Η έκρηξη του αντιδραστήρα Νο 4 στις 26 Απριλίου του 1986 προκάλεσε την έκλυση ραδιενέργειας όσο 200 φορές η βόμβα της Χιροσίμα - Το έδαφος θεωρείται μολυσμένο για χιλιάδες χρόνια, αλλά άνθρωποι επιστρέφουν, ειδικά όσο διαρκεί ο πόλεμος με τη Ρωσία
Η δημοσιογράφος Σβετλάνα Αλεξίεβιτς κοιτούσε μια γυναίκα από το Τσερνόμπιλ, μια μάνα από τις χιλιάδες που είχαν εγκαταλείψει την πόλη του Πρίπιατ μετά το ατύχημα στον Πυρηνικό Σταθμό Παραγωγής Ενέργειας. Αυτή και χιλιάδες άλλοι άνθρωποι δεν ξέχασαν ποτέ την έκρηξη στον αντιδραστήρα Νο 4 τον Απρίλιο του 1986, που είχε ως αποτέλεσμα να χαθούν 485 χωριά στα βόρεια της περιφέρειας Κιέβου, ενώ 70 χωριά της Λευκορωσίας που βρίσκονταν κοντά στα σύνορα με την Ουκρανία θάφτηκαν για πάντα κάτω από το χώμα.
Μετά άρχισαν να φεύγουν και οι άνθρωποι, χτυπημένοι από τη ραδιενέργεια και από επιθετικούς καρκίνους που τους «έλιωναν» μέρα με τη μέρα, ενώ το έδαφος στο Τσερνόμπιλ και γύρω από αυτό θα παραμείνει μολυσμένο για χιλιάδες χρόνια. «Η γη αυτή δεν ανήκει πια σε κανέναν», είπε η γυναίκα στη δημοσιογράφο, συμπληρώνοντας χαρακτηριστικά: «Την πήρε πίσω ο Θεός».
Τέσσερις δεκαετίες μετά τη νύχτα του ατυχήματος, που χαρακτηρίστηκε η μεγαλύτερη τεχνολογική καταστροφή του 20ού αιώνα, το Τσερνόμπιλ έχει ζωή ακόμη και μέσα στη ζώνη αποκλεισμού. Αυτή εκτείνεται 30 χιλιόμετρα γύρω από τον μοιραίο σταθμό παραγωγής, που τη στιγμή της έκρηξης στον αντιδραστήρα Νο 4 απελευθέρωσε 50.000.000 ραδιονουκλίδια στην ατμόσφαιρα. Η ποσότητα ραδιενέργειας που απελευθερώθηκε ήταν σχεδόν 200 φορές μεγαλύτερη από αυτήν της ατομικής βόμβας που έπεσε στη Χιροσίμα.
Ζωή εν τάφω
Πάνω από 340.000 άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν σπίτια και περιουσίες μετά το πυρηνικό ατύχημα και να εγκατασταθούν στα άχρωμα εργατικά μπλοκ με τις πανομοιότυπες πολυκατοικίες σε πόλεις. Μόνο που κάποιοι δεν άντεξαν και επέλεξαν να γυρίσουν στη μολυσμένη γη του Πρίπιατ και των γειτονικών χωριών μες στη ζώνη αποκλεισμού, παρά τις προειδοποιήσεις ότι θα συλληφθούν.
Σήμερα 130 άτομα ζουν αγκαλιά με τη ραδιενέργεια μέσα στη συγκεκριμένη ζώνη και άλλοι 1.200 σε πολύ κοντινή απόσταση, οι οποίοι χαρακτηρίζονται αυτοέποικοι, ενώ ο αριθμός μπορεί να είναι μεγαλύτερος. Αρκετοί από αυτούς προκάλεσαν -σύμφωνα με ρεπορτάζ ξένων ΜΜΕ, όπως αυτό στους «New York Times»- τις Αρχές να τους πυροβολήσουν, όταν τους ζητήθηκε να εγκαταλείψουν αμέσως αυτό που θεωρούν και είναι το σπίτι τους. Τελικά επιτράπηκε να μείνουν κυρίως ηλικιωμένοι άνθρωποι που ζουν πλέον όπως ζούσαν και πριν από το τρομαχτικό ατύχημα, καλλιεργώντας τα μολυσμένα αγροκτήματά τους.
Αεροφωτογραφία του πυρηνικού σταθμού του Τσερνόμπιλ μετά την έκρηξη της 26ης Απριλίου του 1986
Μια γυναίκα άνοιξε μια τρύπα στον φράχτη της ζώνης αποκλεισμού που είναι μια ανάσα από το σπίτι της, για να μπορεί να εισέρχεται και να μαζεύει μούρα και μανιτάρια. Δεν τη νοιάζει αν είναι μολυσμένα, ούτε αν κινδυνεύουν αυτή και οι γείτονές της από κάποια αρρώστια στη γη που πλέον δεν ανήκει σε κανέναν. Οι επιπτώσεις στη σωματική υγεία των περισσοτέρων είναι εμφανείς και ο καρκίνος του θυρεοειδούς η πιο συνήθης αρρώστια, αλλά δεν τους νοιάζει όσο ζουν και συνυπάρχουν ειρηνικά. Σε περιοχές πιο μακριά από τη ζώνη αποκλεισμού ζουν περιοδικά ή και μόνιμα εργαζόμενοι στο Τσερνόμπιλ που συμμετέχουν στον περιορισμό της ραδιενέργειας γύρω από τις εγκαταστάσεις του πυρηνικού σταθμού και τις γύρω πόλεις.
Τέλος, γύρω από την περιβόητη ζώνη αποκλεισμού βρίσκονται από το 2014, οπότε ξεκίνησε η σύγκρουση Ρωσίας - Ουκρανίας, και άνθρωποι από διάφορα μέρη της Ουκρανίας. Εγκαταστάθηκαν σε σπίτια που είχαν αφεθεί στη μοίρα τους από το 1986 και επιβιώνουν κυρίως χάρη σε μια μικρή κυβερνητική βοήθεια που τους παρέχεται κάθε μήνα.
Ο σκοτεινός τουρισμός
Υπάρχουν όμως και αυτοί που επιβιώνουν με έναν σαφώς πιο επικερδή τρόπο εντρυφώντας στο φαινόμενο του dark tourism (σκοτεινός τουρισμός): φέρνουν τουρίστες στο Τσερνόμπιλ και στις γύρω περιοχές! Ξεκίνησε ως τάση το 2015 και εκτινάχθηκε το 2019 μετά την προβολή της σειράς «Chernobyl» από το HBO, την οποία παρακολούθησαν εκατομμύρια θεατές. Μικρά γκρουπ παίρνουν ειδική άδεια για να επισκεφτούν την περιοχή λαμβάνοντας όλα τα μέτρα ασφαλείας, ενώ οι πιο ανήσυχοι μπορούν να νοικιάσουν και μετρητή Γκάιγκερ, ώστε να μπορούν ανά πάσα στιγμή να μετρούν τα επίπεδα της ραδιενέργειας.
Κάπως έτσι και μέχρι να ξεσπάσει ο πόλεμος ανάμεσα σε Ουκρανία και Ρωσία το 2022, άνθρωποι απ’ όλο τον κόσμο περπατούν σε ερημωμένα χωριά και μπαίνουν σε άδεια σπίτια. Κάποιοι ποζάρουν στην επιγραφή που λέει «Καλώς ορίσατε στο Πρίπιατ», την πόλη-φάντασμα που έσφυζε από ζωή όταν ιδρύθηκε ο πυρηνικός σταθμός, αφού εκεί διέμενε το σύνολο σχεδόν των εργαζομένων με τις οικογένειές τους. Περιδιαβαίνουν τα χαλάσματα, τον έρημο παιδότοπο με τις σκουριασμένες κατασκευές, ενώ οι πιο τυχεροί, αν η εκδρομή τους συμπίπτει με την επέτειο του ατυχήματος, έχουν τη δυνατότητα ενός ειδικού αεροπορικού ταξιδιού. Πληρώνοντας 100 ευρώ πετούν σε ύψος 900 μέτρων πάνω από τον πυρηνικό αντιδραστήρα Νο 4 που έσπειρε την καταστροφή στις 26 Απριλίου του 1986 με μια έκρηξη, η λάμψη της οποίας ήταν ορατή από χιλιόμετρα. Η αντίστροφη μέτρηση είχε ξεκινήσει τα μεσάνυχτα.
Ωρα 01.23.40
Ο Αλεξάντερ Ακίμοφ έφτασε στην ώρα του, δύο λεπτά πριν από τις 10 το βράδυ στον πυρηνικό σταθμό «Βλάντιμιρ Ιλιτς Λένιν» για να πιάσει δουλειά ως επόπτης νυχτερινής βάρδιας. Ηταν Παρασκευή 25 Απριλίου και η βραδιά ήταν ανοιξιάτικη, με καθαρό ουρανό. Οπως όλοι όσοι δούλευαν, θα ήθελε να είχε ρεπό. Το ίδιο μάλλον σκεφτόταν και ο ανώτερος μηχανικός Λεονίντ Τοπτούνοφ, που είχε επίσης βάρδια, κατά τη διάρκεια της οποίας άρχισαν οι προγραμματισμένες εργασίες για το πείραμα που θα έλεγχε τα συστήματα ασφαλείας του σταθμού.
Οι μηχανικοί και οι τεχνικοί στο κέντρο ελέγχου ξεκίνησαν τις διαδικασίες μετά τις 12, κλείνοντας αρχικά τα αυτόματα συστήματα ρύθμισης ισχύος στον αντιδραστήρα Νο 4 του σταθμού. Ακολούθησε το κλείσιμο των συστημάτων ασφαλείας αφήνοντας τον αντιδραστήρα να λειτουργεί με το 7% της ισχύος του και τότε έγινε το κακό. Ωρα 01.23.40 το ξημέρωμα της 26ης Απριλίου, η αλυσιδωτή αυτή αντίδραση προκάλεσε διαδοχικές εκρήξεις τέτοιας ισχύος που τίναξαν στον αέρα το ατσάλινο κάλυμμα του αντιδραστήρα βάρους 1.000 τόνων. Η κόλαση επί Γης μόλις άρχιζε.
Η γη των νεκρών
Τα πρώτα 24ωρα το καθεστώς της ΕΣΣΔ αρνείται τα πάντα, αλλά όταν σταθμοί παρατήρησης στη Σουηδία καταγράφουν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας, ζητούνται εξηγήσεις και οι Σοβιετικοί αναγκάζονται να παραδεχτούν «ένα μικρό ατύχημα».
Την ίδια στιγμή, στον πυρηνικό σταθμό, πυροσβέστες, εργάτες, πιλότοι ελικοπτέρων, ακόμη και ανθρακωρύχοι επιστρατεύονται για να κλείσουν την τεράστια τρύπα απ’ όπου διαχέεται το ραδιενεργό υλικό. Οι πυροσβέστες από το Πρίπιατ είναι οι πρώτοι που φτάνουν, φορώντας ό,τι πρόλαβαν να ρίξουν πάνω τους, όπως γράφει στο βιβλίο της «Τσερνόμπιλ: Ενα χρονικό του μέλλοντος» η νομπελίστρια Σβετλάνα Αλεξίεβιτς.
Η απαγορευμένη ζώνη
«Η ζέστη προερχόταν από την άσφαλτο που καιγόταν. Προσπαθούσαν να σβήσουν τις φλόγες. Εριξαν τον φλεγόμενο γραφίτη στο έδαφος και πάλευαν με τις φλόγες χωρίς στολή προστασίας. Είχαν φύγει με τα πουκάμισά τους σαν να πήγαιναν εκδρομή. Τους είχαν καλέσει σαν να επρόκειτο για μια συνηθισμένη φωτιά».
Τα λόγια της Λουντμίλα Ιγκνατένκο στη δημοσιογράφο αφορούν τον άνδρα της Βάσια, ο οποίος μετά από κάποιες ώρες μεταφέρεται σε νοσοκομείο μαζί με άλλους συναδέλφους του. Εχει δεχτεί τόση ραδιενέργεια, που το κεντρικό νευρικό του σύστημα καθώς και ο μυελός των οστών καταστρέφονται, ενώ η μεταφορά του σε νοσοκομείο της Μόσχας δεν θα αποφέρει κάτι.
Η Λουντμίλα, που είναι έγκυος, απαγορεύεται να τον δει ή να τον αγγίξει, αλλά αυτή δεν αντέχει μακριά του και σχεδόν μένει στο νοσοκομείο παρά τα όσα της λένε οι γιατροί. «Αυτός που έχετε μπροστά σας δεν είναι ο σύζυγός σας, αλλά ένα ραδιενεργό αντικείμενο με υψηλή δόση μόλυνσης. Μην αυτοκαταστρέφεστε». Η Λουντμίλα δεν θα τους ακούσει και θα μείνει δίπλα του, βλέποντάς τον να «λιώνει» μέρα με τη μέρα, ενώ το σώμα του δεν μπορεί να δεχτεί παρά μόνο ένα πολύ λεπτό σεντόνι. Μαζί με άλλους έξι συναδέλφους του ήταν από τα πρώτα θύματα του Τσερνόμπιλ σε αυτή τη «γη των νεκρών», όπως την ονόμασαν αργότερα, όπου για μέρες τα πάντα γύρω από τον πυρηνικό σταθμό έκαιγαν.
Η εξάπλωση της ραδιενέργειας στην Ευρώπη. Η Ελλάδα επιβαρύνθηκε ιδιαίτερα
Η μάχη και το τίμημα
Τα φλεγόμενα πυρηνικά καύσιμα του αντιδραστήρα Νο 4 απελευθέρωσαν στην ατμόσφαιρα 1.400.000.000 ραδιενεργά στοιχεία -ποσότητα που αντιστοιχεί σε 200 βόμβες όπως αυτή που έπεσε στη Χιροσίμα- που ο άνεμος τα μετέφερε εκτός από τη γύρω περιοχή και σε χώρες στην Ευρώπη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.
Χρειάστηκαν οι ηρωικές προσπάθειες εθελοντών στη γη και τον αέρα, 7.000 τόνοι μετάλλου και 400.000 κυβικά μέτρα σιδηροπαγούς σκυροδέματος προκειμένου να θαφτούν οι εκατοντάδες τόνοι πυρηνικών καυσίμων και ραδιενεργών συντριμμιών μέσα σε μια σαρκοφάγο. Σύμφωνα με τους Σοβιετικούς, επίσημα καταγεγραμμένοι είναι 31 νεκροί τις πρώτες ώρες του ατυχήματος, ενώ σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας 9.000 άνθρωποι έχασαν σταδιακά τη ζωή τους τα επόμενα χρόνια. Αλλες έρευνες ανέβασαν τον αριθμό των νεκρών σε 25.000 πολίτες και στρατιώτες από την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και άλλες δημοκρατίες της ΕΣΣΔ που στάλθηκαν στο Τσερνόμπιλ για τις εργασίες αποκατάστασης.
Στο βιβλίο της Αλεξίεβιτς ένας από αυτούς μιλάει για την επιλογή του να πάει στη γη που καιγόταν: «Πήγα στο Τσερνόμπιλ όχι γιατί με υποχρέωσαν, αλλά ως εθελοντής. Στην πραγματικότητα πήγα γιατί θεώρησα πως ήταν μια δουλειά για αληθινούς άνδρες και οι αληθινοί άνδρες φαίνονται στις επικίνδυνες αποστολές». Πήγε απροετοίμαστος για το χειρότερο, αφού η μαμά-πατρίδα προτίμησε να θυσιάσει κόσμο από το να ενημερώσει για τις πραγματικές συνέπειες του δυστυχήματος και τους κινδύνους, όμως το τίμημα που πλήρωσε αποδείχτηκε πολύ βαρύ.
«Οταν επέστρεψα σπίτι μου, πέταξα όλα τα ρούχα που φορούσα στο Τσερνόμπιλ στα σκουπίδια. Κράτησα μόνο το δίκοχο και το χάρισα στον γιο μου. Το ήθελε τόσο πολύ! Το φορούσε μέρα νύχτα. Δύο χρόνια αργότερα οι γιατροί διέγνωσαν όγκο στον εγκέφαλό του. Μπορείτε να μαντέψετε τα υπόλοιπα».