Κατασκευάστηκε πριν 2.500 χρόνια και εξακολουθεί να μεταφέρει καθημερινά έως 1.300 κ.μ. νερού τροφοδοτώντας τον Εθνικό Κήπο - Υπόγεια νερά εντοπίζονται σε απόσταση 200-500 μέτρων από το πλημμυρισμένο κτίριο - Πώς εξηγεί το φαινόμενο ο ειδικός μηχανικός και σπηλαιολόγος Παναγιώτης Δευτεραίος
Πιθανότατα πρόκειται για νερό που κυλά υπόγεια στην Αθήνα καθημερινά εδώ και 2.500 χρόνια από το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο και ενδεχομένως να άλλαξε για λίγο η ροή του ή να φούσκωσε.
Ο «ένοχος» λοιπόν, καθώς φαίνεται, δεν ήταν ο μετροπόντικας, αλλά το αρχαίο έργο που μεταφέρει περισσότερα από χίλια κυβικά μέτρα νερού την ημέρα στην καρδιά της Αθήνας, με κάποια από αυτά να λιμνάζουν μόλις 200 μέτρα από το κτίριο του ΥΠΕΞ.
Ολα ξεκίνησαν στα τέλη Σεπτεμβρίου, όταν οι υπάλληλοι ενός από τα πιο καλά φυλασσόμενα δημόσια κτίρια της χώρας έλαβαν μια ασυνήθιστη εντολή: να κλείσουν τους υπολογιστές τους και να φύγουν.
Τα υπόγεια του κτιρίου του υπουργείου Εξωτερικών, στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας με την Πανεπιστημίου, είχαν γεμίσει νερό. Το κτίριο εκκενώθηκε, κλιμάκιο ειδικών του Πολυτεχνείου έφτασε το ίδιο βράδυ και ξεκίνησαν οι έλεγχοι.
Ο διδάκτωρ της Σχολής Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ και έμπειρος σπηλαιολόγος Παναγιώτης Δευτεραίος εξερεύνησε τις αρχαίες στοές του Πεισιστράτειου υδραγωγείου
Στα τέλη Οκτωβρίου, βασικός ύποπτος ήταν τα έργα της Γραμμής 4 του Μετρό, που λίγους μήνες νωρίτερα είχαν προκαλέσει ρωγμές σε δεκάδες σπίτια στην Κυψέλη. Ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας ζήτησε εξηγήσεις, η Ελληνικό Μετρό απάντησε κατηγορηματικά ότι δεν φταίει, και το ερώτημα έμεινε ανοιχτό: Από πού ήρθε τόσο νερό; Οι ειδικοί που γνωρίζουν το υπέδαφος της περιοχής δείχνουν προς μια κατεύθυνση που λίγοι είχαν σκεφτεί. Ακριβώς δίπλα στο κτίριο, κάτω από τον Εθνικό Κήπο, ένα αρχαίο υπόγειο δίκτυο συνεχίζει να τροφοδοτεί τον τοπικό υδροφόρο ορίζοντα. Πηγές του ΥΠ.ΕΞ., πάντως, επισημαίνουν στο protothema ότι στο υπόγειο του κτιρίου λειτουργούν αντλίες που απομακρύνουν τα ύδατα και σχετικά με τις αιτίες της εισροής αναμένεται το πόρισμα της ΕΥΔΑΠ.
«Τιτανικός»
Το κτίριο που πλημμύρισε δεν είναι το κεντρικό μέγαρο του υπουργείου, αλλά το επιβλητικό οικοδόμημα του πρώην ξενοδοχείου «Αστήρ», στη γωνία Βασιλίσσης Σοφίας και Πανεπιστημίου. Χτίστηκε την περίοδο 1973-1978 και λειτούργησε για χρόνια ως πολυτελές ξενοδοχείο. Σήμερα στεγάζει τις υπηρεσίες του υπουργείου Εξωτερικών που είναι αρμόδιες για τις σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ενωση. Στα υπόγειά του βρίσκονται αίθουσες συσκέψεων, αλλά και το γυμναστήριο που είχε δημιουργηθεί επί υπουργίας Γιώργου Παπανδρέου. Εκεί ακριβώς εμφανίστηκε το νερό. Καθώς ο χώρος θύμιζε... «Τιτανικό», τον έλεγχο ανέλαβαν επιστήμονες του Πολυτεχνείου. Πόρισμα δεν έχει δημοσιοποιηθεί κι έτσι βρέθηκε κενό για σενάρια... Κάποιοι απέδωσαν την πλημμύρα σε μεταβολή του υδροφόρου ορίζοντα από τις εργασίες του μετρό. Η υπόθεση ακουγόταν πειστική. Μόλις τον περασμένο Φεβρουάριο, ο μετροπόντικας «Αθηνά» είχε φτάσει στο φρέαρ του «Ευαγγελισμού», ολοκληρώνοντας τη διάνοιξη της σήραγγας από την Κατεχάκη. Στις αρχές της χρονιάς είχε προηγηθεί καθίζηση του οδοστρώματος κοντά στον σταθμό «Ευαγγελισμός». Το πιο βαρύ προηγούμενο, ωστόσο, ήταν η Κυψέλη. Εκεί, από το καλοκαίρι, ρωγμές και καθιζήσεις είχαν εμφανιστεί σε περίπου 200 διαμερίσματα. Με αυτό το ιστορικό, κάθε διαταραχή σε υπόγειο του κέντρου μετατρεπόταν σε ερώτημα για το μετρό.
«Δεν φταίμε εμείς»
Ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας με επιστολή του στην εταιρεία συνέδεσε ευθέως την υπόθεση λέγοντας πως «εκτιμάται ότι προέκυψαν από τις εργασίες της γραμμής 4 του μετρό» και ζητούσε «πλήρη και άμεση ενημέρωση» για τα ευρήματα των τεχνικών ελέγχων. Η απάντηση ήρθε άμεσα. Ξημερώματα 28ης Οκτωβρίου, η Ελληνικό Μετρό εξέδωσε ανακοίνωση με τρία σκέλη.
Πρώτον, η εταιρεία δεν έχει λάβει κανένα αίτημα για αυτοψία σε κτίριο της περιοχής. Κανένας μηχανικός της δεν έχει κάνει έλεγχο σε κτίριο της Βασιλίσσης Σοφίας.
Δεύτερον, η διάνοιξη της σήραγγας από την Κατεχάκη μέχρι τον «Ευαγγελισμό» ολοκληρώθηκε τον περασμένο Φεβρουάριο. Οι μόνες εργασίες στην περιοχή είναι η σκυροδέτηση του σταθμού «Κολωνάκι» και μια μικρή εκσκαφή στο φρεάτιο εκτόνωσης.
Τρίτον, και κυριότερο, τα πιεζόμετρα που έχουν εγκατασταθεί για την καταγραφή της πίεσης και της στάθμης του υπόγειου νερού δεν έδειξαν το παραμικρό. Το περιστατικό «δεν συνδέεται με το έργο κατασκευής της Γραμμής 4».
Κυβερνητικές πηγές επιβεβαίωναν την εκδοχή της Ελληνικό Μετρό. Από την πλευρά του υπουργείου Εξωτερικών, πάντως, δεν έχει δημοσιοποιηθεί επίσημη ανακοίνωση, ούτε πόρισμα για την προέλευση των υδάτων. Το υπουργείο δεν έχει απευθύνει, σύμφωνα με την Ελληνικό Μετρό, ούτε αίτημα αυτοψίας προς την εταιρεία. Αν δεν φταίει ο μετροπόντικας, τότε τι φταίει;
Ο αρχαίος ποταμός
Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται σε ένα έργο που κατασκευάστηκε τον 6ο αιώνα π.Χ., όταν την Αθήνα κυβερνούσαν ο Πεισίστρατος και οι γιοι του. Δικό τους έργο είναι το πρώτο μεγάλο έργο ύδρευσης της αρχαίας πόλης, που ήταν τόσο καλό ώστε δεν σταμάτησε ποτέ να λειτουργεί. Απλώς... ξεχάστηκε από τους περισσότερους, μεταφέροντας νερό κάτω από τα πόδια εκατομμύριων Αθηναίων. «Σήμερα ο Εθνικός Κήπος ποτίζεται καθημερινά με παροχή υπόγειου νερού 1.000-1.300 κ.μ. το 24ωρο από το αρχαίο Πεισιστράτειο Υδραγωγείο», λέει στο protothema ο Παναγιώτης Δευτεραίος, πολιτικός μηχανικός-γεωτεχνικός και έμπειρος σπηλαιολόγος, διδάκτωρ του ΕΜΠ, με αντικείμενο μελέτης τα αρχαία υπόγεια υδραγωγεία. Και πόσο είναι το νερό που κυλάει; 1.300 κ.μ. την ημέρα αντιστοιχούν στο νερό μισής Ολυμπιακής πισίνας. Κάθε μέρα, χωρίς διακοπή, μέσα από ένα δίκτυο που άνοιξε πριν από 25 αιώνες. Και από πού έρχεται αυτό το νερό;
«Η αρχή του υδραγωγείου σημειώνεται στους πρόποδες του Υμηττού (Μονή Αγίου Ιωάννη Θεολόγου) και συνεχίζεται παράλληλα με τον Ιλισό προς τον Αγιο Θωμά Γουδή, αφού περάσει από την περιοχή της πρώην Στρατιωτικής Πόλης», εξηγεί ο κ. Δευτεραίος. Η πορεία του δεν είναι εικασία. «Η υπόγεια διαδρομή του έχει επιβεβαιωθεί από τον Τσίλερ (1877), από τον επί σειρά ετών διευθυντή του Εθνικού Κήπου Ταμβάκη, και από νεότερα τεχνικά έργα, όπως το μετρό».
Η επιστημονική ομάδα του κ. Δευτεραίου κατέβηκε στο αρχαίο δίκτυο και το μέτρησε. «Οι ποσότητες του νερού μέσα στην αρχαία υπόγεια στοά, που μέρος της αποτελεί έργο βελτίωσης (πιθανά του 4ου π.Χ. αιώνα) προς το αρχικό Πεισιστράτειο σύστημα, μετρήθηκαν από την ομάδα μας το 2022-23», αναφέρει ο ίδιος.
Περνά κάτω από την οδό Παπαδιαμαντοπούλου
Η είσοδος στο ενεργό τμήμα του αρχαίου έργου βρίσκεται σε ένα σημείο από το οποίο περνούν καθημερινά χιλιάδες Αθηναίοι χωρίς να το υποψιάζονται. «Η πρόσβαση γίνεται από την πλατεία Αγίου Θωμά Γουδή, και η υπόγεια στοά που διαπιστώνουμε ότι υπάρχει (προσβάσιμου μήκους 350 μ.) βρίσκεται σε βάθος 10-12 μ. κάτω από την πλατεία και κατευθύνεται προς το κέντρο, κάτω από την οδό Παπαδιαμαντοπούλου». Το αρχαίο τμήμα από το Γουδή προς τον Εθνικό Κήπο δεν λειτουργεί εδώ και αιώνες. Το νερό, όμως, βρήκε άλλους δρόμους. «Από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, ένα νεότερο κανάλι (Τσακμάκι) μετέφερε τα νερά του φραγμένου Πεισιστράτειου που ανάβλυζαν στον Αγιο Θωμά προς την πόλη», εξηγεί ο κ. Δευτεραίος. Τα νερά κατέληγαν σε ρωμαϊκή δεξαμενή στην οδό Μουρούζη, δίπλα στον Εθνικό Κήπο, μαζί με νερά του φραγμένου τότε Αδριάνειου Υδραγωγείου, που έφταναν από τους Αμπελόκηπους.
Στη νεότερη Αθήνα, το νερό απέκτησε έναν μόνο αποδέκτη. «Από το 1875 κι έπειτα, το νερό του Πεισιστράτειου διατέθηκε αποκλειστικά στον Εθνικό Κήπο», σημειώνει. «Το 1920 το οθωμανικό κανάλι αντικαταστάθηκε από μεταλλικούς σωλήνες που μέχρι σήμερα μεταφέρουν το νερό στη λίμνη της εισόδου Βασιλίσσης Σοφίας, από όπου μέσω αυλακιών ποτίζεται ο Κήπος». Η λίμνη αυτή βρίσκεται στον ίδιο δρόμο με το κτίριο που πλημμύρισε. Η απόσταση δεν είναι μεγάλη και οι ειδικοί δεν αποκλείουν το νερό να προέρχεται από αυτήν την υπόγεια λίμνη. Γιατί όμως τώρα;
Η απάντηση είναι ότι το υπόγειο σύστημα, παρά την ηλικία του, παραμένει δυναμικό. «Χαρακτηριστικό χρονικό σημείο ήταν το 2003, όταν κατά την κατασκευή του Polis Park, απέναντι από το Νοσοκομείο Παίδων, τεράστιες ποσότητες νερού πλημμύριζαν επί μήνες τις εκσκαφές, ενώ ο Εθνικός Κήπος στέρεψε», αφηγείται ο κ. Δευτεραίος. «Το νερό επέστρεψε στην υπόγεια σήραγγα και στον Κήπο, όταν τα έργα προχώρησαν και σφράγισαν την υπόγεια διαρροή».
Ανεξερεύνητοι κλάδοι
Το επεισόδιο εκείνο λειτουργεί σήμερα ως οδηγός. Δείχνει ότι το νερό του Πεισιστράτειου δεν είναι μια στατική ποσότητα. Οταν βρει νέο δρόμο, τον ακολουθεί. Κόβεται από τον έναν προορισμό και εμφανίζεται, απρόσκλητο, σε έναν άλλο. Τότε, το νερό που έλειψε από τις λίμνες του Κήπου κατέληξε στα σκάμματα ενός εργοταξίου. Το ταξίδι του νερού δεν σταματά στις λίμνες του Κήπου. «Το νερό όταν ολοκληρώσει τον κύκλο άρδευσης επιστρέφει μέσω πηγαδιού στο ανεξερεύνητο υπόγειο δίκτυο του αρχαίου υδραγωγείου, με κλάδους προς Πλάκα, Μοναστηράκι, Κεραμεικό κ.λπ.», εξηγεί ο κ. Δευτεραίος.
Εδώ έρχεται και μια αποκάλυψη που ανατρέπει μια διαδεδομένη αθηναϊκή βεβαιότητα. «Το τρεχούμενο νερό που βλέπουμε στο άνοιγμα της πλατείας Μοναστηρακίου δεν είναι του Ηριδανού από τον Λυκαβηττό, είναι του Πεισιστράτειου Υδραγωγείου», λέει. Και το πιο κρίσιμο για την υπόθεση του υπουργείου: το νερό αυτό δεν μένει μόνο μέσα στις στοές. «Τοπικά, λοιπόν, στον Εθνικό Κήπο τροφοδοτείται σταθερά ένας υπόγειος υδροφόρος ορίζοντας, από όλο αυτό το νερό που καθημερινά ποτίζει τα φυτά και εισχωρεί στο υπέδαφος της περιοχής». «Το ίδιο νερό ανιχνεύεται ως υπόγεια στάθμη και σε άλλο πηγάδι του Εθνικού Κήπου, που επίσης χρησιμοποιείται για πότισμα, αλλά και στο πηγάδι της κατακόμβης της Ρωσικής Εκκλησίας, που ανήκει στο ίδιο αρχαίο υπόγειο δίκτυο». Η Ρωσική Εκκλησία στην οδό Φιλελλήνων απέχει μόλις λίγα βήματα από το Σύνταγμα.
Μια λίμνη στα 200 μέτρα
Η απόσταση είναι το στοιχείο που κάνει το σενάριο του αρχαίου υδραγωγείου να μην μπορεί να αγνοηθεί. «Το κτίριο του υπουργείου Εξωτερικών βρίσκεται σε ακτίνα 200-500 μέτρων από τα σημεία που σημειώνουμε», λέει ο κ. Δευτεραίος. Ο ίδιος, ωστόσο, αποφεύγει τις εύκολες βεβαιότητες. «Αυτό δεν σημαίνει ότι απαραίτητα πλημμύρισε από τα νερά του υδραγωγείου, όμως γνωρίζουμε ότι αυτά τα νερά εξαπλώνονται υπογείως στην περιοχή».
Το σενάριο που περιγράφουν οι γνώστες του υπεδάφους είναι απλό στη σύλληψή του. Ενα υπόγειο σύστημα που μεταφέρει έως και 1.300 κυβικά μέτρα την ημέρα δεν χρειάζεται μεγάλη αλλαγή για να προκαλέσει πρόβλημα. Αρκεί μια προσωρινή μεταβολή στη ροή του, ένα μπλοκάρισμα ή μια τοπική άνοδος της στάθμης για να βρει το νερό διέξοδο στο πιο ευάλωτο σημείο της γειτονιάς.
Και οι άλλοι ειδικοί που έχουν τοποθετηθεί για το θέμα φαίνονται να συμφωνούν. Ο γεωτεχνικός μηχανικός Κώστας Σαχπάζης, καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, εξήγησε ότι το υπέδαφος της Αθήνας είναι σύνθετο. Η συμπεριφορά του νερού μπορεί να αλλάζει από το ένα οικοδομικό τετράγωνο στο άλλο. Κατά τον ίδιο, δεν χρειάζεται μεγάλη άνοδος της στάθμης για να πλημμυρίσει ένα υπόγειο. Αρκεί μια μικρή αύξηση της πίεσης.
Ο ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ Παναγιώτης Καρύδης σημείωσε ότι η επίδραση των υπόγειων έργων στον υδροφόρο ορίζοντα είναι πολυπαραγοντικό ζήτημα. Εξαρτάται από το βάθος της εκσκαφής, τα χαρακτηριστικά του εδάφους και το βάθος θεμελίωσης των κτιρίων.
Κοινός παρονομαστής όλων είναι ότι η αιτία θα βρεθεί μόνο με μετρήσεις: εντοπισμό του σημείου εισροής, συγκριτικά στοιχεία στάθμης πριν και μετά το συμβάν και, κατά τον κ. Σαχπάζη, χημική ανάλυση του νερού, που μπορεί να «προδώσει» την προέλευσή του. Επισήμως, απάντηση δεν έχει δοθεί και μάλλον συνέχεια στο ζήτημα δεν θα υπάρξει, αφού τα νερά θα απομακρυνθούν με αντλίες. Μέχρι τότε, το Πεισιστράτειο θα συνεχίσει να κάνει αυτό που κάνει εδώ και 2.500 χρόνια: να κατεβαίνει από τον Υμηττό, να ποτίζει τον Εθνικό Κήπο και να χάνεται στο σκοτάδι κάτω από το κέντρο της Αθήνας...