Παιδομάζωμα: Ο «φόρος αίματος» των Χριστιανών και η συμβολή του στη δημιουργία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Ένας από τους πλέον βάρβαρους "θεσμούς" της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που είχε ανυπολόγιστες συνέπειες για τους Χριστιανούς ήταν το παιδομάζωμα (devsirme). Πρόκειται για την αρπαγή παιδιών από χριστιανικές, κυρίως ελληνικές, οικογένειες για να εξισλαμιστούν και να επανδρώσουν μετά την ενηλικίωσή τους τα τάγματα των γενιτσάρων, αλλά και να στελεχώσουν διοικητικές θέσεις της Αυτοκρατορίας.

Πότε ξεκίνησε το παιδομάζωμα;

Το παιδομάζωμα συνδέεται άμεσα με τον θεσμό των δούλων της Πύλης. Οι ρίζες του πρέπει να αναζητηθούν στον ίδιο τον ιερό νόμο, σύμφωνα με τον οποίο, το 1/5 της πολεμικής λείας, όπου περιλαμβάνονταν και οι μη Μωαμεθανοί αιχμάλωτοι, περιερχόταν στην απόλυτη δικαιοδοσία του ιμάμη και κατ' επέκταση του σουλτάνου (νόμος του γκανιμάτ).

Σύμφωνα με τον αείμνηστο, σπουδαίο Ελληνοαμερικανό ιστορικό Σπύρο Βρυώνη (1928-2019), οι Χριστιανοί "απορροφούνταν" αμέσως αρχικά με τον θεσμό του γκ(ι)ουλάμ (υπηρέτης ή δούλος) των Σελτζούκων και στη συνέχεια με τον θεσμό του παιδομαζώματος (devsirme). Οι θεσμοί αυτοί, κατά τον Σπύρο Βρυώνη καθιερώθηκαν από τους Σελτζούκους και τους Οθωμανούς επειδή κληρονόμησαν τις παραδοσιακές μορφές διακυβέρνησης των Μωαμεθανών, αλλά και επειδή έβρισκαν πλήθος Χριστιανών νέων στην Ανατολή, είτε στα δικά τους εδάφη είτε στις γειτονικές περιοχές των Ελλήνων και των Αρμενίων.

Οι Έλληνες ιστορικοί θεωρούν ότι το παιδομάζωμα ξεκίνησε στα τέλη του 14ου - αρχές 15ου αιώνα. Ίσως τότε έγινε θεσμός. Όμως, σύμφωνα με τον Σπύρο Βρυώνη υπάρχουν ενδείξεις ότι οι Τούρκοι στρατολογούσαν αγόρια και νέους από τους Χριστιανούς της Ανατολής, από τον 11ο ήδη αιώνα!

Στα τέλη του 11ου αιώνα, οι Οθωμανοί άρπαζαν τα αγόρια από τις ελληνικές πόλεις μεταξύ Δορυλαίου και Ικονίου.
Την ίδια εποχή, ο Μπαλντούχ, εμίρης στα Σαμόσατα της Κομμαγηνής πήρε επίσης τα αγόρια των Χριστιανών της πόλης.
Μετά την κατάληψη της Αντιόχειας (1085), οι Οθωμανοί είχαν ελλείψεις στον στρατό τους και χρησιμοποίησαν Έλληνες και Αρμένιους νέους που τους ανάγκασαν να εξισλαμιστούν. Από τον 13ο αιώνα εφαρμόζονταν οι παραδοσιακές μέθοδοι στρατολόγησης που εμφανίζονται με μεγαλύτερη σαφήνεια στις μαρτυρίες της εποχής.

Κύριες "πηγές" νέων ήταν οι Έλληνες της Τραπεζούντας και της Νίκαιας, οι Αρμένιοι της Κιλικίας, οι Γεωργιανοί του Καυκάσου και της Κριμαίας. Αναφέρεται ότι κατά τη βασιλεία του Αλά αλ - Ντιν Α΄ Καϊκουμπάντ, μετά την κατάληψη της Σουγδαίας στην Κριμαία, οι Τούρκοι πήραν ως ομήρους τους γιους των αρχόντων. Τον 14ο αιώνα, οι Τουρκομάνοι, στις επιδρομές τους στα βυζαντινά εδάφη στη δυτική Μικρά Ασία, άρπαζαν τα παιδιά Ελλήνων Χριστιανών. Να σημειώσουμε εδώ, ότι οι Τουρκομάνοι, για τους οποίους δεν υπάρχουν αξιόλογες μελέτες, πλην μιας, του Faruk Sumer, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην κατάσταση της Μικράς Ασίας από τους Οθωμανούς.

Αρχικά έδιναν την εντύπωση άκακων νομάδων που μετακινούνταν από περιοχή σε περιοχή με τα κοπάδια τους, μεταμορφώνονταν όμως σε άγριους και αδίστακτους ληστές όταν τους δινόταν η ευκαιρία και προξενούσαν τεράστιες καταστροφές στην ύπαιθρο. Η συμβολή τους στην εξάπλωση των Οθωμανών ήταν, όπως αναφέραμε μεγάλη. Ενδεικτικά, πριν την καθοριστική μάχη του Μυριοκέφαλου (1176) έκαναν επιθέσεις στα βυζαντινά στρατεύματα, ενώ την παραμονή της μάχης 50.000 Τουρκομάνοι λεηλάτησαν το στρατόπεδο του αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού. Με τις ενέργειές τους αυτές βοήθησαν σημαντικά τον Σελτζούκο σουλτάνο Κιλίτς Αρσλάν να νικήσει τους Βυζαντινούς. Σημειώνουμε ότι τον 14ο αιώνα στη Σεβάστεια υπήρχε σκλαβοπάζαρο αγοραπωλησίας νέων Χριστιανών...

Η θεσμοποίηση του devsirme (15ος αιώνας)

Το παιδομάζωμα όμως έγινε θεσμός στα τέλη του 14ου - αρχές 15ου αιώνα. Η πρωιμότερη, αναφορά για παιδομάζωμα αφορά τη Θεσσαλονίκη (1395), από τον Μητροπολίτη της Ισίδωρο Γλαβά. Τότε διατάχθηκε στη "Συμβασιλεύουσα" στρατολόγηση παιδιών από τον σουλτάνο Βαγιαζήτ Α!

Η θεσμοθέτηση του devsirme έγινε από τον σουλτάνο Μουράτ Α' γύρω στο 1430. Πώς όμως οι Οθωμανοί "κάλυψαν" το γεγονός ότι πλέον όσοι στρατολογούνταν δεν ήταν αιχμάλωτοι πολέμου, κάτι που ήταν αντίθετο με τον ιερό νόμο; Το δικαιολόγησαν αρχικά με τη θεωρητική διατήρηση της "καταστάσεως πολέμου" και μετά την κατάκτηση, κατά συνέπεια, της ισχύος του σουλτανικού δικαιώματος απόκτησης αιχμαλώτων από τις τάξεις των Ορθόδοξων Χριστιανών που αντιστάθηκαν σθεναρά στην οθωμανική προέλαση. Οι Εβραίοι και, σύμφωνα με κάποιες πηγές και οι Αρμένιοι εξαιρούνταν από το παιδομάζωμα. Η "δέκατη αίματος", όπως ονομάστηκε η βίαιη στρατολογία των νεαρών Χριστιανών, εκτός από τη Μικρά Ασία έλαβε μεγάλη έκταση και στα Βαλκάνια. Το παιδομάζωμα, σε αντίθεση με τους άλλους εξισλαμισμούς, δεν απέβλεπε σε προσηλυτισμό, αλλά εξυπηρετούσε την ανάγκη υποστήριξης της Αυτοκρατορίας και απόλυτα πειθαρχημένες στρατιωτικές δυνάμεις.

Η "πρακτική" του παιδομαζώματος - Εξαιρέσεις και τιμωρίες

Οι πληροφορίες για το παιδομάζωμα είναι συγκεχυμένες. Στα χρόνια του Μωάμεθ Β' γινόταν κάθε 5 χρόνια. Αργότερα κάθε 4, 3 ή και λιγότερα, ανάλογα με τις στρατιωτικές ανάγκες της Αυτοκρατορίας, με βάση τα εκκλησιαστικά ή κοινοτικά μητρώα. Εξαιρούνταν από το παιδομάζωμα, τα ορφανά παιδιά, όσα ήταν μοναχοπαίδια και οι έγγαμοι. Αυτός είναι ο λόγος που οι Χριστιανοί γονείς αρραβώνιαζαν από πολύ μικρά τα παιδιά τους. Σχετικός είναι ο σπουδαίος πίνακας "Παιδικοί αρραβώνες" (1877) του Νικόλαου Γύζη.

Σύμφωνα με φιρμάνι του 1601, "οι νέοι των απίστων" έπρεπε να είναι "καλλίμορφοι, αρτιμελείς και προς πόλεμον κατάλληλοι".
Αν οι γονείς τους ή το ίδιο το παιδί αντιστεκόταν, θα απαγχονιζόταν "ευθύς εις το κατώφλιον της θύρας του, του αίματός του θεωρουμένου άνευ αξίας". Αυτή ήταν και είναι η άποψη που έχουν ορισμένοι τουλάχιστον, Μουσουλμάνοι για την αξία της ανθρώπινης ζωής. Όπως ήταν φυσικό διαδραματίζονταν τραγικές στιγμές, με τους γονείς αλλόφρονες να μην θέλουν να αποχωριστούν τα παιδιά τους. Από τον 16ο αιώνα οι "αρμόδιοι" για το παιδομάζωμα Οθωμανοί παραβίαζαν συστηματικά τις σουλτανικές διαταγές.

Δωροδοκίες, αδικίες και καταπιέσεις ήταν συνηθισμένες, παρά τις αυστηρότατες ποινές που προέβλεπε ο νόμος. Πολλοί υπάλληλοι χρησιμοποιούσαν την εξουσία τους για να αποσπάσουν προσωπικά οικονομικά οφέλη. Πλούσιοι Χριστιανοί εξαγόραζαν αδρά την ελευθερία των παιδιών τους, με αποτέλεσμα να επιβαρύνονται σημαντικά οι άποροι, που δεν είχαν τα οικονομικά μέσα να αντιμετωπίσουν τις ατασθαλίες των Οθωμανών.

Μέσα στην απελπισία τους, οι Χριστιανοί, για να αποφύγουν την απεχθή "φορολογία του αίματος" και να σώσουν τα παιδιά τους εξισλαμίζονταν ή προσποιούνταν ότι εξισλαμίζονται (κρυπτοχριστιανοί). Άλλοι εγκατέλειπαν τα σπίτια τους και κατέφευγαν σε δυσπρόσιτες, ορεινές περιοχές ή, όταν οι γεωγραφικοί παράγοντες το επέτρεπαν έφευγαν έξω από τα όρια της οθωμανικής επικράτειας.Κατέφευγαν δε στις πλησιέστερες κτήσεις χριστιανικών κρατών. Αυτό ανέτρεψε τη δημογραφική και την οικονομική ισορροπία των ελληνικών χωρών.

Πάντως, σε φιρμάνι του 1666 πέρα από τις αναλυτικές οδηγίες για το πώς θα γίνεται το παιδομάζωμα γίνεται αναφορά και σε εθελοντική κατάταξη Μουσουλμάνων από την Αλβανία και τη Βοσνία: "Όσον αφορά εις τους (στους) εκ των Αλβανών και Βοσνίων Μουσουλμάνων οικειοθελώς επιθυμούντας να στρατολογηθούν νέους, από δεκαπέντε μέχρις είκοσι ετών, να στρατολογήσεις και τούτους κεχωρισμένως (ξεχωριστά), εφ' όσον είναι ρωμαλέοι και κατάλληλοι δι' υπηρεσίαν μέχρι του αριθμού των 150 ή 160, σχηματίζων ιδιαιτέραν ομάδαν και εγγράφων και τούτους (να γράψεις και αυτούς) μετά των ονομάτων και χαρακτηριστικών των εις ιδιαιτέρους και αποστέλλων αυτούς (με) συνοδεία εις Κωνσταντινούπολιν".

Τα χριστιανόπουλα ηλικίας 15-20 ετών στελέχωναν τις μονάδες των γενίτσαρων. Φαίνεται όμως ότι οι Οθωμανοί έπαιρναν και πολύ μικρά παιδιά, ηλικίας 6-10 ετών, τα οποία ήταν πλέον στην αποκλειστική υπηρεσία του σουλτάνου (Ic Oglan).

Εκπαιδεύονταν στα μεγάλα σουλτανικά ανάκτορα της Προύσας και της Αδριανούπολης ή στις ανακτορικές σχολές της Κωνσταντινούπολης και του Γαλατά. Στις αρχές του 16ου αιώνα, μόνο στην Αδριανούπολη και τον Γαλατά εκπαιδεύονταν 300- 400 ιτς ογλάν. Η εκπαίδευσή τους διαρκούσε μέχρι και 14 χρόνια. Δεν περιοριζόταν μόνο στα γράμματα, τις τέχνες και τη μουσική, αλλά και στην εκμάθηση της αραβικής και της περσικής γλώσσας και σε στρατιωτική εκπαίδευση: χρήση τόξου, πυροβόλων όπλων, ακόντιου και ιππασία. Και φυσικά, απαραίτητα μελετούσαν εντατικά το κοράνι και τον ιερό νόμο.

Η διαπαιδαγώγησή τους ήταν παρόμοια με αυτή την "ακολούθων" (pages) της φεουδαρχικής Δύσης. Με άριστη εκπαίδευση, οι πιστοί Μουσουλμάνοι πλέον, που ξεκίνησαν ως Ic Oglan καταλάμβαναν ηγετικές θέσεις στην Αυτοκρατορία και επάνδρωναν την κρατική μηχανή. Βεζίρηδες, επαρχιακοί διοικητές, ανώτεροι στρατιωτικοί προέρχονταν από τα ρωμαλέα και ευφυή παιδιά των Χριστιανών. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία έφτασε στην ακμή της, χάρη σε παιδιά Χριστιανών. Οι Μουσουλμάνοι βλέποντας τα παιδιά των Χριστιανών να έχουν λαμπρή σταδιοδρομία άρχισαν να εμφανίζονται κι αυτοί ως Χριστιανοί για να στρατολογηθούν τα παιδιά τους!

Πάντως, οι Έλληνες υπέφεραν τα πάνδεινα από τους Οθωμανούς. Στις 4 Απριλίου 1579 ο βάιλος (πρέσβης) της Βενετίας στην Κωνσταντινούπολη σε έγγραφό του προς τον δόγη της Γαληνοτάτης αναφέρει ότι οι Έλληνες βρίσκονται σε απόγνωση και ανέκφραστη λύπη, γιατί μέσα σε 25 ημέρες κατέβαλαν το χαράτσι, την αγγαρεία (αβαρίτς) για τον εξοπλισμό των γαλερών, έδωσαν τα παιδιά τους για να γίνουν "αζαμογλάνια" και παρείχαν κατοικία και τροφή στους σπαχήδες (φεουδάρχες που ήταν υποχρεωμένοι να παρέχουν τις στρατιωτικές τους υπηρεσίες στον σουλτάνο ως αντάλλαγμα για τα έσοδα από τα κτήματα που εκμεταλλεύονταν), που ετοιμάζονταν για τον πόλεμο με την Περσία. Οι σπαχήδες κατάκλεβαν τους χωρικούς και κάποιες φορές τους σκότωναν!

Απεγνωσμένες εκκλήσεις των Χριστιανών προς τους Δυτικούς - Το τέλος του παιδομαζώματος

Οι Έλληνες της Μικράς Ασίας, το 1456 έστειλαν αίτηση στους Ιππότες της Ρόδου (οι Οθωμανοί την κατέλαβαν το 1522), με την οποία ζητούσαν να μεσολαβήσουν στον "αγιότατο πάπα" για να στείλει πλοία και να τους μεταφέρει στο "σμαραγδένιο νησί": "(Κάντε το) για να μη χάσουμε τα παιδιά μας και επιτρέψτε μας να έρθουμε στα δικά σας εδάφη, να ζήσουμε και να πεθάνουμε εκεί ως υπήκοοί σας. Αλλά αν μας αφήσετε εδώ, θα χάσουμε τα παιδιά μας και εσείς θα πρέπει να δώσετε λόγο στον Θεό γι' αυτό". Ο Σ. Βρυώνης αναφέρει ότι τον 16ο και τον 17ο αιώνα το παιδομάζωμα εφαρμόζονταν εκτεταμένα στην Ανατολή.

Τραπεζούντα, Σαμψούντα, Προύσα, Ικόνιο, Νίκαια, Κιουτάχεια κ.ά. είναι μερικές μόνο από τις πόλεις που πλήρωσαν βαρύ "τίμημα αίματος"... Τον Φεβρουάριο του 1581 οι αδούλωτοι Χιμαριώτες, με επιστολή προς τον Πάπα Γρηγόριο ΙΓ' ζητούσαν την παρέμβαση των χριστιανικών δυνάμεων για να σωθούν "τα παιδιά της Ελλάδος". Το παιδομάζωμα φαίνεται ότι τελείωσε στις αρχές του 18ου αιώνα. Όταν το 1705 επιχειρήθηκε να γίνει παιδομάζωμα στη Νάουσα, σύμφωνα με έγγραφα του ιεροδικείου Βέροιας, οι κάτοικοι ξεσηκώθηκαν. Με επικεφαλής τον αρματολό Ζήση Καραδήμο και τους δύο γιους του, πάνω από 100 Ναουσαίοι βγήκαν στα βουνά και τις πεδιάδες της Ημαθίας και σκότωναν τους Μουσουλμάνους της υπαίθρου. Ισχυρές οθωμανικές δυνάμεις κατέστειλαν την ανταρσία. Όσοι συνελήφθησαν, εκτελέστηκαν. Δεν υπάρχει όμως κανένα άλλο έγγραφο από τότε, που να κάνει λόγο για devşirme...

Πηγές:

"ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ", ΤΟΜΟΣ Ι', ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ

ΣΠΥΡΟΥ ΒΡΥΩΝΗ, "Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΞΙΣΛΑΜΙΣΜΟΥ (11ος-15ος ΑΙΩΝΑΣ)", ΜΙΕΤ, 5η ανατύπωση 2023