Η εξέλιξη της ελληνικής πολυκατοικίας: Από σύμβολο προόδου σε πρόκληση για τις σύγχρονες πόλεις

Σε ποιες χρονικές φάσεις αναπτύχθηκε η πολυκατοικία στη χώρα μας και με ποιους τρόπους;

Σε αυτό το ερώτημα απαντά μελέτη του Ομότιμου Καθηγητή στην Πολυτεχνική σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας κ. Σεραφείμ Πολύζου.

Συγκεκριμένα, όπως τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Πολύζος, για την ανάλυση των προτύπων και την εξέλιξη της ανάπτυξης των ελληνικών πόλεων και των οικισμών μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις περιόδους.

(α) Η πρώτη περίοδος αρχίζει περίπου από το 1830, δηλαδή με την ίδρυση του ελληνικού κράτους και τελειώνει με την ενοποίηση του εθνικού χώρου και την έλευση των προσφύγων στην Ελλάδα το 1923. Είναι η περίοδος συγκρότησης του ελληνικού κράτους και ταυτόχρονα απελευθέρωσης και ενσωμάτωσης όλων των εδαφών.

(β) Η δεύτερη περίοδος αρχίζει από το 1923 και φθάνει έως το 1950. Περιλαμβάνει την περίοδο του μεσοπολέμου, της γερμανικής κατοχής και του εμφυλίου πολέμου.

(γ) Η τρίτη περίοδος αρχίζει από το 1950 και λήγει το 1970, μια περίοδος σημαντικών εξελίξεων στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας και πολλών μεταβολών στην αστική ανάπτυξη.

(δ) Τέλος, η τελευταία περίοδος με διάρκεια από το 1970 έως σήμερα, αποτελεί την περίοδο κατά την οποία τα προβλήματα των πόλεων οξύνονται, κυρίως λόγω της αύξησης του μεγέθους των πόλεων και οι κρατικές παρεμβάσεις στον σχεδιασμό και την ανάπτυξη των πόλεων αποκτούν διαφορετικό περιεχόμενο σε σχέση με το παρελθόν.

Στον Νομό Αττικής, ο οποίος συγκέντρωνε το μεγαλύτερο μέρος του αστικού πληθυσμού της χώρας και διακρίνονταν από το μεγαλύτερο κατά κεφαλή ΑΕΠ μεταξύ των νομών της χώρας, παρατηρήθηκε πολύ μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα σε εκτός σχεδίου περιοχές.

Ολόκληρες περιοχές της Αττικής γέμισαν με πολυτελείς ή ευτελείς κακότεχνες κατασκευές, με αποτέλεσμα τη διάχυση της αστικοποίησης προς και στις παραθαλάσσιες ζώνες. Το μικρό μέγεθος των οικοπέδων, η έλλειψη κάθε είδους υποδομής και γενικά η άναρχη και απρογραμμάτιστη πυκνή δόμηση διαμόρφωσαν ένα υποβαθμισμένο περιβάλλον αστικού τύπου με όλες τις δυσάρεστες επιδράσεις.

Την περίοδο αυτή, σύμφωνα με τον κ. Πολύζο, δεν προωθήθηκαν οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες που εμφανίστηκαν στην αρχή της δεκαετίας του 1960 και δεν υλοποιήθηκαν πολλές πολεοδομικές ρυθμίσεις. Για παράδειγμα, κανένα από τα σαράντα (40) ρυθμιστικά σχέδια που εκπονήθηκαν την περίοδο 1960-1974 δεν θεσμοθετήθηκε, ώστε να αποτελέσει δεσμευτικό πλαίσιο για την εφαρμογή των πολεοδομικών μελετών.

Περίοδος 1970 έως σήμερα

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, η χώρα εισέρχεται στην τρίτη φάση της αστικής ανάπτυξης και της διαμόρφωσης των βασικών χαρακτηριστικών των ελληνικών πόλεων, η οποία συνεχίζεται έως σήμερα.

Ως αφετηρία των αλλαγών, τονίζει ο καθηγητής, στην ισχύουσα μέχρι τότε αντίληψη για την αστική ανάπτυξη μπορεί να χαρακτηριστεί η εμφάνιση περιβαλλοντικών προβλημάτων, κυρίως στα δυο μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας, η οποία δημιούργησε τις προϋποθέσεις πρόκλησης ενός γενικότερου προβληματισμού αναφορικά με το μέλλον των πόλεων στην Ελλάδα.

Την περίοδο αυτή διακρίνεται μια απόπειρα συνολικής και ολοκληρωμένης ρύθμισης των οικιστικών προβλημάτων, στο πλαίσιο ενός ενιαίου και συνολικού σχεδιασμού. Επίσης, κατά την περίοδο αυτή μειώνεται η εξωτερική μετανάστευση, ενώ σταθεροποιείται ως ένα βαθμό η κατανομή του πληθυσμού στο χώρο.

Έτσι, σταθεροποιούνται ορισμένες δημογραφικές μεταβλητές, όπως ο ρυθμός μεταβολής των πληθυσμών των περισσότερων νομών, η γεωγραφική και η κοινωνική ρευστότητα του πληθυσμού της χώρας κ.ά. Παρά τη σταθεροποίηση αυτών των μεταβλητών, η μεγέθυνση των δυο μεγάλων αστικών κέντρων της χώρας δεν σταματά σε βάρος ορισμένων λιγότερο αναπτυγμένων νομών.

Η ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ (μετέπειτα Ευρωπαϊκή Ένωση) οδήγησε στην ενσωμάτωση δυο νέων παραγόντων στην οικιστική και πολεοδομική νομοθεσία.

Στην οικιστική και πολεοδομική νομοθεσία σταδιακά ενσωματώνεται η άποψη ότι η οικονομική ανάπτυξη θα πρέπει να σέβεται το φυσικό περιβάλλον και να βελτιώνει την ποιότητα της ζωής των κατοίκων των πόλεων. Αυτή η ιδεολογική μεταστροφή αποτυπώνεται στη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και μεταφέρεται στα κράτη μέλη της.

Από την περίοδο αυτή και αργότερα καταβάλλονται ουσιαστικές προσπάθειες αναβάθμισης και μεταρρύθμισης της οικιστικής και πολεοδομικής πολιτικής, τουλάχιστον όσον αφορά το θεσμικό - διοικητικό πλαίσιο. Οι προσπάθειες αυτές αποσκοπούν στην αποτελεσματική διαχείριση του αστικού χώρου και στην καθιέρωση μιας συνολικής πολιτικής για το οικιστικά δίκτυο.

Με κριτήριο τον τρόπο δόμησης, το μέγεθος των οικοδομών και τα γενικότερα μορφολογικά τους στοιχεία, η έναρξη της φάσης της σύγχρονης αστικής ανάπτυξης τοποθετείται στις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Η αστική ανάπτυξης της σύγχρονης περιόδου ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970, με κύρια χαρακτηριστικά το συνεχές οικοδομικό σύστημα, την απαίτηση για κατασκευή χώρων στάθμευσης, που θεσμοθετήθηκε στο τέλος της δεκαετίας του 1970, τις εσωτερικές και εξωτερικές βελτιώσεις της «κλασικής» πολυκατοικίας, την έναρξη της μείωσης των συντελεστών δόμησης σε πολλές περιοχές και του περιορισμού των κατασκευαστικών κακοτεχνιών.

Οι πιέσεις για κατοικία στις μεγάλες πόλεις από τους εσωτερικούς μετανάστες αρχίζουν να μειώνονται, ενώ οι συνθήκες διαβίωσης αρχίζουν να επιδεινώνονται σημαντικά, εξαιτίας του κυκλοφοριακού, της ρύπανσης και της υψηλής πληθυσμιακής πυκνότητας.

Παράλληλα εμφανίζονται οι προαστιακές περιοχές και ένα σημαντικό μέρος του εύπορου κυρίως πληθυσμού, που έχει δυνατότητες αυτοκίνησης, μετακινείται σε περιμετρικές ή περιαστικές περιοχές, στις οποίες οι συνθήκες διαβίωσης είναι πολύ αναβαθμισμένες. Η εξέλιξη αυτή οδηγεί στην αντιστροφή του αρχικού φαινομένου, και πλέον η πολυκατοικία από σύμβολο κοινωνικής καταξίωσης στις δεκαετίες του 1930 και του 1940 κατέληξε λύση στέγασης του πληθυσμού που ανήκε σε μεσαία ή χαμηλά εισοδηματικά στρώματα.

Ο παραπάνω τρόπος δόμησης εφαρμόσθηκε αρχικά κυρίως στην Αθήνα και δευτερευόντως στη Θεσσαλονίκη, αλλά αντιγράφηκε στη συνέχεια από όλες τις άλλες ελληνικές πόλεις με γρήγορο ρυθμό.

Σχεδόν όλες, τονίζει ο κ. Πολύζος, υιοθέτησαν την πολυκατοικία για την κάλυψη των στεγαστικών τους αναγκών, ένα υπόδειγμα που ακολουθείται ακόμα και σήμερα. Όμως, τα σημάδια γήρανσης αυτού του συστήματος αστικής ανάπτυξης είναι εμφανή, αφού σε πολλές πόλεις έχουν παρατηρηθεί σημαντικές «πιέσεις», πολλές εκ των οποίων έφεραν αποτέλεσμα και οδήγησαν στη μείωση των συντελεστών δόμησης και της αστικής πληθυσμιακής πυκνότητας.

Η αλλοίωση του παραδοσιακού αστικού περιβάλλοντος, η απώλεια της ταυτότητας κάθε περιοχής και της αίσθησης για την ύπαρξη «γειτονιάς», σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα προβλήματα που προκάλεσε η δόμηση υψηλών και πυκνοδομημένων κτιρίων, δεν μπορούν πλέον να αντισταθμίσουν τα όποια πλεονεκτήματα αυτής της μορφής αστικής ανάπτυξης.

Η επιβεβαίωση της γήρανσης και της απαξίωσής του οφείλεται στο γεγονός ότι η πολιτεία αναγνώρισε έμμεσα τα μειονεκτήματα της πολυκατοικίας ως χώρου κατοικίας και υιοθέτησε σε όλη την Ελλάδα ως μεγαλύτερο συντελεστή δόμησης το 0,8 κατά τις εντάξεις των νέων περιοχών στα ρυμοτομικά σχέδια των πόλεων.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, η άναρχη και χωρίς προγραμματισμό ανάπτυξη, που χαρακτήρισε την αστική ανάπτυξη στη σύγχρονη Ελλάδα, οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην έλλειψη μακροχρόνιου σχεδιασμού. Σε πολύ λίγες περιπτώσεις οι κεντρικές και οι τοπικές αρχές στις μεγάλες πόλεις μπόρεσαν να προηγηθούν των οικιστικών αναγκών και να δημιουργήσουν τις κατάλληλες υποδομές.

Για να καταλήξει, τονίζοντας ο κ. Πολύζος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: «Τα βασικά χαρακτηριστικά της ανάπτυξης των μεγάλων πόλεων κατά τη μεταπολεμική περίοδο στην Ελλάδα είναι τα εξής:

-Η πολεοδόμηση των πόλεων ακολουθούσε συνήθως τη δημιουργία ζήτησης για αστική γη και δεν προηγούνταν αυτής. Με άλλα λόγια, δεν υπήρχε μακροχρόνιος και έγκαιρος σχεδιασμός, ώστε οι πόλεις να κτιστούν σύμφωνα με ένα «όραμα» για το μέλλον τους, το οποίο θα αποτυπωνόταν στα πολεοδομικά τους σχέδια.

-Η έλλειψη σχεδιασμού και η δημιουργία ικανοποιητικών σε έκταση πολεοδομημένων αστικών οικοπέδων είχε συνέπεια τη μικρή προσφορά αστικής γης, ανίκανης να καλύψει την υπάρχουσα ζήτηση. Έτσι, πρόεκυψε η εμφάνιση των αυθαίρετων κατασκευών στις περιαστικές περιοχές των μεγάλων πόλεων, αφού η αδυναμία απόκτησης οικοπέδων οδηγούσε ένα μέρος των κατοίκων που μετανάστευσε στις μεγάλες πόλεις να οικοδομήσει σε περιοχές εκτός σχεδίου.

-Τα παραπάνω προκάλεσαν την άναρχη ανάπτυξη των πόλεων, που απεικονιζόταν στις χρήσεις αστικής γης».