Πέθανε η Πόπη Φωτοπούλου, συνιδιοκτήτρια της ιστορικής Βιοτεχνίας Ελληνικών Μαντηλιών

Μια γυναίκα που συνέδεσε άρρηκτα τη ζωή της με την τέχνη του σταμπωτού μαντηλιού, την οποία υπηρέτησε, αρχικά ως εργάτρια και στη συνέχεια ως συνιδιοκτήρια, μαζί με τον Δημήτρη Οικονομόπουλο, της ιστορικής Βιοτεχνίας Ελληνικών Μαντηλιών (ΒΕΜ), στο Μεταξουργείο, η Πόπη Φωτοπούλου, έφυγε από τη ζωή αφήνοντας πίσω της μια σημαντική κληρονομιά.

Όπως αναφέρει στη συλλυπητήρια δήλωσή της η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, η σύνδεσή της  με την ιστορία της επιχείρησης και η επιθυμία της να διασωθεί η μνήμη της αποτυπώθηκαν στην απόφασή της, τον Μάρτιο του 2025, να δωρίσει στο Υπουργείο Πολιτισμού περίπου 200 αντικείμενα από το προσωπικό και επαγγελματικό της αρχείο. Μαντήλια με παραδοσιακά σχέδια από όλη την Ελλάδα, προσωπικά της ενδύματα, καθώς και αρχειακό και φωτογραφικό υλικό, συνθέτουν ένα πολύτιμο σύνολο που θα εκτεθεί στο Μουσείο Τυποβαφικής Τέχνης και στο Κέντρο Χειροτεχνίας του Υφάσματος, το οποίο δημιουργούμε στο ιστορικό συγκρότημα της πρώην ΒΕΜ στο Μεταξουργείο.

«Με τη γενναιόδωρη αυτή προσφορά της, η Πόπη Φωτοπούλου συμβάλλει ουσιαστικά στη διαφύλαξη και ανάδειξη μιας σημαντικής πτυχής της νεότερης ελληνικής πολιτιστικής ιστορίας. Το όνομά της θα συνδεθεί για πάντα με τον χώρο αυτό και την προσπάθεια να μεταδοθεί η γνώση και η μνήμη της χειροτεχνικής μας παράδοσης στις επόμενες γενιές. Θα τη θυμάμαι με εκτίμηση και ευγνωμοσύνη για την εμπιστοσύνη και την προσφορά της» υπογραμμίζει η υπουργός.

Ακολουθεί ολόκληρη η δήλωση της υπουργού Πολιτισμού για την απώλεια της Πόπης Φωτοπούλου:

«Με βαθύτατη θλίψη πληροφορήθηκα την απώλεια της Πόπης Φωτοπούλου, η οποία συνέδεσε τη ζωή και τη διαδρομή της με τη Βιοτεχνία Ελληνικών Μαντηλιών (ΒΕΜ), της οποίας υπήρξε αρχικά εργάτρια και στη συνέχεια συνιδιοκτήτρια. Η ΒΕΜ, η μοναδική επιχείρηση παραδοσιακών μαντηλιών που λειτούργησε στο Μεταξουργείο έως τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα, αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της ιστορίας της ελληνικής χειροτεχνίας.

Γνώρισα την Πόπη Φωτοπούλου το 1999. Η σύνδεση της με την ιστορία της επιχείρησης και η επιθυμία της να διασωθεί η μνήμη της αποτυπώθηκαν στην απόφασή της, τον Μάρτιο του 2025, να δωρίσει στο υπουργείο Πολιτισμού, περίπου 200 αντικείμενα από το προσωπικό και επαγγελματικό της αρχείο. Μαντήλια με παραδοσιακά σχέδια από όλη την Ελλάδα, προσωπικά της ενδύματα, καθώς και αρχειακό και φωτογραφικό υλικό, συνθέτουν ένα πολύτιμο σύνολο που θα εκτεθεί στο Μουσείο Τυποβαφικής Τέχνης και στο Κέντρο Χειροτεχνίας του Υφάσματος, το οποίο δημιουργούμε στο ιστορικό συγκρότημα της πρώην ΒΕΜ στο Μεταξουργείο.

Με τη γενναιόδωρη αυτή προσφορά της, η Πόπη Φωτοπούλου συμβάλλει ουσιαστικά στη διαφύλαξη και ανάδειξη μιας σημαντικής πτυχής της νεότερης ελληνικής πολιτιστικής ιστορίας. Το όνομά της θα συνδεθεί για πάντα με τον χώρο αυτό και την προσπάθεια να μεταδοθεί η γνώση και η μνήμη της χειροτεχνικής μας παράδοσης στις επόμενες γενιές. Θα τη θυμάμαι με εκτίμηση και ευγνωμοσύνη για την εμπιστοσύνη και την προσφορά της.  Στην οικογένειά της, τους φίλους και τους συνεργάτες της, απευθύνω τα ειλικρινή μου συλλυπητήριά μου».

Η Βιοτεχνία Ελληνικών Μαντηλιών και το μουσείο

Η «Βιοτεχνία Ελληνικών Μαντηλιών (ΒΕΜ) Ο.Ε.» των Δημήτρη Οικονομόπουλου και Πόπης Φωτοπούλου (γνωστή και ως το «Καλεμκερείο Αθηνών») αποτελεί ένα εμβληματικό μνημείο της ελληνικής βιομηχανικής κληρονομιάς και υπήρξε το τελευταίο παραδοσιακό τυποβαφικό εργαστήριο σταμπωτών μαντηλιών στα Βαλκάνια.

Η επιχείρηση ιδρύθηκε το 1879 στη Σύρο από την οικογένεια Οικονομόπουλου, ξεκινώντας ως εργαστήριο παραδοσιακής τυποβαφικής τέχνης για χειροποίητα γυναικεία μαντήλια. Το 1898 μεταφέρθηκε στο Μεταξουργείο, στη συμβολή των οδών Πλαταιών 38 & Σφακτηρίας. Εκεί λειτούργησε αδιάλειπτα για έναν αιώνα, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '90, τροφοδοτώντας με παραδοσιακά μαντήλια κεφαλής ολόκληρη την ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα, τα Βαλκάνια, καθώς και γυναικεία μοναστήρια με τα «μαντήλια των καλογραιών». Η βιοτεχνία συνδέθηκε με τη μετάβαση από το παραδοσιακό χειροποίητο στάμπωμα με ξύλινα καλούπια (ξυλότυπους) στη μέθοδο της μεταξοτυπίας, διατηρώντας μοναδικά φυτικά και παραδοσιακά μοτίβα.

Κατά την  περίοδο 1935-1940 με προτροπή της Δόρας Στράτου, ο σχεδιαστής Γιάννης Τσαρούχης δημιούργησε 12 σχέδια με ελληνική θεματολογία, με εξαίρετα αποτελέσματα, που αύξησαν σημαντικά την παραγωγή του εργαστηρίου.

Το 2003 το το υπουργείο Πολιτισμού ενέκρινε την απ΄ ευθείας εξαγορά του μηχανολογικού και κινητού εξοπλισμού του εργαστηρίου και ακολούθησε η καταγραφή και φύλαξη του πολύτιμου υλικού. Το κτήριο, ιδιοκτησίας της Κτηματικής Εταιρείας του Δημοσίου, παραχωρήθηκε για χρήση στο ΥΠΠΟΑ το 1999. Είχε προηγηθεί, το 1995 η κήρυξή του ως διατηρητέου μνημείου μαζί με τον μοναδικό εξοπλισμό του και τα λοιπά κινητά αντικείμενα, διότι αποτελούσε μοναδικό δείγμα τυποβαφικού εργαστηρίου σταμπωτών παραδοσιακών μαντηλιών στην Ελλάδα, με συνεχή λειτουργία επί 100 χρόνια. Η «Βιοτεχνία Ελληνικών Μαντηλιών ΒΕΜ Ο.Ε.», κατασκεύαζε τα παραδοσιακά μαντήλια κεφαλής για όλες τις περιοχές της Ηπειρωτικής και Νησιωτικής Ελλάδας, αλλά και για τα μοναστήρια της χώρας.

Σήμερα, το ιστορικό κτήριο βρίσκεται σε φάση αποκατάστασης και ανάπλασης από το υπουργείο Πολιτισμού με στόχο την επανάχρησή του ως Μουσείου Σταμπωτού Υφάσματος».

Στη φωτογραφία εξωφύλλου η Σοφία Λόρεν, με μαντήλι τύπου Κύμης Ευβοίας στην ταινία «Το Παιδί και το Δελφίνι» το 1957