Τα μυστικά του δάσους Σανταρμόχ στη Ρωσία: Εκεί που ο Στάλιν εκτελούσε αθώους, η τύχη του ανθρώπου που αποκάλυψε τη φρίκη

Ως το 1997, το Σανταρμόχ (Sandarmokh) ήταν για όλους, ένα πυκνό πευκοδάσος, έκτασης 100 περίπου στρεμμάτων στη Δημοκρατία της Καρελίας της Ρωσίας, 12 χιλιόμετρα από το Μεντβεζγιεγκόρσκ, κοντά στα σύνορα με τη Φινλανδία, 7,5 ώρες μακριά από την Αγία Πετρούπολη. Κάποιοι όμως εργάζονταν για χρόνια στην περιοχή προσπαθώντας να ανακαλύψουν κάτι. Τελικά, το 1997 οι κόποι τους δικαιώθηκαν, καθώς βρήκαν στο Σανταρμόχ (ή Σαντορμόχ) ομαδικούς τάφους περισσότερων από 6.000 ανθρώπων.

Βασικά μέλη της ομάδας που ανακάλυψε τους τάφους, ήταν ο Γιούρι Ντμίτριεφ, που σήμερα βρίσκεται φυλακισμένος από το καθεστώς Πούτιν, η Ιρίνα Φλίγκε και ο Βενιαμίν Ιόφε (1938-2002). Σημαντικό ρόλο για τη μακάβρια ανακάλυψη έπαιξε ο Ιόφε, συμπρόεδρος του Ερευνητικού Κέντρου "Memorial" της Αγίας Πετρούπολης. Το 1996, βρήκε έγγραφα στα αρχεία του τμήματος του Αρχάγγελσκ (Αρχάγγελου) της FSB (Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας), για την “πρώτη μεταφορά Σολόφκι”.

Το ειδικό στρατόπεδο Σολόβκι ιδρύθηκε το 1923 στα νησιά Σολοβέτσκι της Λευκής θάλασσας, ως ένας απομακρυσμένος τόπος εξορίας πολιτικών αντιπάλων του σοβιετικού καθεστώτος. Το 1937 χιλιάδες κρατούμενοι επιβιβάστηκαν σε φορτηγίδες και μεταφέρθηκαν στο Σανταρμόχ όπου και εκτελέστηκαν. Ως το 1996-97, υπήρχε η άποψη ότι οι φορτηγίδες είχαν σκόπιμα βυθιστεί και οι κρατούμενοι πνίγηκαν. Τελικά, 60 χρόνια αργότερα ήρθε στο φως η, ακόμα πιο φρικτή, πραγματικότητα...

Πώς γίνονταν οι εκτελέσεις στο Σανταρμόχ; - Πόσα ήταν τα θύματα;

Οι ερευνητές ανακάλυψαν 236 λάκκους, που έγιναν ομαδικοί τάφοι για περισσότερους από 6.000 ανθρώπους μέσα σε 14 μήνες, από τον Οκτώβριο του 1937 ως τον Δεκέμβριο του 1938. Φυσικά, η αρχική εντολή δόθηκε από τον Στάλιν και ο άνθρωπος που ανέλαβε τα υπόλοιπα ήταν ο επικεφαλής της NKVD Λαβρέντι Μπέρια. Τα θύματα μεταφέρονταν στο Σανταρμόχ. Δεν σκοτώνονταν όμως από εκτελεστικά αποσπάσματα. Υποχρεώνονταν να σκάψουν λάκκους με ύψος μεγαλύτερο από ένα μέτρο και οι βασανιστές της NKVD τους διέτασσαν να ξαπλώσουν μέσα σε αυτούς. Στη συνέχεια τους εκτελούσαν με μια σφαίρα από περίστροφο στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Τα θύματα τοποθετήθηκαν σε πολλά στρώματα μέσα στους λάκκους.

Βέβαια, κάποιοι δεν πρόλαβαν να φτάσουν στο Σανταρμόχ. Ξυλοκοπήθηκαν άγρια και δέθηκαν σε ειδικά δωμάτια σε κέντρα κράτησης, ενώ ορισμένοι κρατούμενοι σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των ξυλοδαρμών. Την πρώτη ημέρα των εκτελέσεων, ένας από τους κρατούμενους επιχείρησε να επιτεθεί στην αυτοκινητοπομπή με μαχαίρι. Μετά από αυτό το γεγονός, οι κρατούμενοι στην απομόνωση γδύνονταν και έμεναν μόνο με τα εσώρουχα.

Οργανωτής των εκτελέσεων ήταν ο “έμπειρος” Μιχαήλ Ματβέγιεφ (1892-1971), ο οποίος στάλθηκε από το Λένινγκραντ για να οργανώσει τις μεταφορές στο Σανταρμόχ και τις εκτελέσεις. Το 1939 συνελήφθη, ωστόσο δεν είχε την ίδια τύχη με τα θύματά του και έζησε ως το 1971. Αντίθετα, οι διάδοχοί του, ο I.A. Μπονταρένκο και ο αναπληρωτής του Α.Φ. Σοντίς συνελήφθησαν το 1939 και εκτελέστηκαν για “κατάχρηση εξουσίας”.

Τα θύματα των εκτελέσεων του Σανταρμόχ ήταν τουλάχιστον 6.000. Σε ορισμένες πηγές αναφέρεται ότι ενδέχεται ο αριθμός τους να φτάνει τις 9.000. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι τα θύματα ανήκαν σε 58 τουλάχιστον εθνότητες! Ρώσοι, Φινλανδοί, ακόμα και Φινλανδοί που ζούσαν στις Η.Π.Α. ή τον Καναδά, Ουκρανοί, Καρελιανοί, που υπολογίζονται σε 2.344, Γερμανοί του Βόλγα, Τσέχοι κ.ά. Ήταν απλοί αγρότες, ψαράδες, αλλά και λογοτέχνες, επιστήμονες, στρατιωτικοί, γιατροί, μηχανικοί, εκπαιδευτικοί, κληρικοί Ορθόδοξοι και Καθολικοί, αλλά και κάποιοι προερχόμενοι από άλλα χριστιανικά δόγματα. Επίσης, ανάμεσα στα θύματα υπήρχαν Μουσουλμάνοι και Εβραίοι. Και βέβαια υπήρχαν και πολιτικοί αντίπαλοι του σταλινικού καθεστώτος. Τα θύματα από το Solovki υπολογίζονται σε 1.111, ενώ οι Ουκρανοί, κυρίως διανοούμενοι και λογοτέχνες, που αντιδρούσαν στη “ρωσοποίηση” της χώρας τους, χωρίς να είναι πολέμιοι της ΕΣΣΔ, απλά αντίθετοι στις πολιτικές του Στάλιν και εκτελέστηκαν, ήταν 289.

Πρόκειται ουσιαστικά για μερικά μόνο από τα θύματα της "Λευκής Τρομοκρατίας" του Στάλιν. Τα θύματα καταδικάστηκαν χωρίς να είναι παρόντα στα "σταλινικά δικαστήρια", τα οποία καθημερινά εξέταζαν περίπου 200(!) υποθέσεις και έστελναν αθώους ανθρώπους, στον θάνατο...

Από την «Ημέρα Μνήμης» στην αλλαγή της Ιστορίας...

Μόλις έγιναν οι συγκλονιστικές αυτές αποκαλύψεις, η τότε ρωσική κυβέρνηση όχι μόνο δεν αντέδρασε, αλλά το αντιμετώπισε ως μία σημαντική ιστορική ανακάλυψη, που αποτύπωνε την πραγματικότητα. Από το 1997, 300 προσωπικές πλάκες και μνημεία έχουν ανεγερθεί γύρω από τον χώρο για να τιμήσουν τα θύματα των εκτελέσεων. Μάλιστα, σε πολλά δέντρα του αχανούς δάσους, υπάρχουν φωτογραφίες των θυμάτων.

Στις 5 Αυγούστου κάθε χρόνο στο Σανταρμόχ τιμώνται τα θύματα με την «Ημέρα Μνήμης». Αυτό ξεκίνησε το 1998. Το 2010, επί των ημερών του Πούτιν, ο Πατριάρχης Κύριλλος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας χοροστάτησε στη θεία λειτουργία στο Σανταρμόχ για τα θύματα του Στάλιν. Ο Κύριλλος, μέχρι σήμερα προκαθήμενος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ταυτίζεται πλήρως ιδεολογικά με τον Βλαντιμίρ Πούτιν.

Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν μετά το 2014. Ήδη, από το 2012 η Ουκρανία είχε αρχίσει να "ανεβάζει" το θέμα, καθώς ανακήρυξε το 2012 ως "Έτος Λίστας Σανταρμόχ". Ο Ντμίτριεφ καταδίκασε την προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσία και ενώ ως τότε δεν είχε αντιμετωπίσει κανένα απολύτως πρόβλημα, βρέθηκε στις ρωσικές φυλακές, όπως θα δούμε στη συνέχεια.

Ως το 2016 δεν υπήρξε καμία αμφισβήτηση για τα θύματα του Σανταρμόχ. Οι πάντες δέχονταν ότι ήταν θύματα της σταλινικής τρομοκρατίας. Ξαφνικά, Ρώσοι ιστορικοί, δημοσιογράφοι κ.ά άρχισαν να αμφισβητούν όσα ήταν γενικά αποδεκτά για 20 περίπου χρόνια και να αναφέρουν ότι οι περισσότεροι (ή και όλοι) οι νεκροί ήταν Σοβιετικοί αιχμάλωτοι που δολοφονήθηκαν από τους Φινλανδούς μεταξύ 1941-1944.

Όταν όμως ο ιστορικός Βερίγκιν, ένας από αυτούς που παρουσίασαν τη νέα θεωρία, ρωτήθηκε από τη δημοσιογράφο Άννα Γιαροφάγια για περισσότερες λεπτομέρειες, είπε ότι οι Σοβιετικοί που εκτελέστηκαν στο Σανταρμόχ ήταν κάποιες δεκάδες ή εκατοντάδες.

Τον Απρίλιο του 2018, το ρωσικό κρατικό τηλεοπτικό κανάλι Rossiya ανακοίνωσε ότι θα ξεκινήσουν νέες ανασκαφές στο Σανταρμόχ. Το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων, μετά από εκτενές ρεπορτάζ, ανέφερε ότι οι νέες θεωρίες προσπαθούν να συγκαλύψουν τα σταλινικά εγκλήματα, και η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης χαρακτήρισε τους νέους ισχυρισμούς των Ρώσων ως παραπληροφόρηση υπέρ του Κρεμλίνου. Ο υπεύθυνος του τοπικού μουσείου Σερζ Κολτίριν επέκρινε δημόσια τις νέες ανασκαφές. Συνελήφθη άμεσα, τον Οκτώβριο του 2018 και παραπέμφθηκε σε δίκη κεκλεισμένων των θυρών. Καταδικάστηκε σε 9 χρόνια κάθειρξη για παιδοφιλία και φυλακίστηκε.

Ένα τοπικό δικαστήριο, τον Μάρτιο του 2020 αποφάσισε να τον αφήσει ελεύθερο, λόγω ανίατης ασθένειας. Ο εισαγγελέας αμφισβήτησε την απόφαση αυτή και τελικά ο Κολτίριν πέθανε στο νοσοκομείο των φυλακών στις 2 Απριλίου 2020.

Οι δικαστικές περιπέτειες και η φυλάκιση του Ντμίτριεφ

Ο 70χρονος σήμερα Γιούρι Ντμίτριεφ συνελήφθη τον Δεκέμβριο του 2016 και κατηγορήθηκε για λήψη και κατοχή πορνογραφικών φωτογραφιών της 11χρονης τότε θετής του κόρης, Νατάσας. Ο Ντμίτριεφ έχει ακόμα έναν γιο και μια κόρη από τους δύο γάμους του. Οι συνάδελφοί του, που τάχθηκαν στο πλευρό του τόνισαν ότι σκοπός της έωλης κατηγορίας ήταν η συκοφάντηση και η απαξίωση του Ντμίτριεφ και του έργου του. Η δίκη έγινε κεκλεισμένων των θυρών.

Τελικά, στις 26/12/2017 ειδικοί κατέθεσαν στο δικαστήριο ότι δεν υπήρχε πορνογραφικό περιεχόμενο στις φωτογραφίες, κάτι που δικαίωσε τον Ντμίτριεφ που τόνιζε ότι είχαν ληφθεί μόνο για την παρακολούθηση της υγείας της άρρωστης Νατάσας. Στις 5/4/2018 ο Ντμίτριεφ αθωώθηκε για όλα τα δήθεν αδικήματα, εκτός από ένα ελάσσονος σημασίας. Δυο μήνες αργότερα όμως συνελήφθη εκ νέου. Του επιβλήθηκε μικρή ποινή και φάνηκε ότι η ταλαιπωρία του τελείωνε.

Όμως, τον Ιούλιο του 2020, ενώ η δίκη τελείωνε, το Ανώτατο Δικαστήριο της Καρελίας ζήτησε να γίνει και τρίτη δίκη, κάτι ασυνήθιστο έως και πρωτοφανές. Ο Ντμίτριεφ με τον δικηγόρο του προσέφυγαν σε ανώτερα δικαστήρια, στην Αγία Πετρούπολη και τη Μόσχα. Τελικά, η υπόθεσή του έφτασε στο Ανώτατο Δικαστήριο της Ρωσικής Ομοσπονδίας, το οποίο στις 27/12/2021 αύξησε την ποινή του σε 15 χρόνια.

Ο Ντμίτριεφ εκτίει το υπόλοιπο της ποινής του στη Σωφρονιστική Αποικία 18 (IK-18), στον οικισμό Πότμα της περιοχής Ζούμποβο Πολιάνσκι, στη Δημοκρατία της Μορδοβίας. Πρόκειται για σκληρή φυλακή-στρατόπεδο εργασίας, πρώην γκουλάγκ... Ο τιμημένος με ρωσικά και διεθνή βραβεία Ντμίτριεφ θα αποφυλακιστεί, εκτός απροόπτου, μετά το 2035...