Το Νησί του Διαβόλου: Η αληθινή ιστορία πίσω από τον θρυλικό «Πεταλούδα» και τη φυλακή-κολαστήριο

Μόλις 73 χρόνια έχουν περάσει από τη μέρα που οι βαριές πόρτες της -ίσως- πιο σκληρής και διαβόητης φυλακής στην παγκόσμια ιστορία, σφάλισαν για πάντα. Σαν σήμερα, στις 22 Αυγούστου του 1953, το Νησί του Διαβόλου, το επίγειο «κολαστήριο» της Γαλλικής Δημοκρατίας που λειτούργησε για έναν ολόκληρο αιώνα, πέρασε οριστικά στην ιστορία ως ένα από τα σκοτεινότερα κεφάλαια της ανθρωπότητας.

Οι περισσότεροι ίσως να έμαθαν γι' αυτόν τον τόπο μαρτυρίου μέσα από την θρυλική ταινία «ο Πεταλούδας» του Φράνκλιν Σάφνερ, με τις καθηλωτικές ερμηνείες των Στιβ ΜακΚουήν και Ντάστιν Χόφμαν υπό τους ήχους της αριστουργηματικής μουσικής του Τζέρι Γκόλντσμιθ. Πίσω όμως από τη χολιγουντιανή οθόνη, η πραγματικότητα ήταν ασύλληπτα πιο εφιαλτική.

Επίγεια κόλαση με ποσοστό θνησιμότητας 75%

Η ποινική αποικία του Καγιέν βρισκόταν στα Νησιά Σωτηρίας της Γαλλικής Γουϊάνας και έγινε γνωστή σε όλο τον κόσμο ως «Νήσος του Διαβόλου». Το σωφρονιστικό αυτό σύμπλεγμα λειτούργησε για περισσότερο από έναν αιώνα και συγκεκριμένα από το 1852 έως το 1953. Κατάδικοι από κάθε γωνιά της Δεύτερης Γαλλικής Αυτοκρατορίας ήταν οι... κάτοικοι του. Η φήμη του σφραγίστηκε από την απάνθρωπη συμπεριφορά του προσωπικού, τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης που έφταναν τους κρατούμενους στα όριά τους, το ανθυγιεινό τροπικό κλίμα και τις φονικές ασθένειες. Στις χειρότερες περιόδους, το ποσοστό θνησιμότητας των κρατουμένων άγγιζε το εφιαλτικό 75%.

Ένα φυσικό οχυρό

Η Νήσος του Διαβόλου είναι μια βραχώδης, φοινικόφυτη νησίδα του Ατλαντικού Ωκεανού, που βρίσκεται περίπου 7 μίλια στα ανοιχτά των ακτών της Γαλλικής Γουιάνας, ακριβώς απέναντι από τις εκβολές του ποταμού Κουρού. Αποτελεί το μεγαλύτερο νησί του νησιωτικού συμπλέγματος των Νησιών της Σωτηρίας. Πρόκειται για μια μακρόστενη λωρίδα γης 1.200 μέτρων με μέγιστο πλάτος 400 μέτρων και υψόμετρο που φτάνει τα 130 μέτρα. Τα ορμητικά θαλάσσια ρεύματα και οι κίνδυνοι της περιοχής μετέτρεψαν το νησί σε ένα φυσικό οχυρό από το οποίο η διαφυγή ήταν πρακτικά αδύνατη.

Οι κρατούμενοι είχαν σχετική ελευθερία

Το σύστημα των φυλακών δεν βρισκόταν σε ένα μόνο σημείο αλλά τόσο στα νησιά της Σωτηρίας όσο και στην ηπειρωτική χώρα. Στο σύμπλεγμα των Νησιών της Σωτηρίας, το μεγαλύτερο νησί λειτουργούσε ως κέντρο υποδοχής του γενικού πληθυσμού, όπου οι κρατούμενοι κινούνταν με σχετική ελευθερία αφού η απόδρασή τους ήταν αδύνατη.

Το νησί Σαν-Τζοζέφ ήταν ο τόπος της απόλυτης απομόνωσης, προορισμένος για όσους έκαναν το λάθος να επιχειρήσουν να αποδράσουν ή έπραξαν αδικήματα κατά την κράτησή τους στην ποινική αποικία των φυλακών.

Η ίδια η Νήσος του Διαβόλου φυλασσόταν ειδικά για τους πολιτικούς κρατουμένους. Παράλληλα, στην ηπειρωτική χώρα κατασκευάστηκαν υποστηρικτικές δομές στο Κορού, στην Καγιέν (που αργότερα έγινε η πρωτεύουσα της περιοχής) και στο Σαν Λοράν.

Το κολαστήριο που προκάλεσε αντιδράσεις

Από το 1852, επί αυτοκρατορίας Ναπολέοντα Γ΄, τα Νησιά της Σωτηρίας μετατράπηκαν σε τόπο εκτοπισμού για Γάλλους ποινικούς καταδίκους, οι οποίοι είχαν καταδικαστεί από ορκωτά δικαστήρια. Ο πυρήνας της ποινικής αποικίας ήταν ένα σκληρό στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας που εκτεινόταν κατά μήκος των συνόρων με τη σημερινή επικράτεια του Σουρινάμ (τότε Ολλανδική Γουιάνα). Το συγκρότημα απέκτησε γρήγορα τη φήμη ενός απάνθρωπου κολαστηρίου, προκαλώντας κατά καιρούς έντονες αντιδράσεις και εκκλήσεις για μεταρρυθμίσεις. Η ανεξέλεγκτη βία μεταξύ των τροφίμων, σε συνδυασμό με τις τροπικές ασθένειες που θέριζαν, άφηναν ελάχιστους επιζώντες, οι οποίοι κατάφεραν τελικά να επιστρέψουν στη Γαλλία μεταφέροντας τη φρίκη που έζησαν.

Η Νήσος του Διαβόλου αποτέλεσε τον πλέον... αγαπημένο προορισμό της Γαλλικής Δημοκρατίας για την εξορία πολιτικών αντιπάλων, κατασκόπων και ατόμων που κατηγορήθηκαν για εθνική προδοσία, κερδίζοντας επάξια τον τίτλο μιας από τις πιο κακόφημες φυλακές του κόσμου. Μάλιστα, κατά τη διάρκεια της μακράς ιστορίας της, ορισμένες από τις εγκαταστάσεις της χρησιμοποιήθηκαν για ένα διάστημα ακόμη και ως λεπροκομείο.

Το πείραμα που απέτυχε

Γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα πραγματοποιήθηκε ένα πείραμα: 15 εταίρες μεταφέρθηκαν στο Νησί του Διαβόλου υπό τη φύλαξη μοναχών, με την ελπίδα να ενθαρρύνουν τους κρατουμένους να δημιουργήσουν οικογένειες. Το εγχείρημα απέτυχε, δεν δημιουργήθηκε καμία οικογένεια, ενώ οι καβγάδες μεταξύ των ανδρών έγιναν συχνότεροι και τελικά ξέσπασε επιδημία σύφιλης στο νησί.

Η υπόθεση Ντρέιφους

Ο πλέον διάσημος τρόφιμος στην ιστορία της φυλακής ήταν ο Γαλλοεβραίος λοχαγός Άλφρεντ Ντρέιφους ο οποίος καταδικάστηκε άδικα για εθνική προδοσία. Ο Ντρέιφους μεταφέρθηκε στο νησί στις 13 Απριλίου 1895. Κατά τη διάρκεια του τετραετούς εγκλεισμού του, μέχρι την αποφυλάκισή του τον Ιούνιο του 1899, έζησε σε μια απομονωμένη καλύβα όπου έγραψε περίπου 1.000 επιστολές τις οποίες έκανε ημερολόγιο. Η πολιτική και δικαστική αυτή σκευωρία συγκλόνισε τη Γαλλία στα τέλη του 19ου αιώνα, αποκαλύπτοντας το βαθύ κύκλωμα διαφθοράς και τον αντισημιτισμό που επικρατούσε στις τάξεις του στρατεύματος.

Στην τροχιά των διαστημικών πυραύλων

Το 1938 η Γαλλία απαγόρευσε οριστικά τη μεταγωγή νέων κρατουμένων στις αποικιακές φυλακές, οδηγώντας στο σταδιακό κλείσιμο του συμπλέγματος που ολοκληρώθηκε το 1953. Τη φροντίδα για τον επαναπατρισμό των εναπομεινάντων καταδίκων ανέλαβε ο Στρατός της Σωτηρίας, αν και ορισμένοι επέλεξαν να μείνουν μόνιμα στη Γαλλική Γουιάνα.

Το 1965, η κυριότητα των νησιών παραχωρήθηκε στο νεοϊδρυθέν Διαστημικό Κέντρο της Γουιάνας (CNES), καθώς τα νησιά βρίσκονται ακριβώς κάτω από την τροχιά εκτόξευσης των διαστημικών πυραύλων προς τον Ατλαντικό. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να εκκενώνονται πλήρως πριν από κάθε αποστολή. Σήμερα, με τη φροντίδα της διαστημικής υπηρεσίας, τα ιστορικά κτίρια έχουν αναστηλωθεί και το άλλοτε απομονωμένο σύμπλεγμα έχει μετατραπεί σε τουριστικό πόλο έλξης, υποδεχόμενο περισσότερους από 50.000 επισκέπτες κάθε χρόνο.

Οι αποδράσεις που ίσως και να μην έγιναν

Παρά τα αυστηρά μέτρα ασφαλείας, η ιστορία της φυλακής στο Νησί του Διαβόλου περιλαμβάνει και κάποιες αποδράσεις, οι οποίες ίσως και να μην έγιναν ποτέ...

Κλεμέν Ντιβάλ: Ο αναρχικός καταδικασθείς σε ισόβια κατάφερε να δραπετεύσει τον Απρίλιο του 1901. Κατέφυγε στη Νέα Υόρκη, όπου έζησε το υπόλοιπο της ζωής του καταγράφοντας τις εμπειρίες του στο βιβλίο «Revolte».

Η Ομάδα των Τεσσάρων: Τον Οκτώβριο του 1936, οι Φρανσουά Φρεν, Πολ Ρενουσί, Ρέιμοντ Βοντ και Τζοβάνι Μπατιστότι έφτασαν στις Παρθένες Νήσους με μια αυτοσχέδια βάρκα που συνετρίβη σε ύφαλο, επιζώντας μετά από απίστευτες κακουχίες.



Ο «Πεταλούδας» (Ανρί Σαριέ): Το διάσημο βιβλίο «Papillon» (1969) περιγράφει την απόδραση του Σαριέ και του συντρόφου του, Συλβέν, πάνω σε σάκους γεμάτους καρύδες. Αν και η ιστορία καθήλωσε το παγκόσμιο κοινό, οι γαλλικές αρχές και ιστορικοί απέδειξαν αργότερα από τα επίσημα αρχεία ότι ο Σαριέ δεν είχε φυλακιστεί ποτέ στη Νήσο του Διαβόλου αλλά σε χερσαία φυλακή, και ότι το βιβλίο αποτελούσε σύνθεση μυθοπλασίας και διηγήσεων άλλων καταδίκων.