάπορο, οι Τούρκοι έβγαλαν από τη φυλακή των Σερβίων τους ομοεθνείς τους κακοποιούς και τους εξόπλισαν. Παράλληλα, απελευθέρωσαν και τους Έλληνες ομήρους. Οι Τούρκοι κακοποιοί, με φανατικούς Οθωμανούς των Σερβίων έστησαν καρτέρι, τη νύχτα της 9ης προς 10η Οκτωβρίου στα σοκάκια των Σερβίων και σκότωσαν 117 Έλληνες.

Οι Κοσμάς Σαββιλωτίδης – Χρυσάνθη Τζήρα, στο βιβλίο τους «Τα Σέρβια τον χθες (1823-1944) – Εκατόν είκοσι χρόνια ζωής» γράφουν:

«Σωρούς καταματωμένων νεκρῶν βρῆκαν οί πρῶτοι Σερβιώτες πού βγῆκαν από τά σπίτια τους μέ τήν είσοδο τών ελληνικών στρατευμάτων. Ἕνας σωρός 90 σχεδόν ἀτόμων ἦταν στήν κρήνη τῆς οἰκίας Ἀστερίου Πιτσιώνη (οἰκία Μεστή μπέη). Ἄλλος σωρός 20 ἀτόμων βρίσκονταν στό 8τάξιο Δημοτικό σχολείο. Ἄλλοι νεκροί ἦσαν διασκορπισμένοι σέ διάφορα σημεῖα τῆς πόλης. Σέ ἕνα ἀπό τά σημεῖα αὐτά βρέθηκε νεκρός καί ὁ Κωνσταντῖνος Κάρπος δάσκαλος τῶν Σερβίων. Σέ ἄλλο σημείο βρίσκονταν σκοτωμένοι 3 ἱερεῖς. Τούς 117 ἐθνομάρτυρες ἀντίκρυσε καί ὁ ἀρχιστράτηγος Κωνσταντῖνος μέ τό ἐπιτελεῖο του.»

Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο ηρωικός δάσκαλος Κωνσταντίνος Κάρπος. Γράφει σχετικά στις «Θλιμμένες Αναμνήσεις» (Έκδοση Μορφωτικού Ομίλου Σερβίων), ο Α. Τσιουκαρδάνης:


«Στίς 10 Ὀκτωβρίου οἱ Τοῦρκοι μπῆκαν στό Δημοτικό Σχολεῖο καί πῆραν μέσα ἀπό τήν τάξη τό δάσκαλο Κων/νο Κάρπο, ὅπως τά διηγήθηκε ἡ ἀδελφή μου Ἑλένη, πού τόν εἶχε δάσκαλο, τήν ὥρα πού δίδασκε τό μάθημα «Ἐλεύθεροι Πολιορκημένοι» τοῦ Σολωμοῦ καί τόν σκότωσαν στό δρόμο μεταξύ ἐπισκοπείου καί σχολείου. Καί ἔβρεχε ἐκείνη τή μέρα κι οἱ μαθητές εἶδαν ἔξω στό δρόμο τό πτῶμα τοῦ δασκάλου τους νά κολυμπάει στά νερά.»


Ο Γ. Βασιλάς, στην εφημερίδα «Νέα Ημέρα», της 19/10 γράφει επίσης: «Οι Τούρκοι είχαν ανοίξει το κρανίον του και είχαν χύσει έξω τα μυαλά του» αναφερόμενος στον Κάρπο. Για τους 5 ιερείς που βρίσκονταν ανάμεσα στα θύματα αναφέρει ο Βασιλάς: «Είχαν εσχισμένα με τα μαχαίρια τα ράσα και είχαν ανοίξει με τους υποκόπανους τους εγκεφάλους» (Πηγή: Ζήνων Παπαζάχος, «10 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1912: Η ΣΦΑΓΗ ΤΩΝ ΑΜΑΧΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΑ ΣΕΡΒΙΑ ΚΟΖΑΝΗΣ», 21/5/2016, στο autochthonesellhnes.blogspot.com).

Το απόγευμα της 10ης Οκτωβρίου 1912, τα Σέρβια απελευθερώθηκαν από τον Ελληνικό Στρατό.

«Ἄνδρες, γυναῖκες καί στρατιῶτες μέ δακρυσμένα μάτια καί μέ τίς γαλανόλευκες σημαῖες νά κυματίζουν ἔψαλαν ὅλοι μαζί τό «Χριστός Ἀνέστη». Πρῶτοι πάτησαν στά Σέρβια οἱ γενναῖοι ἄνδρες τοῦ 8ου πεζικοῦ συντάγματος Ναυπλίου τῆς 4ης μεραρχίας. Οἱ Τοῦρκοι τῶν Σερβίων πανικόβλητοι καί τρομαγμένοι προσπαθοῦσαν νά κρυφτοῦν. Εἶχαν μετατραπεῖ σέ δειλούς φυγάδες ἀπό σκληροί καί βάρβαροι πού ἦσαν πρίν λίγες ὧρες.»

Αντικρίζοντας όμως το φρικτό θέαμα με τα πτώματα στις λάσπες, ορισμένα από τα οποία ήταν ανασκολοπισμένα (είχαν σουβλιστεί, σαν τον Αθανάσιο Διάκο...) ορισμένοι Έλληνες στρατιώτες δεν άντεξαν. Ληλάτησαν και έκαψαν τα σπίτια Μουσουλμάνων των Σερβίων. Κατά την ταφή των πτωμάτων, ένας Έλληνας στρατιώτης απήγγειλε, αυθόρμητα, τους εξής στίχους: «Ξυπνάτε από τα μνήματα, αδικοσκοτωμένοι / να ιδείτε την πατρίδα σας την ελευθερωμένη / Ξυπνάτε κι αναστήσαμε, δεν είστε πια ραγιάδες / Ξυπνάτε κι ήρθε Πασχαλιά, χαθήκαν οι αγάδες» (Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος, «Η Ιστορία του Ελληνικού Στρατού, 1833-1949», Εκδόσεις Σάκκουλα, 2014). Τη σφαγή των Σερβίων αναφέρει και ο Ιωάννης Πολιτάκος στη «Στρατιωτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος». Όμως γράφει ότι οι σφαγιασθέντες ήταν 70, κάτι που αναγράφεται σε αρκετά ακόμα βιβλία (αλλού, η σφαγή των Σερβίων δεν αναφέρεται καθόλου...).

«Μόνον η σφαγή των 117 Ελλήνων εις τα Σέρβια θα ήρκει δια να δικαιολογήσει την σημερινήν σταυροφορίαν των Βαλκανικών Κρατών εναντίον της Τουρκίας. Φρίττουν ακόμη όλοι εκείνοι οι οποίοι έτυχε να εισέλθουν εκ των πρώτων εις τα Σέρβια. Μία ολόκληρος πλατεία ήτο σκεπασμένη με αθώα θύματα, τα οποία εκρεουργήθησαν κατά τον ανανδρότερον τρόπον.

Η σφαγή των Σερβίων είναι εξ εκείνων αι οποίαι προσθέτουν μίαν ακόμη σελίδα ανηκούστου βαρβαρότητος και ατιμίας ...Είδα νεκρόν ο οποίος έφερε επάνω του οκτώ σφαίρες και ένδεκα τραύματα διά λόγχης και διά μαχαίρας. Μεταξύ των φυλακισμένων υπάρχουν και πέντε παπάδες. ..Είδα τα πτώματά των και έφριξα. Οι Τούρκοι τα είχον ρίψει μέσα εις τις λάσπες», γράφει ο Γ. Βασιλάς(Ζήνων Παπαζάχος ό.π.).

Τέλος, ο αείμνηστος Σαράντος Καργάκος στο βιβλίο του «Η ΕΛΛΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ (1912-1913)», ΑΘΗΝΑ 2012, που ήταν βασική πηγή του άρθρου μας γράφει: «Όπως μας έλεγε στη Μάνη ένας δάσκαλος – παλαίμαχος των Βαλκανικών – «οι φλόγες των Σερβίων έγιναν δαυλός για να προχωρήσει προς βορρά ο Ελληνικός Στρατός».

Για την ιστορία των Σερβίων αντλήσαμε στοιχεία από το serviaculture.gr και την εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ-ΛΑΡΟΥΣ-ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ