Πανελλαδικές εξετάσεις: Οι «παράπλευρες οδοί» προς τα πανεπιστήμια και οι καταγγελίες της ΟΙΕΛΕ για άνισους όρους εισαγωγής

Πόσο αδιάβλητες είναι τελικά οι Πανελλαδικές Εξετάσεις; Το ερώτημα επαναφέρει η Ομοσπονδία Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών Λειτουργών Ελλάδος (ΟΙΕΛΕ) κατόπιν μίας σειράς καταγγελιών για διαδικασίες, που ενδέχεται να δημιουργούν ένα παράλληλο σύστημα πλεονεκτημάτων για συγκεκριμένες κατηγορίες υποψηφίων.

Την ώρα που η προοπτική κατάργησης των Πανελλαδικών Εξετάσεων αποτελεί κεντρικό ζήτημα στο πλαίσιο της συζήτησης για το Νέο Λύκειο και το Εθνικό Απολυτήριο από την Επιτροπή Σοφών και το σχετικό νομοσχέδιο να μπαίνει σε δημόσια διαβούλευση, η συζήτηση που θέτει εν αμφιβόλω την αξιοπιστία του συστήματος εισαγωγής στα ΑΕΙ αγγίζει ιδιαίτερα ευαίσθητες ‘χορδές’ της ελληνικής εκπαίδευσης.

Παρά τις αδυναμίες τους και τις κοινωνικές ανισότητες που αποτυπώνουν, οι Πανελλαδικές μέχρι σήμερα εξακολουθούν να θεωρούνται από μεγάλο μέρος της κοινωνίας μια διαδικασία, στην οποία η επίδοση του μαθητή αποτελεί τον βασικό παράγοντα για την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η ανωνυμία των γραπτών και οι κοινές εξεταστικές συνθήκες αποτελούν τις βασικές εγγυήσεις αυτής της αντίληψης.

Ωστόσο, η ΟΙΕΛΕ υποστηρίζει ότι τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί πρακτικές που επιτρέπουν σε ορισμένους μαθητές να φθάνουν στην εξεταστική διαδικασία με διαφορετικές αφετηρίες και ευνοϊκότερους όρους. Δεν πρόκειται, όπως διευκρινίζει, κυρίως για άμεση παρέμβαση στα εξεταστικά γραπτά, αλλά για αξιοποίηση υφιστάμενων θεσμικών δυνατοτήτων, σε ορισμένες περιπτώσεις με αμφισβητούμενες προϋποθέσεις και ανεπαρκή εποπτεία.

Στον πυρήνα των καταγγελιών βρίσκονται τρεις κατηγορίες: η μοριοδότηση μέσω αθλητικών διακρίσεων, η κατ’ οίκον διδασκαλία μαθητών και η συμμετοχή στις Πανελλαδικές με προφορική εξέταση, με γνωματεύσεις που, σύμφωνα με την Ομοσπονδία, δεν ελέγχονται πάντοτε με την απαιτούμενη αυστηρότητα.

950 αθλητές εισάγονται κάθε χρόνο με ειδική μοριοδότηση

Η πρώτη περίπτωση αφορά στη μοριοδότηση υποψηφίων, που έχουν διακριθεί σε αθλητικές διοργανώσεις. Η ΟΙΕΛΕ δεν αμφισβητεί την ανάγκη επιβράβευσης των μαθητών, που συνδυάζουν την εκπαίδευση με υψηλές αθλητικές επιδόσεις. Θέτει, όμως, ζήτημα ως προς το εύρος των διακρίσεων, που αναγνωρίζονται και τους μηχανισμούς ελέγχου των διοργανώσεων.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της προηγούμενης σχολικής χρονιάς που επικαλείται η Ομοσπονδία, περίπου 950 μαθητές εισήχθησαν στα πανεπιστήμια έχοντας αξιοποιήσει τη συγκεκριμένη δυνατότητα μοριοδότησης. Πρόκειται για έναν αριθμό που η ΟΙΕΛΕ χαρακτηρίζει υπερβολικά υψηλό, υποστηρίζοντας ότι η ελληνική νομοθεσία αναγνωρίζει ένα ευρύτερο φάσμα αθλητικών διακρίσεων σε σύγκριση με όσα ισχύουν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Ειδικότερα, η Ομοσπονδία περιγράφει δύο διαφορετικές πρακτικές, που θεωρεί προβληματικές.

Η πρώτη, αφορά σχολεία, δημόσια και ιδιωτικά, τα οποία, σύμφωνα με τις καταγγελίες της, συγκεντρώνουν αθλητικά ταλέντα και τα εγγράφουν στις τάξεις τους με την προσδοκία ότι θα στελεχώσουν τις σχολικές ομάδες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, υποστηρίζει, η συμφωνία περιλαμβάνει περιορισμένη ή μηδενική παρακολούθηση των μαθημάτων, προκειμένου οι μαθητές να αφιερώνονται στις αθλητικές δραστηριότητες και να διεκδικούν διακρίσεις που αποφέρουν μόρια για την εισαγωγή τους στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Η δεύτερη, αφορά αθλητικές ομοσπονδίες, κυρίως λιγότερο δημοφιλών αθλημάτων, οι οποίες, σύμφωνα με την ΟΙΕΛΕ, φέρονται να οργανώνουν εικονικά πρωταθλήματα και διοργανώσεις με ανύπαρκτες ή προσχηματικές ομάδες, επιτρέποντας στους συμμετέχοντες να εξασφαλίζουν αθλητικές διακρίσεις και αντίστοιχα προνόμια.

Η Ομοσπονδία συνδέει τις καταγγελίες με το ευρύτερο ζήτημα του σχολικού και νεανικού αθλητισμού, το οποίο έχει απασχολήσει το τελευταίο διάστημα τη δημόσια συζήτηση, με αφορμή και την υπόθεση του ελληνικού μπάσκετ.

Η σύγκριση με την Ευρώπη είναι, κατά την ΟΙΕΛΕ, αποκαλυπτική. Σε αρκετές χώρες, οι ειδικές διευκολύνσεις εισαγωγής αφορούν κυρίως αθλητές εθνικών ομάδων που εκπροσωπούν τη χώρα σε διεθνείς διοργανώσεις, με αποτέλεσμα ο αριθμός των δικαιούχων να είναι σημαντικά μικρότερος. Στη Γερμανία και την Ολλανδία, μάλιστα, δεν προβλέπεται αντίστοιχη διευκόλυνση εισαγωγής, αλλά μεγαλύτερη ευελιξία στους όρους φοίτησης, ώστε οι μαθητές να μπορούν να συνδυάζουν τον αθλητισμό με τις σπουδές τους.

Η αύξηση των αιτήσεων για κατ’ οίκον διδασκαλία

Το δεύτερο πεδίο προβληματισμού αφορά στην κατ’ οίκον διδασκαλία, η οποία προβλέπεται για μαθητές με ιδιαίτερα σοβαρές παθήσεις ή αναπηρίες, όταν η κατάσταση της υγείας τους δεν επιτρέπει τη μετακίνησή τους στο σχολείο.

Η ΟΙΕΛΕ καταγράφει σημαντική αύξηση των σχετικών αιτήσεων, ιδιαίτερα μετά την πανδημία. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχει συγκεντρώσει, οι αιτήσεις μαθητών ιδιωτικών σχολείων έχουν πλέον φθάσει σε τριψήφιο αριθμό ετησίως και είναι υπερδιπλάσιες σε σύγκριση με το 2021.

Το στοιχείο, που προκαλεί τα περισσότερα ερωτήματα αφορά τις αιτιολογίες των αιτήσεων. Η Ομοσπονδία υποστηρίζει ότι μόλις το 10%-15% αφορά περιπτώσεις σοβαρών παθήσεων και αναπηριών, ενώ η συντριπτική πλειονότητα συνδέεται με διαγνώσεις όπως η μικτή αγχώδης διαταραχή, η δυσθυμία ή ακόμη και η «άρνηση έγερσης το πρωί».

Η ΟΙΕΛΕ υποστηρίζει, ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι συγκεκριμένες διαγνώσεις χρησιμοποιούνται καταχρηστικά, προκειμένου να εξασφαλιστεί η παραμονή των μαθητών στο σπίτι και η απομάκρυνσή τους από την καθημερινή σχολική διαδικασία.

Στις προηγούμενες παρεμβάσεις της, το 2017 και το 2024, η Ομοσπονδία είχε αναφερθεί σε αιτήσεις οικογενειών, που συνδέονται με ακροδεξιές ή παραθρησκευτικές οργανώσεις και οι οποίες, για ιδεολογικούς λόγους, δεν επιθυμούν την ένταξη των παιδιών τους σε ένα σχολικό περιβάλλον, που θεωρούν αντίθετο στις πεποιθήσεις τους.

Σύμφωνα με τις νεότερες καταγγελίες, ωστόσο, η πρακτική δεν περιορίζεται σε αυτές τις περιπτώσεις. Η ΟΙΕΛΕ αναφέρει, ότι έχει λάβει πληροφορίες για παιδιά οικογενειών με οικονομική ή κοινωνική ισχύ, τα οποία αξιοποιούν τη δυνατότητα κατ’ οίκον διδασκαλίας για ιδεολογικούς, ταξικούς ή και αμιγώς εκπαιδευτικούς λόγους, προκειμένου να προετοιμαστούν απρόσκοπτα για τις Πανελλαδικές.

Η διαδικασία έγκρισης των αιτήσεων αποτελεί ένα ακόμη σημείο, στο οποίο εστιάζει η Ομοσπονδία. Όπως αναφέρει, οι σχετικές γνωματεύσεις υπογράφονται από συγκεκριμένους γιατρούς σε δύο δημόσια νοσοκομεία, ενώ η τριμελής επιτροπή, που έχει συγκροτήσει το υπουργείο Παιδείας στη Διεύθυνση Σπουδών περιορίζεται, σύμφωνα με τις καταγγελίες, στον έλεγχο της πληρότητας των δικαιολογητικών και όχι στην ουσιαστική αξιολόγηση κάθε περίπτωσης. Η ύπαρξη γνωμάτευσης από δημόσιο νοσοκομείο καθιστά, κατά την ΟΙΕΛΕ, σχεδόν δεδομένη την έγκριση του αιτήματος.

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στις τελευταίες τάξεις του Λυκείου. Ένας μαθητής που δεν χρειάζεται να μετακινείται καθημερινά στο σχολείο και έχει τη δυνατότητα να οργανώνει τον χρόνο του αποκλειστικά γύρω από την προετοιμασία για τις εξετάσεις διαθέτει, εκ των πραγμάτων, διαφορετικές συνθήκες μελέτης από έναν συνομήλικό του που παρακολουθεί κανονικά τα μαθήματα. Η ΟΙΕΛΕ θεωρεί ότι αυτή η διαφορά μπορεί να μετατραπεί σε ουσιαστικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, εφόσον η κατ’ οίκον διδασκαλία εγκρίνεται χωρίς να συντρέχουν οι προβλεπόμενες προϋποθέσεις.

Από 2.000 σε 5.700 οι προφορικά εξεταζόμενοι μέσα σε μία δεκαετία

Η τρίτη κατηγορία αφορά στους μαθητές, που συμμετέχουν στις Πανελλαδικές Εξετάσεις προφορικά, αντί γραπτά, στο πλαίσιο των ειδικών ρυθμίσεων για υποψηφίους με αναπηρία ή διαγνωσμένες μαθησιακές δυσκολίες. Πρόκειται για μια αναγκαία εκπαιδευτική πρόβλεψη, η οποία αποσκοπεί στη διασφάλιση της ισότιμης συμμετοχής μαθητών που αντιμετωπίζουν πραγματικές δυσκολίες στη γραπτή εξέταση.

Ωστόσο, τα στοιχεία που επικαλείται η ΟΙΕΛΕ καταγράφουν εντυπωσιακή αύξηση του αριθμού των υποψηφίων αυτής της κατηγορίας. Σύμφωνα με τα επίσημα δεδομένα του υπουργείου Παιδείας, το 2015 οι προφορικά εξεταζόμενοι αντιστοιχούσαν περίπου στο 2% του συνολικού πληθυσμού των υποψηφίων. Σήμερα το ποσοστό προσεγγίζει το 7%. Σε απόλυτους αριθμούς, από περίπου 2.000 μαθητές το 2015, ο αριθμός έφθασε τους 5.700 την προηγούμενη χρονιά. Η αύξηση αυτή δεν μπορεί να ερμηνευθεί αυτομάτως ως ένδειξη καταχρηστικής αξιοποίησης των σχετικών διατάξεων.

Η μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση γύρω από τις μαθησιακές δυσκολίες, η βελτίωση των διαγνωστικών διαδικασιών και η σταδιακή απομάκρυνση του κοινωνικού στίγματος αποτελούν παράγοντες, που μπορούν να εξηγήσουν ένα μέρος της μεταβολής. Η Ομοσπονδία, ωστόσο, εκτιμά ότι απαιτείται διερεύνηση της εγκυρότητας των γνωματεύσεων, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που αυτές εκδίδονται εκτός των Κέντρων Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕΔΑΣΥ).

Στο πλαίσιο αυτό, επικαλείται υπόθεση που είχε περιέλθει σε γνώση της το 2019 και αφορούσε μεγάλο αριθμό μαθητών ιδιωτικού σχολείου της Αττικής, οι οποίοι φέρονταν να είχαν εξασφαλίσει προφορική εξέταση με γνωματεύσεις αμφισβητούμενης εγκυρότητας, μεταξύ άλλων για τενοντίτιδα.

Η ΟΙΕΛΕ αναφέρει ότι είχε καταγγείλει την υπόθεση, χωρίς, όπως υποστηρίζει, να λάβει απάντηση για την εξέλιξη της διερεύνησής της. Προσθέτει, μάλιστα, ότι ο πατέρας ενός από τους μαθητές φερόταν να είχε και ρόλο συντονιστή σε εξεταστικό κέντρο για τους υποψηφίους αυτής της κατηγορίας.

Έως 3.000 μαθητές με ευνοϊκότερους όρους;

Συνδυάζοντας τις τρεις κατηγορίες, η ΟΙΕΛΕ εκτιμά, ότι έως και 3.000 παιδιά κάθε χρόνο απολαμβάνουν ιδιαίτερα ευνοϊκή μεταχείριση στο πλαίσιο των Πανελλαδικών Εξετάσεων, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 5% των εισακτέων στα πανεπιστήμια.

Θα πρέπει, πάντως, να καταστεί σαφές ότι η συγκεκριμένη εκτίμηση αποτελεί συμπέρασμα της Ομοσπονδίας και όχι διαπιστωμένο αριθμό παραβάσεων. Σε κάθε περίπτωση, αποτυπώνει το μέγεθος του προβλήματος, που θέτει προς συζήτηση και την ανάγκη να εξεταστούν οι διαδικασίεςμ, που παρέχουν ειδικά δικαιώματα και διευκολύνσεις στους υποψηφίους.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι, ασφαλώς, η κατάργηση των ειδικών προβλέψεων. Προφανώς, η αθλητική αριστεία πρέπει να αναγνωρίζεται, ενώ η εκπαιδευτική υποστήριξη μαθητών με σοβαρά προβλήματα υγείας, αναπηρίες ή μαθησιακές δυσκολίες αποτελεί υποχρέωση της πολιτείας. Εκείνο, όμως, που τίθεται υπό αμφισβήτηση είναι κατά πόσο οι μηχανισμοί ελέγχου διασφαλίζουν ότι τα προνόμια αυτά αποδίδονται αποκλειστικά σε όσους πραγματικά τα δικαιούνται.

Οι έξι παρεμβάσεις που ζητά η ΟΙΕΛΕ

Η Ομοσπονδία υποστηρίζει ότι η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί πολιτική βούληση και όχι μόνο καταγραφή καταγγελιών. Στην πρόσφατη συνάντησή της με την υπουργό Παιδείας κατέθεσε συγκεκριμένες προτάσεις, οι οποίες αφορούν τόσο τον σχολικό αθλητισμό όσο και τις ειδικές διαδικασίες εξέτασης.

Πιο αναλυτικά, για την αθλητική μοριοδότηση προτείνει αναθεώρηση του συστήματος μοριοδότησης, με αυστηρότερο και πιο περιοριστικό πλαίσιο, καθώς και εντατικό έλεγχο από την πολιτεία. Έναρξη θεσμικού διαλόγου με τη συμμετοχή εκπαιδευτικών και αθλητικών φορέων, αλλά και τεχνοκρατών, για τη διαμόρφωση ενός νέου πλαισίου σχολικού αθλητισμού, που θα διασφαλίζει τη διαφάνεια και την ισονομία.

Επανίδρυση των αθλητικών σχολείων και δημιουργία ειδικών αθλητικών προγραμμάτων, ώστε οι νέοι με ιδιαίτερες αθλητικές ικανότητες να μπορούν να συνδυάζουν την προπόνηση με την εκπαιδευτική τους πορεία. Άμεση έναρξη πειθαρχικών διαδικασιών για ιδιοκτήτες ιδιωτικών σχολείων, διευθυντικά στελέχη και δημόσιους ή ιδιωτικούς εκπαιδευτικούς που, βάσει των καταγγελιών, ενδέχεται να εμπλέκονται στις επίμαχες υποθέσεις.

Για την κατ’ οίκον διδασκαλία και τις προφορικές εξετάσεις προτείνει εξονυχιστικό έλεγχο όλων των αιτήσεων κατ’ οίκον διδασκαλίας, που υποβάλλονται στις υπηρεσίες του υπουργείου Παιδείας, καθώς και αυστηρότερη εποπτεία της διαδικασίας που πραγματοποιείται σε συνεργασία με δημόσια και ιδιωτικά σχολεία.

Αυστηρότερα και διαφανέστερα κριτήρια για την απαλλαγή από τις γραπτές εξετάσεις, με όλες τις περιπτώσεις να αξιολογούνται αποκλειστικά από τα ΚΕΔΑΣΥ. Σύσταση ανεξάρτητης επιτροπής, η οποία δεν θα περιορίζεται στον τυπικό έλεγχο των ιατρικών πιστοποιητικών, αλλά θα έχει τη δυνατότητα να εξετάζει η ίδια τους μαθητές για την ύπαρξη σωματικής ή ψυχικής νόσου, κατά το πρότυπο των επιτροπών που αξιολογούν τις ασθένειες εργαζομένων και τα ποσοστά αναπηρίας.

Η ΟΙΕΛΕ επισημαίνει, μάλιστα, ότι σε εξεταστικά συστήματα άλλων χωρών, αντί της αυτόματης απαλλαγής από τη γραπτή εξέταση, προβλέπεται συχνά η παροχή περισσότερου χρόνου στους υποψηφίους, εκτός από τις ιδιαίτερες περιπτώσεις, στις οποίες υπάρχει πραγματική αδυναμία γραπτής συμμετοχής.