Νίκων Αρκουδέας: Η ζωή, οι μάχες και οι αντιθέσεις του αστυνομικού που έγινε σύνθημα στα χείλη των αναρχικών

Οι περισσότεροι αρχηγοί της Ελληνικής Αστυνομίας από την ίδρυσή της, το 1984 μέχρι και σήμερα, έχουν παραμείνει στην αφάνεια ή έχουν κερδίσει τα περιβόητα 15 λεπτά δημοσιότητας που τους αντιστοιχούσαν, όπως είχε πει και ο Άντι Γουόρχολ. Ο μοναδικός αρχηγός που, όχι μόνο κέρδισε πολλά περισσότερα λεπτά δημοσιότητας αλλά, κατάφερε να αποκτήσει και δικό του σύνθημα το οποίο ακουγόταν από τα χείλη των αναρχικών, ήταν ο Νίκων Αρκουδέας.

Και μπορεί ο Αρκουδέας, να έφυγε από τη ζωή, σαν σήμερα, πριν από 21 χρόνια, το όνομά του όμως παραμένει συνδεδεμένο με τα Εξάρχεια, τις επιχειρήσεις «Αρετή» και το ΠΑΣΟΚ.

Πώς συνδυάζονται όλα αυτά; Ο Νίκων Αρκουδέας, τόσο με την επαγγελματική του πορεία όσο και με τις προσωπικές του επιλογές, κατάφερε να τα συνδυάσει.

Από τη Λακωνία στην κορυφή της ΕΛ.ΑΣ

Μανιάτης στην καταγωγή, ο Νίκων Αρκουδέας γεννήθηκε το 1928 στην Πολιάνα Λακωνίας (νυν Άγιος Νίκων Μεσσηνίας) και πήγε σχολείο στην Αρεόπολη. Ήταν απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών Αστυνομίας Πόλεων και της Παντείου Ανώτατης Σχολής Πολιτικών Επιστημών (σημερινό Πάντειο Πανεπιστήμιο). Η επαγγελματική του σταδιοδρομία στην Αστυνομία Πόλεων, ήταν συνεχώς σε μάχιμες θέσεις.

Μεταξύ άλλων υπηρέτησε στο Α΄ Αστυνομικό Τμήμα Αθηνών, στο Β΄ Αστυνομικό Τμήμα Πειραιώς, στο Τμήμα Αστυνόμευσης της τότε Αστυνομικής Διεύθυνσης Αθηνών και ως διευθυντής στην Γ' Αστυνομική Υποδιεύθυνση. Μάλιστα, υπάρχουν αναφορές πως ο Νίκων Αρκουδέας είχε υπηρετήσει για ένα διάστημα και στην Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας. Τη δεκαετία του '80, έγινε διοικητής των ΜΑΤ και των ΜΕΑ (Μονάδες Ειδικών Αποστολών), στη συνέχεια αττικάρχης, και τελικά αρχηγός της ΕΛΑΣ το διάστημα 1986-1988. Κατά τη διάρκεια της πολυετούς καριέρας του, ο Αρκουδέας έφθασε μέχρι το βαθμό του αντιστράτηγου.

Κατέβαινε ο ίδιος στους δρόμους

Η φήμη του Αρκουδέα ήταν παροιμιώδης εξαιτίας της επιλογής του να κατεβαίνει ο ίδιος στους δρόμους και να συνδιαλέγεται με τους «αντιπάλους» του και να συντονίζει τις επιχειρήσεις στο «πεδίο». Την κίνησή του αυτή, θαύμαζαν οι φίλοι του και σέβονταν οι «εχθροί» του. Υπήρχαν όμως και οι επικριτές, αυτοί που «έβλεπαν» την συγκεκριμένη τακτική ως μια «βιτρίνα» η οποία έκρυβε από πίσω την βίαιη καταστολή.

Κατηγορήθηκε για υπερβολική σκληρότητα

Είναι οι ίδιοι που τον κατηγόρησαν για αστυνομική βία και υπερβολική σκληρότητα, ιδιαίτερα κατά τις «επιχειρήσεις Αρετή» που πραγματοποιούσε στα Εξάρχεια. Ο Νίκων Αρκουδέας αρνήθηκε τις κατηγορίες ενώ τόνιζε πως δεδομένης της έκρυθμης κατάστασης που επικρατούσε στην περιοχή, ήταν συγκρατημένος κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων, ενώ πριν την επέμβαση των ΜΑΤ, προσπαθούσε να λύσει το όποιο θέμα με κουβέντα και διαπραγματεύσεις.

Βέβαια, οι διαπραγματεύσεις ναυαγούσαν και ακολουθούσε σκηνικό χάους στους δρόμους των Εξαρχείων. Μαρτυρίες από τη δεκαετία του '80 επιβεβαιώνουν πως ο Αρκουδέας προσπαθούσε να αποφύγει τη βία, ωστόσο φαίνεται πως δεν ακολουθούσαν την ίδια γραμμή και οι υφιστάμενοι του.

Τι είναι οι επιχειρήσεις «Αρετή» που έκαναν τον Αρκουδέα σύνθημα στα χείλη των αναρχικών

Επί της θητείας του Αρκουδέα, εντατικοποιήθηκαν οι επιχειρήσεις «Αρετή» στα Εξάρχεια. Επρόκειτο για επιχειρήσεις - σκούπα με στόχο να... καθαρίσει η περιοχή. Οι συγκεκριμένες επιχειρήσεις υπήρχαν και πριν τον Αρκουδέα, ωστόσο επί των ημερών του έγιναν πιο συχνές και, σύμφωνα με αναφορές, πιο άγριες. Η πρώτη επιχείρηση «Αρετή» υπό τις διαταγές του, έγινε τον Σεπτέμβριο του 1984 και επί ένα διήμερο, τα Εξάρχεια θύμιζαν καζάνι που βράζει.

Ο Αρκουδέας, ως επικεφαλής αστυνομικός, βρισκόταν από την πρώτη στιγμή στο σημείο και ανά τακτά διαστήματα προσπαθούσε να έρθει σε συνεννόηση με τους «αντιπάλους» του προκειμένου να αποφευχθούν τα χειρότερα και να μη λάβουν τα επεισόδια μεγαλύτερες διαστάσεις.

Προφανώς, και οι δυο πλευρές δεν έβρισκαν κοινό κώδικα επικοινωνίας οπότε το... ξύλο ήταν μονόδρομος. Εκείνη την εποχή όμως, οι αναρχικοί των Εξαρχείων, κάνουν σύνθημα στα χείλη τους το όνομα του Αρκουδέα.

«Αλλαγή δε γίνεται χωρίς τον Αρκουδέα, αυτός δεν είναι μπάτσος, είναι μια ιδέα» ακούγεται στις πορείες και γράφεται ιστορία καθώς πρόκειται για τον πρώτο αστυνομικό που καταφέρνει να γίνει σύνθημα μεταξύ των αναρχικών.

Η εντολή του Αρκουδέα στη Μάχη της Καλογρέζας που δεν τηρήθηκε

Μελανό σημείο στην πορεία του Αρκουδέα αποτέλεσε η λεγόμενη Μάχη της Καλογρέζας, την οποία το κοινό παρακολουθούσε σε ζωντανή αναμετάδοση. Η ένοπλη συμπλοκή ανάμεσα στον αναρχικό Μιχάλη Πρέκα και τις δυνάμεις της αστυνομίας, έλαβε χώρα την 1η Οκτωβρίου 1987 στην Καλογρέζα. Όλα ξεκίνησαν όταν, ο καταζητούμενος και φυγόδικος τότε Μιχάλης Πρέκας, μαζί με τους συντρόφους του Χριστόφορο Μαρίνο και Κλέαρχο Σμυρναίο, επιχείρησαν να αφαιρέσουν έναν ασύρματο από περιπολικό για να παρακολουθούν τις κινήσεις των αρχών. Μετά τον εντοπισμό τους από τις Αρχές, ακολούθησε καταδίωξη κατά την οποία ο Πρέκας βρήκε καταφύγιο σε πολυκατοικία της περιοχής.

Ο Αρκουδέας, είχε δώσει ρητή εντολή να συλληφθεί ζωντανός ο Πρέκας. Ωστόσο, μετά από πολύωρη ανταλλαγή πυρών μεταξύ του καταζητούμενου και της Αστυνομίας, ο Πρέκας κατέληξε τραυματισμένος.

Οι αστυνομικοί, εισέβαλλαν στο διαμέρισμα και τον έβαλαν αιμόφυρτο στο περιπολικό προκειμένου να τον μεταφέρουν σε νοσοκομείο. Όμως, ο Πρέκας στη διαδρομή άφησε την τελευταία του πνοή. Τις επόμενες ημέρες ξεκίνησε ανταλλαγή ανακοινώσεων. Συλλογικότητες, φίλοι και σύντροφοι του νεκρού άφηναν να εννοηθεί ή το έλεγαν ανοιχτά πως ο Πρέκας δεν πέθανε συνέπεια των τραυμάτων του αλλά κάτι άλλο συνέβη εντός του περιπολικού. Από την πλευρά της η Ελληνική Αστυνομία διέψευδε τους ισχυρισμούς και επέμενε πως ο Πρέκας πέθανε λόγω των τραυμάτων του.



Μια ακόμα, δοκιμασία την οποία κλήθηκε να αντιμετωπίσει ο Αρκουδέας ήταν η σύγκρουση που σημειώθηκε κατά τη διάρκεια πανελλαδικού συλλαλητηρίου φοιτητών ανάμεσα στους σπουδαστές και τις δυνάμεις των ΜΑΤ, στις 13 Νοεμβρίου 1987. Επρόκειτο για την πρώτη μετωπική σύγκρουση φοιτητών με τα ΜΑΤ στην Αθήνα μετά τη Μεταπολίτευση ενώ ειρωνικά δόθηκε ο τίτλος «Η εξέγερση του παχέος εντέρου». Η σύγκρουση σημειώθηκε στην οδό Σταδίου, όταν τα ΜΑΤ απέκλεισαν τον δρόμο στους 20.000 φοιτητές και σπουδαστές που συμμετείχαν στο συλλαλητήριο. Η τότε κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου είχε απαγορεύσει στη διαδήλωση να φτάσει στην πλατεία Συντάγματος με πρόσχημα την προστασία του Οικουμενικού Πατριάρχη Δημητρίου, ο οποίος επισκεπτόταν τότε την Αθήνα. Η κατάσταση εκτροχιάστηκε και η κατάσταση παρέμενε τεταμένη για πολλές ημέρες.

Η δολοφονία του 15χρονου Καλτεζά που έφερε τριγμούς στην Αστυνομία και τον έκανε Αττικάρχη

Η σταδιοδρομία του Νίκωνα Αρκουδέα κορυφώθηκε τον Δεκέμβριο του 1986, όταν και ανέλαβε την ηγεσία του σώματος της Ελληνικής Αστυνομίας ως Αρχηγός της ΕΛ.ΑΣ., μετά τους τριγμούς που προκλήθηκαν εξαιτίας της δολοφονίας του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά. Ο μαθητής συμμετείχε σε διαδηλώσεις για την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου το 1985. Την ώρα που ο ανήλικος έτρεχε μαζί με άλλους διαδηλωτές προς την πλατεία Εξαρχείων, ο 27χρονος τότε αστυνομικός Αθανάσιος Μελίστας τον πυροβόλησε στο πίσω μέρος του κεφαλιού από απόσταση είκοσι μέτρων με αποτέλεσμα τον θάνατό του μαθητή. Ο θάνατός του προκάλεσε εκτεταμένα επεισόδια αλλά και καταλήψεις στο Χημείο και το Πολυτεχνείο.

Μετά τα γεγονότα, ο Υπουργός Εσωτερικών και Δημόσιας Τάξης Μένιος Κουτσόγιωργας, καθώς και ο Αναπληρωτής Υπουργός Θανάσης Τσούρας, υπέβαλαν τις παραιτήσεις τους για λόγους ευθιξίας, τις οποίες ωστόσο ο Πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου δεν έκανε δεκτές.

Παράλληλα, με απόφαση του Θανάση Τσούρα, απομακρύνθηκαν προσωρινά από τα καθήκοντά τους ο Αρχηγός της ΕΛ.ΑΣ. Γεώργιος Ρωμοσιός, ο Κλαδάρχης Ασφάλειας Τάξης Μανώλης Μποσινάκης και ο Γενικός Διευθυντής Αστυνομίας Αττικής Στέλιος Τζανάκης, ώστε να διευκολυνθεί η διεξαγωγή της έρευνας.

Στις 30 Νοεμβρίου, έπειτα από σχετική εισήγηση του Αναπληρωτή Υπουργού, το Υπουργικό Συμβούλιο αποφάσισε την επιστροφή των Ρωμοσιού και Μποσινάκη στις θέσεις τους, κρίνοντας πως δεν έφεραν ευθύνη. Αντίθετα, τη θέση του Στέλιου Τζανάκη ως Αττικάρχης ανέλαβε ο Αστυνομικός Διευθυντής Νίκων Αρκουδέας ο οποίος παρέμεινε στη θέση μέχρι τον Απρίλιο του 1988, οπότε και παραιτήθηκε και αποστρατεύθηκε.

Η παρεξηγημένη τρυφερότητα του Αρκουδέα

Μετά την αποστράτευσή του, ο Νίκων Αρκουδέας μίλησε για εκείνες τις «παλιές ωραίες ημέρες και άγρυπνες νύχτες» σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «Τα Νέα». Ερωτώμενος για την κόντρα του με τους αναρχικούς, τόνισε πως «ακόμα και η πιο άγρια αντιμετώπιση, έκρυβε μέσα της μια παρεξηγημένη τρυφερότητα και από τις δύο πλευρές».

Σε ερώτηση για το ποιος κέρδισε το «ντέρμπι» ανάμεσα σε αστυνομικούς και αναρχικούς σημείωσε: «Ό,τι συμβαίνει σε κάθε αγώνα θρίλερ: 0-0».

Οι δημοσιογράφοι έφτιαξαν τον όρο «αττικάρχη» για τον ένθερμο υποστηρικτή του ΠΑΣΟΚ

Θερμός υποστηρικτής του ΠΑΣΟΚ και του Ανδρέα Παπανδρέου, ο Αρκουδέας με την άνοδο του κόμματος στην εξουσία το 1981 ανέλαβε Διευθυντής Τάξης Αττικής, θέση που περιελάμβανε τα ΜΑΤ και τα ΜΕΑ. Όταν το 1984 συγχωνεύθηκαν η Χωροφυλακή και η Αστυνομία Πόλεων για να δημιουργηθεί η σημερινή Ελληνική Αστυνομία, ο Αρκουδέας προήχθη και διορίστηκε Γενικός Αστυνομικός Διευθυντής Αττικής. Τότε, οι δημοσιογράφοι της εποχής για να τον χαρακτηρίσουν, δημιούργησαν τον όρο «αττικάρχης», ένα προσωνύμιο που με τον καιρό υιοθετήθηκε για τον εκάστοτε κάτοχο της θέσης. Στη συνέχεια ο Αρκουδέας διετέλεσε αρχηγός της Ελληνικής Αστυνομίας από το Δεκέμβριο του 1986 ως τον Απρίλιο του 1988, οπότε και παραιτήθηκε.

Μετά την αποστρατεία του, εκλέχθηκε στην Κεντρική Επιτροπή του ΠΑΣΟΚ και ήταν υποψήφιος βουλευτής Α΄ Αθηνών στις εκλογές της περιόδου 1989-1990, αλλά για λίγες ψήφους δεν κατάφερε να εκλεγεί. Αργότερα έγινε διευθυντής Ασφαλείας στην Ιονική Τράπεζα και για ένα διάστημα ορίστηκε γενικός διευθυντής του Ολυμπιακού Σταδίου στην Καλογρέζα.

Το 1994 εκλέχθηκε δημοτικός σύμβουλος του Δήμου Αθηναίων με την παράταξη του Θεόδωρου Πάγκαλου, και το 1998 με την παράταξη της Μαρίας Δαμανάκη. Στα τελευταία του χρόνια διετέλεσε πρόεδρος του Συλλόγου Πολιανιτών Μάνης και στέλεχος του ΠΑΣΟΚ Παλαιού Φαλήρου. Συνεισέφερε σε πολλές πολιτιστικές δραστηριότητες Μανιατών.

Ο Νίκων Αρκουδέας πέθανε σαν σήμερα, πριν 21 χρόνια, και συγκεκριμένα στις 4 Σεπτεμβρίου του 2005, σε ηλικία 77 ετών.