Αρχεία Άρολζεν: Οι Γερμανοί επιστρέφουν κειμήλια Ελλήνων που βρέθηκαν σε στρατόπεδα ναζί

Η λέξη Vergangenheits-bewältigung, φεργκανγκεν-χαϊτσμπεβέλτιγκουνγκ, δεν είναι μόνο δυσπρόσφερτη για οποιονδήποτε μη γερμανομαθή. Είναι και εντελώς ακατανόητη ως έννοια, καθώς εφευρέθηκε για να αποδώσει την ιδιότυπη εμμονή της μεταπολεμικής Γερμανίας με τον χιτλερικό εαυτό της. Πρακτικά, Vergangenheitsbewältigung σημαίνει για έναν σύγχρονο Γερμανό ότι οφείλει να αυτοτιμωρείται εις το διηνεκές, να συμμετέχει με συνέπεια και επιμέλεια στην εθνική συλλογική αυτομαστίγωση, ανακινώντας διαρκώς και παντί τρόπω όλα όσα κάθε άλλος λαός θα είχε σπρώξει κάτω από το χαλί της εσκεμμένης λήθης. Εν προκειμένω, την απέραντη ναζιστική φρικωδία.

Το Vergangenheitsbewältigung, επίσης, δεν είναι μία αφηρημένη έννοια, αλλά μεταφράζεται σε δεκάδες δράσεις, οι οποίες συνθέτουν όλες μαζί τον θεμελιώδη ψυχαναγκασμό των Γερμανών με μια αέναη, θεσμικά κατοχυρωμένη και συστηματική προσπάθεια να αποδείξουν ότι είναι πρωταθλητές ακόμη και στην ενοχή, ότι μπορούν να προσομοιώσουν, με πειραματόζωο τον εαυτό τους, την αδιανόητη οδύνη που προξένησε στην ανθρωπότητα η χιτλερική αιμοδιψής παραφροσύνη. Ετσι, μεταξύ των άλλων, επιδιώκεται η εδραίωση και διάδοση της Erinnerungskultur, μιας κουλτούρας μνήμης, στην οποία περιλαμβάνονται οργανισμοί και υπηρεσίες όπως τα Αρχεία Αρολζεν.

Με έδρα στο κρατίδιο της Εσσης, περίπου 185 χλμ. βόρεια της Φρανκφούρτης, η λουτρόπολη Μπαντ Αρολζεν, άλλοτε αγαπημένος τόπος για τους ναζί καθώς εκεί λειτουργούσε κέντρο ανώτατων πολεμικών σπουδών για την ελίτ των Ες-Ες, φιλοξενεί σε ένα τέως ανάκτορο, πάλαι ποτέ φανατικών χιτλερικών ευγενών, τα Αρχεία Αρολζεν. Τη μεγαλύτερη παγκοσμίως συλλογή τεκμηρίων γύρω από τα θύματα και τους επιζήσαντες των ναζιστικών θηριωδιών. Το γεγονός ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος από τα συνολικά 40 εκατομμύρια έγγραφα των Αρχείων έχουν ψηφιοποιηθεί και είναι διαθέσιμα ελεύθερα στο Διαδίκτυο, όπως και ότι σε αυτά καταγράφεται η μαρτυρική διαδρομή που ακολούθησαν ως κρατούμενοι των Γερμανών περί τα 17,5 εκατομμύρια άνθρωποι αρκεί για να αποτυπώσει το πόσο σημαντική είναι για τη διατήρηση της μνήμης η κιβωτός των Αρχείων Αρολζεν. Τα οποία, άλλωστε, τελούν υπό την αιγίδα της UNESCO ως μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Ως ένα διεθνές κέντρο που διαφυλάσσει και αναδεικνύει την πιο πλούσια και άρτια συλλογή τεκμηρίων του συγκεκριμένου είδους στον κόσμο, θα έλεγε κανείς ότι τα Αρχεία Αρολζεν είναι η συνείδηση του ανθρώπινου γένους - ή ένα πολύ κρίσιμο κομμάτι της εν πάση περιπτώσει. Επιπλέον, εξόχως σημαντικό στοιχείο των Αρχείων αποτελεί η συλλογή αντικειμένων με περίπου 3.000 φακέλους με προσωπικά είδη που βρέθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης των ναζί. Φερ' ειπείν, οικογενειακές φωτογραφίες, ρολόγια -χειρός και τσέπης-, κοσμήματα, πορτοφόλια, μικρά αξεσουάρ περιποίησης όπως ξυράφια, χτένες, κουτιά πούδρας κ.ά.

Επιστροφή της κλεμμένης μνήμης

Από το 2016, τα Αρχεία Αρολζεν ανέλαβαν οικειοθελώς την πρωτοβουλία να επιστρέψουν στους απογόνους όσων είχαν διατελέσει κρατούμενοι στα στρατόπεδα του θανάτου τα προσωπικά αντικείμενά τους.

Το εγχείρημα αυτό, ασύλληπτα δύσκολο και συχνά εξίσου επώδυνο, εντάχθηκε στην ευρύτερη δράση #StolenMemory (Κλεμμένη Μνήμη), μια κανονική εκστρατεία ανασκαφής και εν μέρει επανόρθωσης ενός ζοφερού παρελθόντος. Διότι στις πλείστες των περιπτώσεων, τα ανευρεθέντα κειμήλια ήταν και τα τελευταία περιουσιακά στοιχεία των διωκόμενων, ό,τι πρόλαβαν να ρίξουν στις τσέπες τους τη στιγμή της σύλληψης και της βίαιης αρπαγής τους από τους ναζί. Οι ιδιοκτήτες τέτοιων αντικειμένων, μάλιστα, εντοπίστηκαν τελικά σε περισσότερες από 30 χώρες, κυρίως όμως στην Πολωνία και την πρώην Σοβιετική Ενωση.

Μια τυπική αγγελία εκ μέρους των Αρχείων Αρολζεν για την προσέλκυση της προσοχής οποιουδήποτε θα μπορούσε να βοηθήσει στον εντοπισμό συγγενών μοιάζει κάπως έτσι: «Αναζητούμε συγγενείς του Γεωργίου Σαγματόπουλου από την Ελλάδα, που γεννήθηκε στις 6 Αυγούστου 1920. Στις 6 Ιουνίου 1944, ο 24χρονος τότε οδηγός έφτασε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Neuengamme (Νόιενγκάμε) στο Αμβούργο με άλλους 849 πολιτικούς κρατούμενους, έχοντας μεταφερθεί εκεί από την Αθήνα. Τα Ες-Ες έδωσαν στους κρατουμένους από την Ελλάδα συνεχόμενους αριθμούς, από το 32302 έως το 33150. Ο Γεώργιος Σαγματόπουλος καταχωρίστηκε με τον αριθμό 32517. Μέχρι τη μεταφορά αυτή, δεν υπήρχαν Ελληνες στο Νόιενγκάμε. Επιπλέον, περίπου 90 Ελληνίδες μεταφέρθηκαν σε διάφορους βοηθητικούς χώρους καταναγκαστικής εργασίας πέριξ του κεντρικού στρατοπέδου. Τα έγγραφα των Αρχείων Αρολζεν δεν περιέχουν καμία πληροφορία για την τύχη που είχε ο Σαγματόπουλος στο Νόιενγκάμε».

Ωστόσο, η αναπάντεχη, παράδοξη και απολύτως συγκινητική παράμετρος της αναζήτησης κληρονόμων που δικαιούνται να ανακτήσουν τα πενιχρά κατάλοιπα των χαμένων προγόνων τους έγκειται στο ότι όσα δεν κατάφεραν τα Αρχεία Αρολζεν με τις δικές τους δυνάμεις, το έφεραν εις πέρας μαθητές γυμνασίων. Οπως ακριβώς συνέβη στην περίπτωση του Γεώργιου Σαγματόπουλου, για τον οποίο, βήμα-βήμα, αποκαλύφθηκε ότι καταγόταν από τον Πόντο και ότι, πιθανότατα, το επώνυμό του ήταν ελληνική απόδοση κάποιας προγονικής επαγγελματικής ιδιότητας σχετική με το σαμάρωμα ζώων. Συνελήφθη στο μπλόκο της Νίκαιας το 1944 και κατόπιν οδηγήθηκε στο φοβερό στρατόπεδο κράτησης του Χαϊδαρίου. Από εκεί, μαζί με πολλούς άλλους Ελληνες, στις 25 Μαΐου 1944 μεταφέρθηκε στη Γερμανία και στο στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας Μπρέμεν-Φάργκε, ένα από τα μεγαλύτερα παραρτήματα του προαναφερθέντος Νόιενγκάμε στη Βόρεια Γερμανία. Ο Γεώργιος Σαγματόπουλος απεβίωσε στις 23 Απριλίου του 1945 σε ηλικία μόλις 25 ετών.

Ομως, η προσπάθεια ανεύρεσης απογόνων και συγγενών απέδωσε. Εν ζωή, στο Κερατσίνι, βρίσκονται τα παιδιά του αδελφού και της αδελφής του Σαγματόπουλου και οι δικοί τους απόγονοι, δεύτερης και τρίτης γενιάς. Κατ' αυτό τον τρόπο έκλεισε ένας κύκλος που είχε ανοίξει πριν από δεκαετίες, όταν η αδελφή και η μητέρα του θύματος είχαν απευθύνει την απεγνωσμένη έκκλησή τους στον Ερυθρό Σταυρό. Τελικά, όμως, αυτοί που λύτρωσαν τους συγγενείς του Σαγματόπουλου από την αγωνία και την απορία για το τι είχε απογίνει ο άνθρωπός τους ήταν μια ομάδα μαθητών από το 7ο Γυμνάσιο Νέας Ιωνίας Αττικής. Μια παρέα παιδιών που με τη στήριξη των καθηγητών τους υποδύθηκαν για μερικούς μήνες τους ιδιωτικούς ντετέκτιβ, ακολουθώντας το ένα χνάρι μετά το άλλο και φτάνοντας έως την τελική επανασυναρμολόγηση του παζλ με όσα κομμάτια είχαν απομείνει.

Η ιστορία των Αρχείων

Πηγαίνοντας πίσω, στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια και το 1948, τα σημερινά Αρχεία Αρολζεν είχαν ιδρυθεί από τους Συμμάχους ως Διεθνής Υπηρεσία Αναζητήσεων. Το 1952, ο τότε επικεφαλής της είχε χαρακτηρίσει την Υπηρεσία με τη μνημειώδη φράση «η βιτρίνα της δημοκρατίας» σε μια απόπειρα να υπερθεματίσει σχετικά με τον πρωταγωνιστικό ρόλο της μνήμης για την αποτροπή της επανάληψης όσων είχε μόλις βιώσει ο κόσμος εξαιτίας των ναζί.

Με το πέρασμα του χρόνου η Υπηρεσία μετονομάστηκε, φέροντας εφεξής τον ουδέτερο και σαφώς λιγότερο δυσοίωνο τίτλο «Αρχεία Αρολζεν», ενώ η διοίκησή τους ανατέθηκε σε διεθνή επιτροπή, η οποία αποτελείται από εκπροσώπους 11 κρατών (Βέλγιο, Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία, Ελλάδα, ΗΠΑ, Ισραήλ, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Ολλανδία, Πολωνία). Η διεύθυνση των Αρχείων εναλλάσσεται ανά έτος μεταξύ των εποπτευόντων κρατών. Μάλιστα, την προηγούμενη εβδομάδα πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη η τελετή παράδοσης της σκυτάλης από την Ιταλία στο Ισραήλ, ενώ προ διετίας την προεδρία ασκούσε η Ελλάδα. Τη χώρα μας στα Αρχεία Αρολζεν εκπροσωπεί με απόφαση του υπουργού Εξωτερικών ο προϊστάμενος της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου ΥΠΕΞ, Γεώργιος Πολυδωράκης, ενώ το όλο έργο χρηματοδοτείται από την κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Ενδεικτικά, ο προϋπολογισμός των Αρχείων Αρολζεν για τη φετινή χρονιά ανέρχεται σε 18,8 εκατ. ευρώ.

Τα τελευταία 6 χρόνια περίπου, μία από τις σημαντικές και προβεβλημένες ευρύτερα δραστηριότητες των Αρχείων Αρολζεν είναι η εκστρατεία #StolenMemory, η οποία ξεκίνησε ως μια περιοδεύουσα έκθεση. Στο πλαίσιο αυτό, παρουσιάστηκαν σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες φωτογραφίες αντικειμένων, τα οποία φυλάσσονται στα Αρχεία. Μέσω της παγκόσμιας συγκίνησης και του έντονου ενδιαφέροντος που προξένησε η πρωτοβουλία #StolenMemory, εντοπίστηκε μεγάλος αριθμός απογόνων, στους οποίους και αποδόθηκαν εκατοντάδες αντικείμενα. Ευτελή στην πλειονότητά τους, πλην μονάκριβα κειμήλια για τις οικογένειες όσων θανατώθηκαν από τους ναζί.

Τα παιδιά-Σέρλοκ Χολμς

Οπως σημειώνεται από τα Αρχεία Αρολζεν, η διαδικασία της ανεύρεσης των νόμιμων κληρονόμων μόνο εύκολη δεν ήταν. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα μόνα στοιχεία που υπήρχαν στα Αρχεία ήταν το όνομα του ιδιοκτήτη, γραμμένο σε έναν φάκελο μέσα στον οποίο οι Γερμανοί είχαν τοποθετήσει το εκάστοτε αντικείμενο, και ενίοτε κάποια ελάχιστα επιπλέον στοιχεία, όπως π.χ. η ημερομηνία γέννησης του θύματος, η πόλη ή ακόμη και η διεύθυνση στην οποία είχε συλληφθεί. Ασφαλώς, θα πρέπει στη σπανιότητα των δεδομένων να προσθέσει κανείς την επιπλέον δυσκολία των χειρόγραφων σημειώσεων. Οπου οι καταχωρίσεις δεν γίνονταν με γραφομηχανή - το τι αναγράφεται στην καρτέλα κάθε κρατουμένου επαφίεται στο πόσο ευανάγνωστη, ή συνήθως όχι, είναι η καλλιγραφία από την πένα του Γερμανού γραφέα στρατιώτη.

Ανάμεσα στις κρατικές αρχές ανά τον κόσμο που ειδοποιήθηκαν από τη διεύθυνση των Αρχείων Αρολζεν, η χώρα μας αντέδρασε με εξαιρετικά πρωτότυπο και δημιουργικό τρόπο ως προς τη μεθοδολογία της έρευνας. Διότι μόνο στην Ελλάδα αναπτύχθηκε συστηματικά και σε κεντρικό επίπεδο μια οργανωμένη διυπουργική συνεργασία μεταξύ της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του υπουργείου Εξωτερικών και της Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων του υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού.

Πιο συγκεκριμένα, ο διευθυντής της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου, ο εμπειρογνώμων πρεσβευτής-σύμβουλος Α' Γιώργος Πολυδωράκης, σε συντονισμό με την κυρία Βασιλική Κεραμίδα, διευθύντρια του ιδιαίτερου γραφείου του Γενικού Γραμματέα Θρησκευμάτων, Γιώργου Καλατζή, επεξεργάστηκαν μια ιδέα που είχαν αρχικά συζητήσει το 2021 και εντέλει προχώρησαν στην υλοποίηση του προγράμματος εμπλοκής μαθητών Μέσης Εκπαίδευσης στις προσπάθειες εντοπισμού κληρονόμων. Ετσι, προέκυψε μια εντελώς καινοτόμος εκπαιδευτική δράση, η οποία κινητοποίησε τη σχολική κοινότητα και τη μετέτρεψε σε καθαυτό πρωταγωνιστή στην έρευνα και τον εντοπισμό των οικογενειών των κρατουμένων στα γερμανικά στρατόπεδα.

Περίπου ως την αρχή του του 2024 ήταν γνωστό ότι στα Αρχεία Αρολζεν φυλάσσονταν τα προσωπικά αντικείμενα 8 Ελλήνων. Με επιπλέον κινητροδότηση από την ελληνική προεδρία στη Διεθνή Επιτροπή για τα Αρχεία Αρολζεν (από τον Ιούνιο του 2024 έως τον Ιούνιο του 2025) και κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους 2024-’25, ανατέθηκε σε μαθητές και μαθήτριες σχολικών μονάδων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης από ολόκληρη τη χώρα η αναζήτηση για 7 οικογένειες Ελλήνων ιδιοκτητών των αντικειμένων που βρέθηκαν στα Αρχεία. Και καθώς αποδείχθηκε εξόχως επιτυχημένο και δημοφιλές, το ίδιο πρόγραμμα #StolenMemory συνεχίστηκε και το επόμενο σχολικό έτος, για την απόδοση των προσωπικών αντικείμενων από ακόμη τέσσερις άτυχους Ελληνες.

Ανταποκρίθηκαν 12 σχολικές μονάδες στην πρόσκληση συμμετοχής που απηύθυνε το υπουργείο Παιδείας και στο τέλος τέσσερα σχολεία κατόρθωσαν να βρουν τους επιζώντες συγγενείς ισάριθμων εγκλείστων.

Από την άποψη της αποτελεσματικότητας στην εκπλήρωση της αποστολής, ιδιαίτερη μνεία δικαιούνται οι μαθητές-ερευνητές από το Εσπερινό Επαγγελματικό Λύκειο Ευόσμου Θεσσαλονίκης, μαζί με τον καθηγητή/καθοδηγητή τους, τον κ. Αγγελο Χοτζίδη. Οι οποίοι έχουν λύσει δύο γρίφους, αρχίζοντας από τον εντοπισμό των συγγενών κάποιου Γεωργίου Χανά την πρώτη χρονιά συμμετοχής τους στο πρόγραμμα #StolenMemory. Τη δεύτερη επανέλαβαν τον θρίαμβό τους, ανευρίσκοντας απογόνους του Ευάγγελου Κερασιώτη.

Σε ό,τι αφορά τον πρώτο, τον Γεώργιο Χανά, η άκρη του νήματος ήταν όταν η ομάδα από το ΕΠΑΛ Ευόσμου κατάφερε να πάρει αντίγραφο της ληξιαρχικής πράξης θανάτου από την αρμόδια αρχή του Αμβούργου. Σε αυτήν αναφερόταν μεν ότι ο Χανάς είχε πεθάνει το 1944 από εντερίτιδα, ο επιβλέπων καθηγητής Α.Χοτζίδης όμως εικάζει ότι αυτή ήταν απλώς μια τυπική αναφορά. Η πραγματική αιτία θανάτου ενός νέου ανθρώπου ήταν, πιθανότατα, τα βασανιστήρια και οι τρομακτικές κακουχίες που είχε υποστεί ως αιχμάλωτος των ναζί. Εν πάση περιπτώσει, στην ίδια αυτή ληξιαρχική πράξη αναγραφόταν ένα εξόχως χρήσιμο στοιχείο - έστω και με λάθη: η διεύθυνση κατοικίας του Χανά στη Νίκαια.

Ο κ. Χοτζίδης επικοινώνησε με το δημοτολόγιο στον Δήμο Νίκαιας, με το στρατολογικό γραφείο στον Πειραιά, καθώς και με τον Ερυθρό Σταυρό. Οποία έκπληξη! Ο φάκελος του Γεωργίου Χανά ανασύρθηκε από το αρχείο και μέσα από αυτόν βρέθηκε το όνομα της κόρης της αδελφής του. Και όταν έγινε η επαφή μαζί της, η ανιψιά του αγνοούμενου, μετά από το σοκ και την κατάπληξη, ένωσε τις δυνάμεις της με τα παιδιά προκειμένου να αποκαλυφθούν όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία για τον θείο της. Ο οποίος για την ίδια είχε χαθεί κάπου στη Γερμανία σε ηλικία 19 ετών, ενώ βάσει στοιχείων που επικαλέστηκε με τη σειρά του ο κ. Χοτζίδης ο Χανάς απεβίωσε σε ηλικία 29 χρόνων. Οι δυνάμεις του δεν τον κράτησαν στη ζωή για περισσότερο από 17 ημέρες αφότου τον έκλεισαν στο ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Το προσωπικό αντικείμενο του Γεωργίου Χανά, όπως βρέθηκε στα Αρχεία Αρολζεν, ήταν ένα δαχτυλίδι με μια εγχάρακτη ημερομηνία, ενδεχομένως ενός αρραβώνα που έγινε σιωπηρά μέσα στην Κατοχή. Κανείς από τους απογόνους του δεν το ήξερε - και κανείς δεν πρόκειται να μάθει πια κάτι περισσότερο γι' αυτό. Πάντως, οι μαθητές του ΕΠΑΛ Ευόσμου έφεραν εις πέρας το καθήκον τους, παραδίδοντας το δαχτυλίδι σε μία από τις ανιψιές/εγγονές του αείμνηστου σε μια ειδική τελετή που διοργανώθηκε τον Νοέμβριο του 2025.

Δύο δαχτυλίδια

Στην ίδια εκδήλωση ανακοινώθηκε ότι παρόμοια επιτυχία είχε και μια ομάδα μαθητών από το Γυμνάσιο Νεοχωρίου Αρτας, επίσης με ένα δαχτυλίδι, το οποίο θα αποδιδόταν αργότερα, τον Φεβρουάριο του 2026, στον 84χρονο πια γιο του χαμένου στη Γερμανία Χρήστου Τακτικού.

Το Εσπερινό ΕΠΑΛ Ευόσμου Θεσσαλονίκης. Το Γυμνάσιο Νεοχωρίου Αρτας. Το Γενικό Λύκειο Ασπροπύργου. Το 2ο Γενικό Λύκειο Κορωπίου. Το 7ο Γυμνάσιο Νέας Ιωνίας Αττικής. Το 1ο Γενικό Λύκειο Υμηττού. Σχολεία από μη προνομιούχες περιοχές ανά την Ελλάδα, με μαθητές σε ρόλο ερευνητών και ανασκαφέων στα μακάβρια αρχεία μίας από τις μεγαλύτερες τραγωδίες που βίωσε ποτέ η σύγχρονη ανθρωπότητα. Μαθητές, δε, οι οποίοι δεν είχαν καμία ιδιαίτερη έφεση προς την Ιστορία πριν εμπλακούν στην αναζήτηση του όποιου ίχνους άφησαν πίσω τους οι δύσμοιροι Ελληνες εκτοπισθέντες στα κολαστήρια των ναζί.

Ωστόσο, την ερχόμενη Πέμπτη, τα υπουργεία Εξωτερικών και Παιδείας συνδιοργανώνουν μια πολύ ξεχωριστή τελετή για την απόδοση των προσωπικών αντικειμένων των Ευάγγελου Κερασιώτη, Δημητρίου Βατιάδη, Γεωργίου Σαγματόπουλου και Νικολάου Φασουλιώτη στους απογόνους τους. Με τις σχολικές ομάδες παρούσες, οι οποίες και θα κληθούν να παρουσιάσουν τα συνολικά αποτελέσματα των προσπαθειών τους. Και στο περιθώριο αυτών των παρεμβάσεων, όπως έχει ήδη γίνει σε τηλεοπτική εκπομπή αφιερωμένη στα Αρχεία Αρολζεν και την εκστρατεία #StolenMemory, αναμένεται η εξομολόγηση κάποιου εφήβου, ο οποίος θα πει: «Πίστευα ότι η Ιστορία ως μάθημα είναι βαρετή και ότι αυτή η έρευνα δεν θα οδηγούσε πουθενά. Τελικά, αυτό που καταφέραμε, αυτό που μας συνέβη ψάχνοντας, ήταν κάτι πολύ διαφορετικό. Είδαμε τι πέρασαν αυτοί οι άνθρωποι, πόσο υπέφεραν πραγματικά. Μάθαμε γι' αυτούς».