Η αμφιλεγόμενη βασίλισσα Φρειδερίκη: Τι έγραφε στο ημερολόγιό της από τον Εμφύλιο στη δικτατορία

Εν ζωή η Φρειδερίκη υπήρξε ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα πρόσωπα της Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, ενώ ακόμη και με τον θάνατό της το 1981 -άθελα και ερήμην, βεβαίως- κατάφερε να διχάσει τον εγχώριο πολιτικό κόσμο.

Ο δυναμικός και ισχυρογνώμων χαρακτήρας της, η έφεσή της στην ίντριγκα και τη χειραγώγηση των ανδρών σε θέσεις εξουσίας που την περιέβαλλαν δεν τη μετέτρεψαν απλώς σε εύκολο στόχο. Τη δαιμονοποίησαν, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα ώστε η αλήθεια για τον βίο και την πολιτεία της να έχει πια συσσωματωθεί, ανεπανόρθωτα μάλλον, με την υπερβολή και τον μύθο.

Βασίλευε εκείνη συνθλίβοντας εντελώς την, ούτως ή άλλως, υποτονική προσωπικότητα του φιλάσθενου συζύγου της, βασιλέα Παύλου; Είχε άραγε εξωσυζυγικές σχέσεις με τον στρατηγό Τζορτζ Μάρσαλ και τον εν Ελλάδι σταθμάρχη της CIA Αλεν Ντάλες;

Γιατί το 1964 «σκοτώθηκε» με τον εισέτι ευνοούμενό της Κωνσταντίνο Καραμανλή; Και βέβαια, τι ακριβώς επεδίωκε με την ίδρυση ενός ολόκληρου δικτύου παιδουπόλεων σε όλη τη χώρα την εποχή του Εμφυλίου; Τα ζητήματα που εγείρονται γύρω από τον πραγματικό ρόλο, την επιρροή και την καθαρή δύναμη της Φρειδερίκης μοιάζουν με νέμεση για τη νεοελληνική ιστοριογραφία: θα την απασχολούν εσαεί.

Ταυτόχρονα, και όλως παραδόξως, δεν υπάρχει ούτε μία ολοκληρωμένη, επιστημονικά τεκμηριωμένη βιογραφία μιας γυναίκας που αντικειμενικά λάτρεψε με πάθος τη θετή της πατρίδα, την Ελλάδα.

Μια χώρα στην οποία αφιέρωσε τη ζωή της κατ’ ουσίαν από το 1938, όταν και παντρεύτηκε τον Παύλο, έως τον σχετικά πρόωρο θάνατό της, στα 64 της χρόνια, τον Φεβρουάριο του 1981. Τυπικά και επίσημα, η Φρειδερίκη, πριγκίπισσα του Αννόβερου, υπήρξε βασίλισσα των Ελλήνων από το 1947 έως το 1964. Είχε γεννηθεί στη Γερμανία στις 18 Απριλίου του 1917.

Δηλαδή, πριν από 109 χρόνια ακριβώς. Με αφορμή την επέτειο της γεννήσεώς της, η οποία συμπίπτει με την ολοκλήρωση του σίριαλ για την απόδοση ελληνικής ιθαγένειας, μαζί με το δικαίωμα εκλέγειν και εκλέγεσθαι στους απογόνους της ως Ντε Γκρες, το «Πρώτο Θέμα» αναδιφεί σε μια μνημειώδη έκδοση από τον οίκο Καπόν, το «Ημερολόγιο της βασίλισσας Φρειδερίκης 1938-1967». Ενα ογκώδες, τρίτομο έργο, του είδους των πρωτότυπων ιστορικών τεκμηρίων που σπανίζουν στην ελληνική βιβλιογραφία.

Στις περίπου 1.400 σελίδες του ημερολογίου, σε υποδειγματική επιμέλεια από τον Κώστα Μ. Σταματόπουλο, αποτυπώνεται σχολαστικά το καθημερινό πρόγραμμα της Φρειδερίκης, όπως το κατέγραψαν οι προσωπικοί γραμματείς της, μια σειρά από κυρίες επί των τιμών.

Μολονότι τα φλέγοντα ερωτήματα παραμένουν για τον ρόλο και το βάθος της παρέμβασής της στα παιχνίδια εξουσίας, το ημερολόγιο φωτίζει τη Φρειδερίκη από μια πρωτότυπη οπτική γωνία, κυρίως ως μια αεικίνητη, πανταχού παρούσα περσόνα. Μια γυναίκα που άκουγε μόνο τον εαυτό της, δρώντας ως απόλυτη κυρίαρχος της μοίρας της - που συχνά ήταν η μοίρα ενός ολόκληρου έθνους.

Εκδρομή στο μέτωπο

«14 Φεβρουαρίου 1949, Ωρα 9:45, Αναχώρησις εκ Καβάλλας δια Ξάνθην. Καθ’ οδόν υπερίπτα της βασιλικής πομπής μικρόν αεροπλάνον με τον ανταποκριτήν του περιοδικού “Life” Κον Duncan ο οποίος εφωτογράφιζε την περιοδείαν των Βασιλέων.

Ωρα 11:15, Αφιξις εις Ξάνθην όπου εγένετο ενθουσιώδης υποδοχή εις τους Βασιλείς. Οι Βασιλείς μετέβησαν εις την νομαρχίαν όπου παρουσιάσθησαν εις Αυτούς αι Αρχαί της πόλεως και κατόπιν ο Βασιλεύς ωμίλησεν εις τον λαόν από τον εξώστην. Στρατιώτης της Ξάνθης προσέφερεν εις την Βασίλισσα μικρόν ελαφάκι.

16 Φεβρουαρίου 1949, Ωρα 10:00, Αφιξις εις χωρίον Αγιος Γεώργιος (σ.σ.: περίπου 50 χλμ. από το Καρπενήσι) όπου η Βασιλική Ακολουθία επεβιβάσθη εις jeep. Ο Βασιλεύς ωδήγει το ιδικόν του jeep συνοδευόμενος υπό της Βασιλίσσης κ.α.

Ωρα 11:00, Αφιξις εις Τυμφρηστόν όπου επέρασαν αλυσσίδας εις τους τροχούς των jeep. Η διαδρομή από εκεί έως το Καρπενήσι ήτο τρομερά εντυπωσιακή διότι η ακολουθία διήρχετο διά μέσου χιόνος η οποία κατά τόπους έφθανε τα 3 μέτρα, ενώ πτώματα συμμοριτών ακόμη εκείτοντο εις τας πλαγιάς των βουνών».

Στην εμπόλεμη ζώνη

Στην αρχή του 1948, και ενώ ακόμη αντηχούσαν ριπές όπλων καθώς η πολιορκία της Κόνιτσας από τον Δημοκρατικό Στρατό είχε μόλις λήξει με την υποχώρηση των ανταρτών, η Φρειδερίκη αποτόλμησε επίσκεψη σε αυτό ακριβώς το τόσο σκληρά και αιματηρά διεκδικούμενο κεφαλοχώρι.

Ανεξαρτήτως των κινήτρων και των προθέσεών της, ακόμη και της αφέλειάς της που θα μπορούσε να είχε αποβεί καταστροφική, η Φρειδερίκη έπαιζε με τις πιθανότητες, είτε να κινδυνεύσει σοβαρά, είτε ακόμη και να μην επιστρέψει ποτέ από την Κόνιτσα.

Το ταξίδι στην καρδιά της εμπόλεμης ζώνης τον Ιανουάριο του 1948 και ενώ ο Εμφύλιος κορυφωνόταν, ήταν εξαιρετικά παρακινδυνευμένο για οποιονδήποτε - και εις τη νιοστή για τη Βασίλισσα των Ελλήνων. Εξάλλου, ακόμη και στη διάρκεια του πλου προς την Πρέβεζα, το σκάφος που τη μετέφερε πέρασε ξυστά από μια νάρκη.

Καθόλου τυχαία, λοιπόν, στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της υπό τον (ακατανόητο) τίτλο «Μέτρον κατανοήσεως» (εκδ. Βιβλιομεταφραστική, Αθήνα, 1971), η Φρειδερίκη χαρακτηρίζει το ταξίδι στην Κόνιτσα «ένα από τα μεγαλύτερα γεγονότα της ζωής μου». Εξηγώντας περαιτέρω ότι «η Κόνιτσα είναι ένα χωριό που συμβολίζει την Ελλάδα των ημερών εκείνων, ένα χωριό όπου η ανθρώπινη τραγωδία και η ανθρώπινη δόξα ζουν κοντά-κοντά στη μικρή λωρίδα της γης του».

Πέραν της αυτονόητης, ακραίας διακινδύνευσης που συνεπαγόταν η μετάβασή της στην Κόνιτσα, η Φρειδερίκη, ειδικά τη συγκεκριμένη περίοδο, αντιμετώπιζε ένα επιπλέον πρόβλημα: τη σοβαρή ασθένεια του συζύγου της βασιλέως Παύλου, ο οποίος είχε καθηλωθεί επί εβδομάδες στην κλίνη του, προσβεβλημένος πιθανότατα από τυφοειδή πυρετό.

Επομένως, για να εκπληρώσει την απονενοημένη αποστολή της στην Κόνιτσα δεν έπρεπε προηγουμένως να παρακάμψει την κατηγορηματική άρνηση του στρατιωτικού επιτελείου, αλλά και τις αρνητικές εντυπώσεις που θα δημιουργούσε η απουσία της από το πλευρό του βαρέως ασθενούντος Παύλου.

Εντέλει, πάντως, προτίμησε να φύγει για την Κόνιτσα εναποθέτοντας τις ελπίδες της για ταχείαν ανάρρωση του άνακτος στα λεπτεπίλεπτα δάκτυλα της διεθνούς φήμης πιανίστριας Τζίνας Μπαχάουερ. Φρειδερίκη verbatim, από την αυτοβιογραφία της: «Ευτυχώς, η μεγάλη μας Ελληνίς πιανίστα Τζίνα Μπαχάουερ συνέβη να βρίσκεται την εποχή εκείνη στην Αθήνα.

Τοποθετήσαμε ένα πιάνο δίπλα στο δωμάτιο του Παύλου και η πιανίστα, με την πόρτα ανοιχτή, του έπαιζε Μπάχ, Μπετόβεν και Σοπέν. Κάθε φορά που έπαιζε ο πυρετός έπεφτε, για ν’ ανεβή και πάλι όταν τελείωνε. Μια μέρα έπαιξε ασταμάτητα, συμβάλλοντας έτσι σημαντικώτατα στην ανάρρωσή του».

Οπότε, δεδομένων αυτών των συμπληρωματικών πληροφοριών, η αποτύπωση της «Επιχείρησης: Κόνιτσα» στο ημερολόγιό της προσδίδει επιπρόσθετο ενδιαφέρον:

«7 Ιανουαρίου 1948, Ωρα 8:20, Η Αυτή Μεγαλειότης η Βασίλισσα, ανεχώρησε δι’ αυτοκινήτου Ford Station Wagon εξ Ιωαννίνων διά Κόνιτσαν. Προηγούντο και ήποντο τεθωρακισμένα αυτοκίνητα και jeep. Εις την διακλάδωσιν των οδών Κονίτσης και Βασιλικού εγένετο συνάντησις μετά στρατιωτικών τμημάτων τα οποία επρόκειτο να προωθηθούν εις Κόνιτσαν και δι’ αυτών επλαισιώθη η Βασιλική φάλαγξ.

Προ της αναχωρήσεως η Βασίλισσα εχαιρέτησε τους παρατεταγμένους άνδρας προς ους μετέδωσεν τον χαιρετισμόν της Α.Μ. του Βασιλέως, ενώ ούτοι εζητωκραύγαζαν ενθουσιωδώς. Καθ’ οδόν συνηντήθη η Βασίλισσα μετά πεδινού πυροβολικού το οποίον επιθεώρησεν και εχαιρέτησεν εκ μέρους του Βασιλέως.

Την Βασίλισσαν προσεφώνησεν ο Λοχίας Κούζης διατρανώσας τα πατριωτικά αισθήματα υπό των οποίων κατέχεται ο στρατός και παρακαλέσας Αυτήν να βεβαιώση την Α.Μ. τον Βασιλέα και όλους τους Ελληνας ότι “ενόσω υπάρχη ο Στρατός πόδι συμμορίτου δεν θα πατήση πουθενά”.

«Οι ηρωϊκοί τραυματίαι»

Ωρα 11:00, Η Α.Μ., η Βασίλισσα αφίχθη εις την άρτι ζευχθείσαν γέφυραν του Μπουραζάνη, την οποίαν διήλθεν πρώτη πεζή υπό τας ζητωκραυγάς των εκεί ακόμη εργαζομένων τμημάτων μηχανικού και εθελοντών πολιτών. Η ιστορική αυτή διέλευσις ήτο συγκινητικωτάτη.

Ωρα 11:55, Αφιξις εις Κόνιτσαν όπου όλος ο πληθυσμός ανέμενεν την Βασίλισσαν με συγκινητικές εκδηλώσεις ενθουσιασμού. Η Βασίλισσα επροχώρησε πεζή διά μέσου του πλήθους, κατευθυνθείσα αμέσως εις τας διαφόρους οικίας όπου εστεγάζονται οι ηρωϊκοί τραυματίαι. Την Βασίλισσαν ωδήγη ο Επίατρος Παπαδάκης όστις παραδειγματικώς εξετέλεσε το καθήκον του επιδείξας τελείαν επιστημονικήν κατάρτισιν και ηρωϊσμόν κατά την επίδεσιν και νοσηλείαν των 150 τραυματιών.

Εις όλους τους θαλάμους όπου κατέκειντο οι ηρωϊκοί τραυματίαι η εμφάνισις της Βασιλίσσης προεκάλει αυθορμήτους εκδηλώσεις αφοσιώσεως και ευγνωμοσύνης διά την επίσκεψήν Της. Η Βασίλισσα ωμίλει εις ένα έκαστον απονέμουσα ιδιοχείρως αναμνηστικόν σταυρόν. Η επίσκεψίς Της εις τα εσπαρμένα καθ’ όλην την πόλιν οικήματα όπου εστεγάζοντο οι τραυματίαι διήρκησεν υπέρ της ώρας.

Ευθύς κατόπιν η Βασίλισσα επέβη jeep διά να μεταβή εις την Παιδόπολιν. Εις την πλατείαν το πλήθος εσταμάτησαν το jeep με ενθουσιώδεις εκδηλώσεις, η δε Βασίλισσα σταθείσα ορθία επ’ αυτού τους ωμίλησεν ως εξής: “Ήλθα διά να σας φέρω τον χαιρετισμόν του Βασιλέως.

Ξέρετε ότι είναι άρρωστος και ότι η θέσις της γυναικός είναι εις το πλευρόν τους ανδρός της. Ξέρετε πόσον με αγαπά ο Βασιλεύς, όμως αγαπά εσάς περισσότερον, διότι μ’ έστειλε σε εσάς”. Ο κόσμος παρελήρησεν από ενθουσιασμόν και συγκίνησιν».

«Κακοποιό επίθεση»

Εκ φύσεώς τους, τα ημερολόγιά της εστιάζουν κυρίως στα τεκταινόμενα, την κατά το δυνατόν ακριβή καταγραφή των γεγονότων στην καθημερινότητά της. Οι σκέψεις και οι απόψεις της, όμως, αποτυπώνονται πολύ πιο ελεύθερα στο «Μέτρον Κατανοήσεως», αποσπάσματα του οποίου χρησιμοποιεί συχνά ο επιμελητής του «Ημερολογίου» προκειμένου να αποδώσει ολοκληρωμένη εικόνα.

Αναπόφευκτα, δε, από το «Ημερολόγιο» λείπουν κάποιες εξόχως ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες, όπως ο συγχρωτισμός της Φρειδερίκης με τους μπαρουτοκαπνισμένους αξιωματικούς στην Κόνιτσα: «Δεν υπήρχε ούτε ένας τους που να μην έχει ελαφρά ή σοβαρά τραύματα. Ηταν ακόμη αξύριστοι και βρώμικοι από τη μάχη.

Αλλά στα μάτια τους έλαμπε ο ενθουσιασμός και η ανδρεία. Μοιράσθηκαν μαζί μου το πενιχρό γεύμα τους. Μου έδωσαν να δω μερικές από τις χειροβομβίδες που είχαν περιέλθει στα χέρια τους, και που είχαν τσεχοσλοβακικά και ρωσικά διακριτικά. Οταν ανακάλυψα πως οι χειροβομβίδες δεν ήσαν άδειες, έσπευσα να τους τις δώσω πίσω. Και οι αξιωματικοί δεν αντελήφθησαν ότι, παρ’ όλο που είχα καταφέρει να φθάσω στην Κόνιτσα, εξακολουθούσα πάντοτε να φοβάμαι τις γεμάτες χειροβομβίδες».

Οπως και να έχει, το ταξίδι της βασίλισσας στην Κόνιτσα τον Ιανουάριο του 1948 ήταν κομβικής σημασίας διότι, όπως θα έγραφε πολλά χρόνια αργότερα η ίδια, «κατά τη διάρκεια της ασθενείας του Παύλου, οι κομμουνισταί εξαπέλυσαν μια κακοποιό επίθεση εναντίον ενός από τα μεγαλύτερα χωριά μας, της Κονίτσης, κοντά στην αλβανική μεθόριο.

Τώρα ένα μικρό στρατιωτικό απόσπασμα επιχειρούσε να συγκρατήση τέσσερις χιλιάδες κομμουνιστοσυμμορίτες, οι οποίοι είχαν περικυκλώσει το χωριό. Η προσπάθεια που κατέβαλαν για να το καταλάβουν ήταν τρομακτική. Είχαν ανάγκη από μια αστική περιφέρεια, στην οποία θα εγκαθιστούσαν εκείνο που επρόκειτο να ονομάσουν “Ελεύθερη Ελληνική Πρωτεύουσα”.

Καθημερινά στιγμιότυπα

Ο Παύλος ήταν φοβερά στενοχωρημένος, πράγμα που δεν συντελούσε στην ανάρρωσή του, γιατί πίστευε πως θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί -πάνω, στην Ηπειρο, για να εμψυχώση τα στρατεύματα και τον πληθυσμό. Μία από τις πολλές παιδοπόλεις μου, στην οποία είχα 250 προσφυγόπουλα, ήταν εγκατεστημένη λίγο πιο έξω από το χωριό, σε μια πρώην αγροτική σχολή. Μάθαμε πως βρισκόταν ανάμεσα σε διασταυρούμενα πυρά κομμουνιστών και στρατού.

Ο Στρατηγός Δόβας, ο διοικητής της Κονίτσης, ανέφερε με τον ασύρματο στον σύζυγό μου πως είχε στείλει δέκα πέντε άνδρες, με επικεφαλής έναν αξιωματικό, για να υπερασπισθούν τα παιδιά. Είχαν διαταγή είτε να τα σώσουν είτε να πέσουν κατά το εγχείρημά τους. Λίγο αργότερα, ο ίδιος ο Στρατηγός Δόβας τραυματίσθηκε βαρειά. Ο Παύλος μού ζήτησε να πάω στην Ηπειρο, για να είμαι κοντά στα στρατεύματα, τα οποία εκείνος δεν μπορούσε να επισκεφθή.

Για μένα ήταν φρικτό να τον εγκαταλείψω, έτσι που ήταν βαρειά άρρωστος, αλλ’ ήξερα πως αυτό θα επιδρούσε κατευναστικά στην ανησυχία του. Και, επίσης, είχα βαθειά συγκινηθή από την εμπιστοσύνη του προς εμένα. Δεν αγνοούσε πως αυτό θα ήταν για μένα επικίνδυνο, αλλά πρώτα απ’ όλα ερχόταν η Ελλάς, δεν αγνοούσα πως ήταν επικίνδυνο να τον εγκαταλείψω, γιατί η ασθένειά του πολύ απείχε από τη θεραπεία της, αλλά πρώτα απ’ όλα ερχόταν η Ελλάς».

«Παρασκευή 17 Ιανουαρίου 1947, Ωρα 17:00, Τέιον προς τιμήν της Α.Β.Υ. υπό των Κυριών της Αλεξανδρουπόλεως. Εν συνεχεία η Α.Β.Υ. ανεδέξατο της κολυμβήθρας 10 παιδιά απόρων οικογενειών». (Η Φρειδερίκη τότε ήταν σύζυγος διαδόχου, εξ ου και η επίσημη προσφώνησή της ήταν «Αυτής Βασιλική Υψηλότης-Α.Β.Υ.» Από την 1η Απριλίου 1947 θα αποκαλείτο πλέον «Μεγαλειοτάτη».)

Το δώρο του Μποδοσάκη

27 Οκτωβρίου 1947, Η Α.Μ. η Βασίλισσα εδέχθη τον ράπτη Αυτής Kον Dessès διά την δοκιμήν των φορεμάτων της.

7 Νοεμβρίου 1947, Ωρα 11:00, η Α.Μ. η Βασίλισσα εδέχθη εις ακρόασιν τον Υπουργόν των Ναυτικών σχετικώς με την αναχώρησιν της Μεγαλειοτάτης με αντιτορπιλλικόν διά τους γάμους της Α.Β.Υ. Διαδόχου της Αγγλίας Πριγκιπίσσης Ελισσάβετ.

Ωρα 11:30 η Α.Μ. η Βασίλισσα εδέχθη εις ακρόασιν τον Κον Ιωάννην Μποδοσάκην Αθανασιάδην ο οποίος της προσέφερε ωραιότατον μεταξωτόν ύφασμα.

8 Νοεμβρίου 1947, Η μικροβιολογική εξέτασις του αίματος της Α.Μ. του Βασιλέως απέδειξεν ότι πρόκειται περί τυφοειδούς πυρετού. Η Α.Μ. η Βασίλισσα είναι αποφασισμένη να αναβάλη το εις Αγγλίαν ταξείδι της διά τους Πριγκιπικούς γάμους.

11 Νοεμβρίου 1947, Η Α.Μ. η Βασίλισσα ευρίσκεται εις τρομερόν δίλημμα διότι η Α.Μ. ο Βασιλεύς επιμένει να αποχωρήση συμφώνως με το πρόγραμμα την Τετάρτην ατμοπλοϊκώς διά Λονδίνον, ενώ η Βασίλισσα ανησυχούσα πολύ διά την Α.Μ. τον Βασιλέα επιθυμεί να παραμείνει πλησίον Του».

Σύμφωνα με τις υποσημειώσεις του επιμελητή, προς το τέλος Μαΐου του 1949 ο βασιλιάς Παύλος προέτρεψε τη Φρειδερίκη να ταξιδέψει εκτός Ελλάδας για ένα απροσδιόριστο διάστημα. Η αφορμή ήταν η εισαγωγή του πατέρα της Φρειδερίκης σε οφθαλμολογική κλινική της Ελβετίας για θεραπεία.

Η πραγματική αιτία όμως ήταν ότι ο Παύλος ήθελε να την απομακρύνει από «την απόλυτη φρίκη που αντίκρισε με τα μάτια της στην Νάουσα και το Καρπενήσι, εικόνες που κλόνισαν την ψυχή της, με την ανείπωτη εξαθλίωση και τις καταστροφές που είχε προκαλέσει ο συμμοριτοπόλεμος» (κατά το παράθεμα από το βιβλίο «No Ordinary Crown» του Στέλιου Χουρμούζιου).

Το «Ημερολόγιο της Βασίλισσας» καταγράφει λεπτομερώς αυτό το ταξίδι ως εξής:
«30 Μαΐου 1949, Ωρα 13:40, Απογείωσις διά Γενεύην όπου μετά τρικυμιώδες ταξείδι αφίχθη η Βασίλισσα ώρα Ελλάδος 17:10 και Γενεύης ώρα 16:10 και εγένετο δεκτή εις το Αεροδρόμιον υπό της μητρός Της, Δουκίσσης του Brunswick, του αδελφού της, Prince Christian του Αννοβέρου κ.α.

Η Βασίλισσα κατηυθύνθη αμέσως εις το Ξενοδοχείον Beau Rivage όπου κατέλυσεν. Αμέσως δε ανεχώρησεν μετά της μητρός Της και του Αδελφού της διά την Οφθαλμολογικήν Κλινικήν να επισκεφθή τον εγχειρισθέντα Πατέρα Της, μετά του οποίου παρέμειναν μέχρι του μεσονυκτίου.

1 Ιουνίου 1949, Ωρα 930, Η Α.Μ. η Βασίλισσα μετέβη εις τα καταστήματα μετά του Αυλάρχου Της και της Κας Καρόλου διά διαφόρους αγοράς και κατόπιν εις την Οφθαλμολογική Κλινικήν.

Ωρα 11:00, Εξοδος διά πρώτην φοράν του Δουκός του Brunswick από την κλινικήν και μετάβασις εις κατάστημα οπτικών και εκείθεν εις το Restaurant du Nord διά φρέσκο χαβιάρι».

«Είσαι βλάκας»

Στην πολυσέλιδη, πλην ιδιαίτερα κατατοπιστική εισαγωγή του ο επιμελητής Κώστας Μ. Σταματόπουλος παραθέτει ορισμένες μαρτυρίες οι οποίες αναδεικνύουν σχετικά άγνωστες πτυχές του χαρακτήρα της βασίλισσας. Μία από αυτές αφορά την πολύ στενή σχέση της με τη μετέπειτα διαπρεπή βυζαντινολόγο Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.

«Παρότι οι βασιλικότεροι του βασιλέως δεν έλειπαν, κυρίως σε χαμηλότερες βαθμίδες της ιεραρχίας, και ούτε ήταν δυνατόν να λείπουν», επισημαίνει ο κ. Σταματόπουλος, «η στάση της ίδιας της βασίλισσας, όπως και του βασιλέως Παύλου, ήταν σχεδόν η απόλυτη εξαίρεση στην εμφυλιακή και μετεμφυλιακή Ελλάδα.

Η στάση αυτή ήταν φυσικό να ενοχλεί και να δημιουργεί εχθρούς, αλλά δεν τους ένοιαζε, αφού ήξεραν ότι κάμουν το σωστό. Αναφερόμενη πάντοτε στη δική της περίπτωση, η Ελένη Αρβελέρ διηγείται πως μια ημέρα συνόδευσε τη βασίλισσα με το τραίνο στη Λαμία, στην οποία βρισκόταν ήδη ο βασιλεύς.

Η Φρειδερίκη ειδοποιείται καθ’ οδόν ότι στον σταθμό ορισμένοι οργάνωναν μικροδιαδήλωση εναντίον της, διαμαρτυρόμενοι ότι χρησιμοποιούσε στη δουλειά της κομμουνιστές. “Ωχ, λέω, μέχρι εκεί φτάσαμε”. Φτάνουμε στη Λαμία, κατεβαίνει η Φρειδερίκη, κατεβαίνουμε και ’μεις.

Μπροστά μας οι διαδηλωτές. Ενας κουτσός την πλησιάζει και της λέει: “Μεγαλειοτάτη, εγώ έχασα το πόδι μου για να έχετε ’σεις το θρόνο σας. Και τώρα δίνετε τις δουλειές σας σε κομμουνιστές;”. Και γυρνά η βασίλισσα και του λέει: “Ακου, παιδί μου, εγώ δίνω δουλειά σε έξυπνους ανθρώπους. Αν εσύ έχασες το πόδι σου για να έχω εγώ τον θρόνο μου και όχι για την πατρίδα σου, είσαι βλάκας”. Εμειναν όλοι κάγκελο. Η διαδήλωση διαλύθηκε. Αυτά πρέπει για την Ιστορία να καταγραφούν».

Ο θάνατος του Παύλου

«Παρασκευή 6 Μαρτίου 1964, Ωρα 4:12, Η Αυτού Μεγαλειότης ο Βασιλεύς απεβίωσεν. Ο θάνατος ανεκοινώθη μετ’ ολίγον από το Ραδιόφωνον και οι καμπάνες των εκκλησιών ήρχισαν να ηχούν πένθιμα».

Σε αυτή την αναφορά, ο κ. Σταματόπουλος συμπληρώνει ότι «η βασίλισσα βγήκε από το δωμάτιο του Παύλου στο ύπαιθρο και πήρε, με γρήγορο βήμα, τον δρόμο της Κιθάρας. Εμοιαζε κεραυνοβολημένη.

Την αντελήφθη η ασφάλεια καθώς και μια γυναίκα της υπηρεσίας του παλατιού που ειδοποίησαν τον διευθυντή του Κτήματος Φραγκίσκο Φίλιππα, ο οποίος ανήσυχος την πήρε διακριτικά στο κατόπι. Τον κατάλαβε και τον επιτίμησε.

Εκείνος δικαιολογήθηκε, μάλλον αδέξια. Για μια στιγμή τού είπε πως θα ’θελε να ταφεί δίπλα στον άνδρα της, όταν θα έφθανε η σειρά της. Σημειώνω πως η διαδρομή προς την Κιθάρα είναι εκείνη της πρώτης βόλτας της με τον Παύλο στο Τατόι, την επομένη του γάμου τους, το ηλιόλουστο μεσημέρι της 10ης Ιανουαρίου 1938».

«Κυριακή 8 Μαρτίου 1964, Ωρα 9:10, Ετελέσθη Τρισάγιον εις το παρεκκλήσιον των Ανακτόρων τη παρουσία όλων των μελών της Βασιλικής Οικογενείας. Μετά το Προσκύνημα, η Α.Μ. η Βασίλισσα και παρουσία της Α.Β.Υ. της Διαδόχου και της Α.Β.Υ. της Πριγκιπίσσης Αννας Μαρίας, εδέχθη τας Κυρίας της Βασιλικής Προνοίας, τας οποίας χαιρέτησεν όλας διά χειραψίας και τους είπε τα εξής:

“Να πάλι είμαστε όλες μαζί, δεν είναι ωραία; Ξέρετε, ο άνδρας μου δεν έφυγε, είναι πάντα μαζί μας. Θα είναι πάντα κοντά μας. Δεν πρέπει να κλαίτε, ούτε εγώ κλαίω. Ο άνδρας μου έφυγε ευχαριστημένος. Ηταν χαρούμενος, είχε πολλή γαλήνη και αυτή τη γαλήνη την έδωσε και σε μένα. Θέλω να την δώσω και σε σας αυτή τη γαλήνη. Μην κλαίτε, όπως και εγώ δεν κλαίω, αφήστε τον εκεί μακριά... είναι ευχαριστημένος. Τα μάτια του ήταν χαρούμενα. Μην κλαίτε, αφήστε τον να φύγη... Αυτό δεν είναι Θάνατος, ήταν ένα ταξείδι.

Και μην κλαίτε για μένα, είμαι ευτυχισμένη γιατί είναι και ο άνδρας μου ευτυχισμένος. Δεν υποφέρει πια. Ηταν όλο αγάπη, γι’ αυτό δεν έφυγε από κοντά μας... Με την αγάπη δεν πεθαίνεις ποτέ. Τώρα πρέπει να βοηθήσετε την καινούργια Βασίλισσά μας (σ.σ.: την Αννα-Μαρία, σύζυγο του διαδόχου Κωνσταντίνου) να μάθη όλα, όπως εγώ πολλά έμαθα από σας. Σας το ζητώ σαν χάρη προσωπική. Εγώ τώρα είμαι πολύ κουρασμένη, πρέπει να ξεκουραστώ λίγο. Με την ψυχή μου θα είμαι πάντα κοντά σας. Θα έχετε πάντα την αγάπη μου. Μην κλαίτε... Σας ευχαριστώ».

Η χούντα, το άρμα και το παράσημο

Οι κυρίες επί των τιμών, δηλαδή τα πλέον έμπιστα πρόσωπα από την αυλή της Φρειδερίκης, αποφεύγουν να καταγράψουν στο «Ημερολόγιο της βασίλισσας» κάποια κρίσιμα γεγονότα, όπως οι διακυμάνσεις των σχέσεων του Παλατιού με τον Αλέξανδρο Παπάγο, η ρήξη με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και η αποσταθεροποίηση του πολιτικού συστήματος στα χρόνια που προηγήθηκαν της επταετίας και, βέβαια, τη χούντα των συνταγματαρχών.

Σε μια απόπειρά του να καλύψει αυτό το μείζον κενό, ο επιμελητής του «Ημερολογίου» συμπεριλαμβάνει, εν είδει παραρτήματος στις τελευταίες σελίδες του τρίτου και τελευταίου τόμου, απόσπασμα συζήτησης που είχε ο ίδιος με την αείμνηστη πλέον πριγκίπισσα Ειρήνη, η οποία τον Απρίλιο του 1967 συγκατοικούσε με τη Φρειδερίκη και θυμόταν ότι «λίγο πριν από το χάραμα της 21ης Απριλίου 1967 οι κάτοικοι του Παλαιού Ψυχικού ξύπνησαν απότομα από τον θόρυβο που έκανε ένα άρμα μάχης ανεβαίνοντας την οδό Διαμαντίδου για να σταθεί μπροστά στην είσοδο του σπιτιού της βασίλισσας μητέρας.

Η Φρειδερίκη, που είχε επιστρέψει στο Π. Ψυχικό μαζί με την πριγκίπισσα Ειρήνη αρκετά αργά, έχοντας παρακολουθήσει μια ταινία στην αίθουσα προβολών της βασιλικής επαύλεως στο Τατόι, κοιμόταν. Αντιλαμβανόμενη ότι η κάννη του πυροβόλου ήταν στραμμένη όχι προς τα έξω, από όπου, λογικά, θα ερχόταν ο κίνδυνος, αλλά προς το σπίτι, έριξε βιαστικά πάνω της μια ρόμπα και έσπευσε στην είσοδο.

Στο μεταξύ προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον Κωνσταντίνο - αλλά η τηλεφωνική γραμμή του Τατοΐου ήταν νεκρή. Μπροστά στην είσοδο στεκόταν ένας νεαρός αξιωματικός. Χαιρέτησε βλέποντας τη βασίλισσα και τη διαβεβαίωσε πως είχε σταλεί προληπτικά, καθώς είχαν ξεσπάσει ταραχές κάτω Αθήνα.

Θα έπρεπε μόνο να παραμείνει στο σπίτι, διότι, προς μεγάλη του λύπη, του είχε δοθεί εντολή να μην την αφήσει να βγει, για τη δική της, φυσικά, προστασία. Εκείνη απάντησε ότι δεν είχε την ανάγκη να την υπερασπιστεί κανείς και του ζήτησε να απαλλάξει το γρηγορότερο την πόρτα του σπιτιού της από το άρμα του, προσθέτοντας ότι η ίδια θα πήγαινε να συναντήσει τον βασιλέα. Ο αξιωματικός την κοίταζε κατάματα, αλύγιστος σε στάση προσοχής, αλλά δεν εκτέλεσε την εντολή της.

Οργισμένη η Φρειδερίκη ανέβηκε στα δωμάτιά της, ζήτησε να της φέρουν τα παράσημά της, διάλεξε το ανώτερο που της είχε δοθεί στον Εμφύλιο και, επιστρέφοντας στην είσοδο, το επέδειξε στον αξιωματικό, φωνάζοντάς του ότι το είχε λάβει στον Πόλεμο, στην πρώτη γραμμή, όταν ο ίδιος ήταν ακόμη στην κούνια. Τα μάτια του νεαρού είχαν βουρκώσει και εξακολουθούσε να στέκεται προσοχή, αλλά δεν αποχώρησε.

Ταπεινωμένη η βασίλισσα έκαμε μεταβολή. Λίγο αργότερα επειδή το τηλέφωνο είχε κοπεί και στο σπίτι της, η βασίλισσα βρήκε τρόπο να μιλήσει με τον Κωνσταντίνο μέσω μιας συσκευής Μοτορόλα του αυτοκινήτου της που οι πραξικοπηματίες δεν είχαν σκεφθεί να αχρηστεύσουν, για να του πει ότι όλοι τους στο Ψυχικό είναι καλά».

Φωτογραφίες: Κώστας Μ. Σταματόπουλος, Ημερολόγιο Βασίλισσας Φρειδερίκης 1938-1967, Εκδόσεις Καπόν, Αθήνα 2019, Getty Images / Ideal image