Η Χάνα Άρεντ, ο ναζισμός και η «κοινοτοπία του κακού»: Όταν συνηθισμένοι άνθρωποι διαπράττουν τα πιο φριχτά εγκλήματα

Η ωμότητα της βίας αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της «κοινοτοπίας του κακού», ενός όρου που συνδέθηκε με τη Γερμανοαμερικανίδα εβραϊκής καταγωγής φιλόσοφο Χάνα Άρεντ. Παρακολουθώντας τη δίκη του ναζί αξιωματούχου Άντολφ Άιχμαν από τα έδρανα του δικαστηρίου, η Άρεντ κατόρθωσε, στο εμβληματικό έργο της «Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ», να αναλύσει τον πυρήνα του ναζισμού και τον τρόπο με τον οποίο αυτός εφαρμόστηκε στην πράξη.

Η κεντρική της θέση ήταν ότι τα πιο φρικτά εγκλήματα μπορούν να διαπραχθούν από απολύτως συνηθισμένους ανθρώπους, όταν παύουν να σκέφτονται κριτικά τις πράξεις και τις συνέπειές τους και υπακούν τυφλά στους ανωτέρους τους με γραφειοκρατικό και μηχανικό τρόπο. «Υπάρχει μια ιδιότυπη αλληλεξάρτηση μεταξύ της έλλειψης κριτικής σκέψης και του κακού», είχε γράψει η Άρεντ.

Φέτος συμπληρώνονται 120 χρόνια από τη γέννησή της στο Ανόβερο και σειρά εκδηλώσεων διοργανώνεται σειρά εκδηλώσεων καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους σε ολόκληρη τη Γερμανία, ιδίως στην πρωτεύουσα της Κάτω Σαξονίας. Εκεί στα τέλη Οκτωβρίου θα διεξαχθούν και οι «Ημέρες Χάνα Άρεντ», με διαλέξεις, σεμινάρια, προβολές και συζητήσεις αφιερωμένες στο έργο της, το οποίο μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ.

Η άνοδος του ναζισμού, η ανάδυση του αυταρχισμού, του εθνικισμού και του ακραίου λαϊκισμού, αλλά και η ευθύνη του ατόμου ως πολίτη απέναντι στην εξουσία, αποτελούν κομβικές πτυχές της σκέψης της, οι οποίες εξακολουθούν να λειτουργούν ως προειδοποίηση για τη σημερινή Γερμανία και την Ευρώπη.

Θαυμαστό παιδί του εικοστού αιώνα

Η Χάνα Άρεντ γεννήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 1906. Υπήρξε, με έναν τρόπο, «παιδί του εικοστού αιώνα»: παιδί της προόδου και της παρακμής, των πολέμων αλλά και της επίπονης υπέρβασής τους. Σπούδασε Φιλοσοφία και Θεολογία στο Μάρμπουργκ και συνέχισε τις σπουδές της στο Φράιμπουργκ και τη Χαϊδελβέργη. Μαθήτευσε κοντά στον Μάρτιν Χάιντεγκερ και έλαβε το διδακτορικό της το 1928 υπό την επίβλεψη του Καρλ Γιάσπερς.

Όπως σημειώνει η DW σε παλαιότερο άρθρο της Ζίλκε Μπάρτλικ, η Άρεντ, νωρίτερα από πολλούς άλλους, ήδη από το 1931, είχε προβλέψει ότι οι Εθνικοσοσιαλιστές θα έρχονταν στην εξουσία. Σε αντίθεση με τους περισσότερους Γερμανούς, θεωρούσε ήδη από το 1933 ότι έπρεπε να υπάρξει ενεργή αντίσταση στο καθεστώς.

Την ίδια χρονιά μετανάστευσε στη Γαλλία, εργάστηκε για σιωνιστικές οργανώσεις στο Παρίσι, ασχολήθηκε με την ακαδημαϊκή έρευνα και, το 1941, κατέφυγε μαζί με τον σύζυγο και τη μητέρα της, μέσω της Λισαβόνας, στη Νέα Υόρκη. Εκεί απέκτησε την αμερικανική υπηκοότητα και έζησε έως τον θάνατό της, το 1975.

Ελευθερία της σκέψης, εξουσία και τυραννία

Στα σημαντικότερα έργα της συγκαταλέγονται οι «Απαρχές του Ολοκληρωτισμού», «Η Ανθρώπινη Κατάσταση», «Περί Επανάστασης» και «Άνθρωποι σε Σκοτεινούς Καιρούς». Είτε αναλύει τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ού αιώνα, όπως τον ναζισμό και τον σταλινισμό, είτε εξετάζει τις σύγχρονες μορφές τυραννίας και τις παρακαταθήκες της Αμερικανικής και της Γαλλικής Επανάστασης, η Άρεντ επιστρέφει διαρκώς στο ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: πώς μπορεί να διασφαλιστεί ακέραιη η πολιτική ελευθερία απέναντι στη σαρωτική και φθοροποιό δύναμη της εξουσίας.

Για την Άρεντ, η κοινωνική ανυπακοή δεν είναι μια αυθόρμητη άρνηση, αλλά μια συγκροτημένη πολιτική πράξη που στηρίζεται σε επιχειρήματα, συλλογική δράση και ατομική ευθύνη.

«Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να υπακούει», έλεγε χαρακτηριστικά, υπενθυμίζοντας ότι η ελευθερία προϋποθέτει κρίση, σκέψη και υπευθυνότητα. Ένα μήνυμα που εξακολουθεί να βρίσκει απήχηση σε μια εποχή πολιτικής αβεβαιότητας και κοινωνικής πόλωσης.

Πηγή: Deutsche Welle