Η καθοριστική συμβολή των Ελλήνων στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου, τον Οκτώβριο του 1571

Σύμφωνα με πολλούς ιστορικούς, οι τρεις ναυμαχίες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στον ρου της ιστορίας της ανθρωπότητας έγιναν σε ελληνικά νερά. Πρόκειται για τις ναυμαχίες της Σαλαμίνας (480 π.Χ.), του Ακτίου (31 π.Χ.) και της Ναυπάκτου (1571 μ.Χ.). Φέτος, συμπληρώθηκαν 455 χρόνια από την πιο πρόσφατη από τις τρεις, αυτή της Ναυπάκτου (Λεπάντο στα μεσαιωνικά χρόνια).

Η νίκη των χριστιανικών δυνάμεων επί των οθωμανικών ήταν πολύ σημαντική για τη συνέχεια. Εκείνο που δεν έχει τονιστεί όσο πρέπει είναι η μεγάλη συμβολή των Ελλήνων υπόδουλων και μη, στη ναυμαχία της Ναυπάκτου και οι χιλιάδες Έλληνες νεκροί. Για μια ακόμη φορά, οι υπόδουλοι Έλληνες πίστεψαν ότι οι Ευρωπαίοι θα τους βοηθήσουν να ελευθερωθούν, όμως έκαναν λάθος... Και για όσους, και στα σχόλια στο protothema.gr γράφουν ότι οι Έλληνες για 400 χρόνια έμειναν αδρανείς απέναντι στους Τούρκους, να τους ενημερώσουμε ότι από την άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453) ως το 1821, καταγράφονται 124 τοπικά κινήματα και επαναστάσεις (όπως π.χ. τα Ορλοφικά) των Ελλήνων, εναντίον των Οθωμανών. Λεπτομέρειες σε άρθρο μας προσεχώς...

Ο οθωμανικός κίνδυνος για την Ευρώπη

Το 1570 οι Οθωμανοί είχαν καταλάβει μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής Ευρώπης, ενώ ξεκίνησαν την πολιορκία της Κύπρου, την οποία κατέλαβαν ολοκληρωτικά με την άλωση της Αμμοχώστου στις 9 Αυγούστου 1571. Κατά την προσφιλή τους τακτική, οι Τούρκοι προέβησαν σε λεηλασίες και απίστευτες φρικαλεότητες. Ο επικεφαλής της φρουράς Marco Antonio Bragadin θανατώθηκε με τον πιο αργό και σκληρό θάνατο. Στις 5 Αυγούστου 1571, του έκοψαν τα αυτιά και τη μύτη, στις 8, τον διαπόμπευσαν, υποβάλλοντάς τον παράλληλα σε μια σειρά από ταπεινωτικούς και βασανιστικούς εξευτελισμούς, ενώ στις 17 Αυγούστου, τον έγδαραν ημιθανή στην κεντρική πλατεία της Αμμοχώστου.

Επόμενος στόχος του οθωμανικού στόλου ήταν τα νησιά του Αιγαίου, η Κρήτη, τα νησιά του Ιονίου, αλλά και τα παράλια της Ηπείρου, της σημερινής Αλβανίας και της Δαλματίας ως τη Ραγούζα (σήμερα, Ντουμπρόβνικ της Κροατίας). Πλέον, οι ευρωπαϊκές χριστιανικές δυνάμεις κατάλαβαν ότι δεν είχαν χρόνο για χάσιμο και περιθώρια για διαφωνίες μεταξύ τους. Έπρεπε να συμμαχήσουν για να αντιμετωπίσουν τον οθωμανικό στόλο.

Ο οθωμανικός στόλος σε Αιγαίο και Ιόνιο

Τον Αύγουστο του 1570, περίπου 110 Βενετοί στρατιώτες, μετά από πρόσκληση των κατοίκων της Νάξου αποβιβάστηκαν στον όρμο της Στυλίδας (σήμερα, Όρμος Αγίου Γεωργίου) και κατέλαβαν το νησί. Ακολούθησαν η Πάρος και η Άνδρος, όπου έγιναν λεηλασίες που προκάλεσαν την αγανάκτηση των κατοίκων τους και η Μήλος. Στις 15 Ιουνίου 1571, ο οθωμανικός στόλος ανακατέλαβε τη Μήλο και τα άλλα κυκλαδονήσια και στη συνέχεια στράφηκε στην Κρήτη. Έπαθε πανωλεθρία στον Χάνδακα (το σημερινό Ηράκλειο) και τα Χανιά, κατάφερε όμως να καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος του Ρεθύμνου.

Από εκεί, κατευθύνθηκε στα Κύθηρα, τα οποία και λεηλάτησε ανασυντάχθηκε στη Μεθώνη και το Ναβαρίνο (Πύλος), πολιόρκησε τη Ζάκυνθο, την Κεφαλλονιά και την Ιθάκη χωρίς επιτυχία και στη συνέχεια έφτασε ως τις ακτές της Αλβανίας και την περιοχή της Ραγούζας (σημ. Ντουμπρόβνικ). Παράλληλα, χερσαίες δυνάμεις, επανέφεραν κάτω από την οθωμανική κυριαρχία περιοχές της Ηπείρου και των Βαλκανίων που είχαν εξεγερθεί τον προηγούμενο χρόνο. Στα μέσα Αυγούστου 1571, ο οθωμανικός στόλος, επέστρεψε στο νότιο Ιόνιο.

Στο μεταξύ, οι χριστιανικές δυνάμεις κατόρθωσαν να συμφωνήσουν για τη δημιουργία του συνασπισμού απέναντι στους Οθωμανούς.

Η «Sacra Liga» (Ιερός Συνασπισμός)

Αυτός που μόχθησε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον για τη δημιουργία του "Ιερού Συνασπισμού" (Sacra Liga), ήταν ο Πάπας Πίος Ε'. Οι Ισπανοί και οι Βενετοί, οι δύο μεγαλύτερες ναυτικές δυνάμεις της Ευρώπης εκείνη την εποχή, είχαν, η καθεμιά τους δικούς της λόγους να φοβούνται την επέκταση των Οθωμανών, πέρα από τις ελληνικές θάλασσες. Οι μεν Ισπανοί, είχαν βιώσει για τα καλά την ισλαμική κυριαρχία (711-1492) στην Ιβηρική Χερσόνησο, ενώ παράλληλα είχαν ως, μακρινό στόχο, την μερική ανασύσταση της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ως αντίβαρο όχι μόνο στην οθωμανική εξάπλωση στην Ευρώπη αλλά και στους Βενετούς, τους Γενουάτες και τα άλλα ιταλικά κράτη.

Από την άλλη πλευρά, οι Βενετοί επιθυμούσαν την ανάκτηση των εμπορικών τους σταθμών στο Αιγαίο, την ανατολική Μεσόγειο και την Αδριατική Θάλασσα (από τα παράλια της Ηπείρου ως τη Δαλματία).

Τελικά, οι προσπάθειες του Πάπα έφεραν αποτέλεσμα και στις 20 Μαΐου 1571, υπογράφτηκε η Sacra Liga Antiturca, ενώ Ισπανοί και Βενετοί συμφώνησαν μέσα σε διάστημα ενός μήνα να δραστηριοποιηθούν οι στόλοι τους και να αναλάβουν δράση στην ανατολική Μεσόγειο. Οι στόλοι συγκεντρώθηκαν στη Μεσσήνη της Ιταλίας και απέπλευσαν από εκεί στις 16 Σεπτεμβρίου.

Οι δυνάμεις των αντιπάλων

Η ώρα της σύγκρουσης των δύο αντιπάλων πλησίαζε. Ο βασιλιάς Φίλιππος Β' της Ισπανίας, πρόσφερε 81 γαλέρες, 7.000 Ισπανούς, 6.000 Γερμανούς και 5.000 Ιταλούς άνδρες (περιοχές της σημερινής Ιταλίας, όπως η Μεσσήνη, ανήκαν τότε στην Ισπανία), ενώ χρηματοδότησε και μισθοφόρους διαφόρων εθνικοτήτων. Η Βενετία, πρόσφερε 108 γαλέρες, 6 γαλεάσες (πλοία με μεγάλο όγκο και πολλά πυροβόλα), δύο ακόμα πλοία και 5.000 πεζούς.

Ο Πάπας, πρόσφερε 12 γαλέρες πλήρως επανδρωμένες, ο δούκας της Σαβοΐας 3 γαλέρες και οι Ιππότες της Μάλτας 4 γαλέρες. Υπολογίζεται ότι ο χριστιανικός στόλος, αποτελούνταν από 209 γαλέρες, 6 γαλεάσες, 27 μεγάλα πλοία και πολλά μικρότερα. Ο στρατός που συνόδευε τα πλοία, ήταν 28.000 άνδρες, ανάμεσά τους και τυχοδιώκτες , που αναζητούσαν δόξα και χρήμα.

Ο οθωμανικός στόλος, απαρτιζόταν από 328 πλοία, κυρίως γαλέρες, δεν είχε όμως καθόλου ''βαριά'' σκάφη. Επικεφαλής των χριστιανικών δυνάμεων, ήταν ο νεαρός, 24 χρονών μόλις τότε, Δον Χουάν της Αυστρίας. Ετεροθαλής αδελφός του βασιλιά Φίλιππου Β' της Ισπανίας. Το 1570, κατέπνιξε την εξέγερση των Μορίσκων της Ισπανίας.

Οι Μορίσκοι, ήταν απόγονοι των Αράβων της Ιβηρικής (να θυμίσουμε ότι μόλις το 1492 εκδιώχθηκαν οι μουσουλμάνοι Άραβες από την Ισπανία όπου ζούσαν για 8 αιώνες περίπου) και είχαν προσηλυτιστεί, επιφανειακά, στον Χριστιανισμό. Λόγω της εχθρότητας και της καταπίεσης που αντιμετώπιζαν όμως, επαναστάτησαν, ωστόσο ο Δον Χουάν κατέστειλε την εξέγερσή τους. Η επιτυχία αυτή, του έδωσε και την αρχηγία του χριστιανικού στόλου.


Αρχηγός των βενετικών δυνάμεων, ήταν ο Σεμπάστιαν Βενιέρ και υπαρχηγός τους ο Αγκοστίνο Μπαρμπαρίγκο. Ο Τζιαναντρέα Ντόρια, της φημισμένης οικογένειας, ήταν αρχηγός των γενουατικών δυνάμεων και ο δούκας Μαρκαντόνιο Κολόνα, διοικητής των παπικών δυνάμεων.

Σφοδρές αντιπαραθέσεις, ιδίως μεταξύ Βενετών και Γενοβέζων, ξεσπούσαν συχνά, ωστόσο οι ικανότητες του Δον Χουάν και σαν διπλωμάτη σε συνδυασμό με τη μετριοπάθεια των υπολοίπων, δεν άφησαν τα πράγματα να εκτραχυνθούν και να γίνουν ανεξέλεγκτα. Να αναφέρουμε επίσης και τον Ισπανό μαρκήσιο δον Αλβάρο ντε Μπαθάν, επικεφαλής των εφεδρειών του χριστιανικού στόλου, που είχε σημαντική συνεισφορά στην έκβαση της ναυμαχίας.

Από την άλλη πλευρά, ο Μουεζίν – ζαντέ Αλή πασάς, ήταν καπουδάν (αρχηγός) του οθωμανικού στόλου. Τον συνεπικουρούσαν ο αιγυπτιακής καταγωγής Μεχμέτ πασάς Σιρόκο και ο μπέης του Αλγερίου Ουλούτζ Αλή πασάς(Ιταλός αρνησίθρησκος, που λεγόταν αρχικά Τζοβάν Ντιονίτζι και ξεκίνησε… την καριέρα του σαν πειρατής). Διοικητής των εφεδρειών του οθωμανικού στόλου, ήταν ο Αμουράτ Ραγκούτ Ράις.

Η ναυμαχία της Ναυπάκτου

Όπως αναφέραμε, στις 16 Σεπτεμβρίου 1571, ο χριστιανικός στόλος απέπλευσε από τη Μεσσήνη της Ιταλίας και σε δέκα μέρες, έφτασε στην Κέρκυρα όπου έγινε δεκτός με ενθουσιασμό. Μετά από τρεις ημέρες, έφτασε στον όρμο της Ηγουμενίτσας. Έλληνες πλοηγοί, καθοδηγούσαν τις ισπανικές προφυλακές, που είχαν ως επικεφαλής τον Gil de Andrade, στην Πρέβεζα ,τη Λευκάδα και τελικά στην Κεφαλλονιά, όπου έφτασε όλος ο στόλος στις 5 Οκτωβρίου.

Τα ξημερώματα της 7ης Οκτωβρίου, ο Μονεζίν – ζαντέ Αλή, άρχισε να οδηγεί τον στόλο του προς τα δυτικά του Κορινθιακού Κόλπου. Ο χριστιανικός στόλος, έπλεε προς τις εκβολές του Αχελώου. Η ναυμαχία έγινε ανάμεσα στη νησίδα Οξειά, μία από τις Εχινάδες Νήσους, που βρίσκεται στις εκβολές του Αχελώου και το ακρωτήριο Σκρόφα. Ουσιαστικά, η ναυμαχία έγινε στην είσοδο του Κορινθιακού Κόλπου, γνωστού και ως Κόλπου της Ναυπάκτου παλαιότερα, νότια των Εχινάδων Νήσων. Από την παλαιότερη ονομασία του Κόλπου έμεινε στην ιστορία ως "ναυμαχία της Ναυπάκτου" (Naval battle of Lepanto, Battaglia di Lepanto, στα Ιταλικά).

Γύρω στις 10.30 π.μ., ξεκίνησε η σύγκρουση. Λίγες μέρες πριν, είχαν μαθευτεί οι φρικαλεότητες των Τούρκων στην Αμμόχωστο και, ιδιαίτερα οι Βενετοί, ήθελαν να πάρουν εκδίκηση. Η ναυμαχία άρχισε με εκατέρωθεν πυροβολισμούς από τις δύο ναυαρχίδες και συνεχίστηκε με σφοδρότητα. Αγώνας από κατάστρωμα σε κατάστρωμα, σώμα με σώμα και με όλα τα όπλα. Οι μεν Χριστιανοί, ήταν οπλισμένοι καλύτερα (με αρκεβούζια) και υπερτερούσαν στην τεχνική, οι δε Οθωμανοί, πολεμούσαν με θάρρος, χρησιμοποιώντας όμως λιγότερο σύγχρονα όπλα, γιαταγάνια, ακόμα και σφεντόνες! Μεγάλη ήταν η συμβολή στην επιτυχία των χριστιανών, του ισπανικού πεζικού αλλά, κυρίως, των γαλεασών της Βενετίας.

Στη ναυμαχία, είχε δοθεί και έντονος θρησκευτικός χαρακτήρας. Πριν το ξεκίνημα της, ο δον Χουάν επιβιβάστηκε σ' ένα ευκίνητο σκάφος μαζί με τον γραμματέα του Χουάν ντε Σότο, κρατώντας στα χέρια ένα σταυρό εμψυχώνοντας τα πληρώματα των πλοίων. Παράλληλα, ο γραμματέας του μοίραζε φυλαχτά, μικρές μεταλλικές εικόνες και ροζάρια (κομποσχοίνια για προσευχές), ευλογημένα από τον Πάπα. Καθοριστικής σημασίας για την τελική έκβαση της ναυμαχίας, ήταν η βοήθεια που πρόσφεραν στη βενετική ναυαρχίδα, που κάποια στιγμή περικυκλώθηκε από εχθρικά πλοία, οι γαλέρες του Μαρίνο Κονταρίνι (ανιψιού του Βενετού ναυάρχου Μπαρμπαρίγκο) και του προβλεπτή του βενετικού στόλου Μάρκο Κουερίνι, που κατάφεραν να βυθίσουν εχθρικά πλοία και να αναγκάσουν πολλούς αντιπάλους να πέσουν στη θάλασσα και να κολυμπήσουν ως την ξηρά.

Κορυφαίο γεγονός, θεωρείται η κατάληψη της πλώρης της ναυαρχίδας του δον Χουάν από γενίτσαρους, που προέρχονταν από την οθωμανική ναυαρχίδα. Τότε, ο δον Αλβάρο ντε Μπαθάν, έστειλε σε βοήθεια τον δον Χουάν, μερικές γαλέρες που κρατούσε σε εφεδρεία, με αποτέλεσμα να αντιστραφεί η κατάσταση και τελικά να καταληφθεί η τουρκική ναυαρχίδα και να σκοτωθεί (ή να αυτοκτονήσει) ο Μουεζίν – ζαντέ Αλή πασάς, γεγονός που προκάλεσε θύελλα ενθουσιασμού στα χριστιανικά πληρώματα και κατήφεια και πανικό στα οθωμανικά.

Παράλληλα, ο Μαρκαντόνιο Κολόνα, επιτέθηκε στη γαλέρα του αρχιστράτηγου των χερσαίων δυνάμεων των Οθωμανών Περτέβ πασά. Η σύγκρουση των δυνάμεων των δύο ανδρών ήταν σκληρή. Τραυματισμένος ο Περτέβ πασάς, αποχώρησε με ένα μικρότερο πλοιάριο, πράγμα που επίσης επηρέασε αρνητικά την ψυχολογία των Οθωμανών. Μόνο ο Ουλούτζ Αλή, είχε κάποιες επιτυχίες, ωστόσο ενώ είχε αιχμαλωτίσει τη ναυαρχίδα των ιπποτών του Αγίου Ιωάννη και τον αρχηγό τους Πιέτρο Τζουστινιάνι, η επέμβαση πλοίων της εφεδρείας του Αλβάρο ντε Μπαθάν, ήταν ξανά καταλυτική. Ο Ουλούτζ Αλή, εγκατέλειψε το πλοίο των Ιωαννιτών, κρατώντας μόνο το λάβαρό τους και με 30 περίπου γαλέρες ακόμα, κατόρθωσε να διαφύγει.

Γύρω στις 15.30, η ναυμαχία είχε τελειώσει με συντριπτική νίκη του χριστιανικού στόλου. Ο χριστιανικός στόλος είχε περίπου 10.500 νεκρούς (από τους οποίους 7.700 Βενετοί , 2.000 Ισπανοί και 800 άνδρες του Πάπα). Οι Οθωμανοί έχασαν περίπου 30.000 άνδρες, ενώ σχεδόν 4.000 αιχμαλωτίστηκαν. Σκοτώθηκαν, μεταξύ άλλων, ο αρχηγός του οθωμανικού στόλου Μουεζίν – ζαντέ Αλή πασάς, ο Μεχμέτ πασάς Σιρόκο και ο 70χρονος Βενετός Αγκοστίνο Μπαρμπαρίγκο. Αιχμαλωτίστηκαν από τους Χριστιανούς 117 οθωμανικές γαλέρες και 13 μικρότερα πλοία, 80 βυθίστηκαν, ενώ 40-45 κατόρθωσαν να διαφύγουν (άλλα προς τη Ναύπακτο και άλλα προς την Πρέβεζα).

Να αναφέρουμε δύο ακόμη γεγονότα, που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην επικράτηση του χριστιανικού στόλου. Όταν αυτός βρισκόταν στην Κεφαλλονιά, στάλθηκε από τους Οθωμανούς ο κουρσάρος Καρακόζα για να καταμετρήσει τα πλοία του. Υπολόγισε, ότι αυτά ήταν 164, πολύ λιγότερα από τον πραγματικό αριθμό τους. Τη λαθεμένη αυτή πληροφορία, μετέφερε και στους επικεφαλής των Οθωμανών, οι οποίοι υποτίμησαν τις χριστιανικές δυνάμεις. Το δεύτερο γεγονός, ήταν η κακή κατάσταση των οθωμανικών στρατευμάτων, τα οποία είχαν καταπονηθεί από επιδημίες, αλλά κυρίως, από την εκστρατεία του στόλου στο Αιγαίο, την Κρήτη, το Ιόνιο, τις αλβανικές και τις δαλματικές ακτές.

Η μεγάλη, άγνωστη ελληνική συμβολή στη ναυμαχία της Ναυπάκτου και οι χιλιάδες νεκροί Έλληνες

Η χριστιανική νίκη ήταν τεράστια. Αποδείχτηκε ότι οι Οθωμανοί δεν ήταν αήττητοι, ενώ ανακόπηκε και η δράση του στόλου τους. Αν οι Οθωμανοί επικρατούσαν το 1571 το μέλλον της Ευρώπης, πιθανότατα, θα ήταν διαφορετικό.

Φυσικά, η νίκη του χριστιανικού στόλου πανηγυρίστηκε έξαλλα σε όλη την Ευρώπη. Ακόμα και στη φιλότουρκη, τότε, Γαλλία έγιναν δοξολογίες. Ωστόσο, ελάχιστοι κατάλαβαν τη μεγάλη σημασία της νίκης εκείνη την εποχή. Ένας από αυτούς ήταν και ο Μιγκέλ Θερβάντες, 24 ετών τότε, που πήρε μέρος στη ναυμαχία, δέχτηκε τρεις σφαίρες και μία από αυτές του αχρήστεψε το αριστερό χέρι. Στο πρώτο μέρος του, "Δον Κιχότη", ο Θερβάντες γράφει ότι η νίκη έγινε αφορμή να διαλυθεί η πλανερή ιδέα που είχε ο χριστιανικός κόσμος για το αήττητο των Τούρκων στη θάλασσα: "... εκείνη την ημέρα συντρίφτηκε η οθωμανική αλαζονεία...", γράφει χαρακτηριστικά.

Για να συμβεί όμως αυτό υπήρξε και μεγάλη βοήθεια και συμμετοχή των Ελλήνων. Τόσο στα πλοία που συμμετείχαν στη ναυμαχία, όσο και στη διάρκεια της ναυμαχίας, όπου συμμετείχαν χιλιάδες Έλληνες και στους δύο στόλους (!). Ας δούμε αναλυτικότερα. Στα βενετικά πλοία, περιλαμβάνονταν αρκετά που εξοπλίστηκαν και διοικούνταν από Έλληνες υπηκόους της Βενετίας. Οι Κερκυραίοι διέθεσαν 4 γαλέρες, με κυβερνήτες τους: Χριστόφορο Κοντοκάλη, Πέτρο Μπούα, Γεώργιο Κοκκίνη και Στυλιανό Χαλικιόπουλο, καθώς και μικρότερα πλοία. Οι Ζακυνθινοί είχαν επίσης εξοπλίσει τέσσερα πολεμικά πλοία με σοπροκόμιτους (κυβερνήτες) τους Αντώνιο Κουτούβαλη, Νικόλαο Μονδίνο, Δημήτριο Κομούτο και Μαρίνο Σιγούρο. Επίσης, στα πλοία αυτά επιβιβάστηκαν ως εθελοντές, εκτός βέβαια από τους Κερκυραίους και τους Ζακυνθινούς, πολλοί Κεφαλλονίτες, Κυκλαδίτες και Τσιριγώτες (από τα Κύθηρα, το Τσιρίγο) εθελοντές.

Η σημαντικότερη βοήθεια ήρθε όμως από την ενετοκρατούμενη τότε Κρήτη. 28 γαλέρες από τη Μεγαλόνησο πήραν μέρος στη ναυμαχία της Ναυπάκτου .22 είχαν κυβερνήτες Κρητικούς ευγενείς ενετικής καταγωγής και 6 ελληνικής καταγωγής. Συνολικά μεταξύ 1570 - 1572 χρησιμοποιήθηκαν 46 κρητικές γαλέρες (21 το 1570, 18 το 1571 και 7 το 1572) και 14 τουλάχιστον μικρότερα σκάφη (γαλεότες, φούστες κ.ά.) Ένα μεγάλο μέρος από τα πλοία αυτά εξοπλίστηκε και χρησιμοποιήθηκαν με χρήματα και φροντίδα των: Πέτρου Αυγουστίνη, Ιωάννη Δαπιρά, Ανδρέα Καλλέργη (γιου του Ματθαίου Καλλέργη), Ιάκωβου Καλλέργη, Δανιήλ Καλαφάτη, Αντώνιου Ευδαιμονογιάννη, Γεώργιου Καλλέργη (γιου του Αλέξανδρου Καλλέργη), Ανδρέα Καλλέργη (γιου του Γεώργιου Καλλέργη), Γεώργιου Καλλέργη, Μιχαήλ και Δράκου Μακρή, Νικόλαου Ανδρεόπουλου, Ανδρέα Στρατηγού, Νικόλαου Γαϊτάνη, Μαρούλλη (άγνωστο το όνομά του), Γεώργιου Γαβρά, Ανδρέα Τάντη, Νικόλαου Φασιδώνη, Μιχαήλ Σπανόπουλου, Ιωάννη Μπασατούρη, Ιωάννη Καραβέλλα και Μανούσου Θεοτοκόπουλου (αδελφού του μεγάλου ζωγράφου, Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, του θρυλικού Ελ Γκρέκο).

Χιλιάδες ήταν οι Έλληνες που πήραν μέρος στη ναυμαχία ως οπλίτες ή κωπηλάτες. Τουλάχιστον 300 Κερκυραίοι και αρκετοί από τα υπόλοιπα νησιά του Ιονίου ήταν κωπηλάτες στις βενετικές γαλέρες. Από την Κρήτη στρατολογήθηκαν μεταξύ 1570-1572, 7.000 οπλίτες και 9.000 κωπηλάτες. Ο Δον Χουάν, θεωρούσε τα πληρώματα από την Κρήτη ως τα πλέον αξιόμαχα.

Ανάμεσα στους 28.000 άνδρες των Ισπανών υπήρχαν πολλοί Έλληνες και Αλβανοί από τα βασίλεια της Νεάπολης και της Σικελίας, ενώ και ανάμεσα στους 8.000 στρατιώτες της Βενετίας υπήρχαν και πολλοί Έλληνες.

Ο βαρύς φόρος αίματος και το τίμημα της ελληνικής συμμετοχής στη ναυμαχία της Ναυπάκτου

Ανάμεσα στα πληρώματα των οθωμανικών πλοίων υπήρχαν χιλιάδες Χριστιανοί, Έλληνες κυρίως, στρατολογημένοι με τη βία. Κάποιοι κράτησαν παθητική στάση στη διάρκεια της ναυμαχίας διευκολύνοντας τους ομόθρησκούς τους, ενώ άλλοι έσπασαν τα δεσμά τους και επιτέθηκαν εναντίον των Οθωμανών δυναστών τους! Περίπου 10.000 κωπηλάτες, Έλληνες ως επί το πλείστον αιχμαλωτίστηκαν. Οι περισσότεροι ελευθερώθηκαν.

Από τους 7.500 νεκρούς Χριστιανούς (και όσους τραυματίες πέθαναν), το 30% - 40% ήταν Έλληνες, από τα Επτάνησα και την Κρήτη κυρίως. Από τους 2.300 κωπηλάτες που πνίγηκαν καθώς το οθωμανικά πλοία στα οποία επέβαιναν βυθίστηκαν, ελάχιστοι δεν ήταν Έλληνες. Ευρωπαϊκή νίκη, πληρωμένη με ελληνικό αίμα.... Και επιπλέον, στη συνέχεια, οι Τούρκοι ξέσπασαν στη συνέχεια με αντίποινα στους Έλληνες της Ηπείρου της Πελοποννήσου, του Αιγαίου, της Κύπρου και άλλων περιοχών... Δυστυχώς, αυτή η πτυχή της ναυμαχίας της Ναυπάκτου αγνοείται από τους περισσότερους στην Ελλάδα και κάποτε θα πρέπει να αναδειχθεί...

Πηγές: "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ", ΤΟΜΟΣ Ι, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ.