Ο Γιώργος Χρούσος στον Δανίκα: «Ζούμε περισσότερο, αλλά γερνάμε πιο γρήγορα γιατί είμαστε στην τσίτα»

Η κουβέντα με τον Γιώργο Χρούσο, από τις πιο παραγωγικές, δημιουργικές και σε πληροφορίες εντυπωσιακές. Στο τέλος αισθάνθηκα σαν να είχα παρακολουθήσει σεμινάριο για όλα, μα όλα τα καυτά ζητήματα που απασχολούν τις σύγχρονες κοινωνίες. Και προς απόδειξη αναφέρω συνοπτικά μερικές από τις τοποθετήσεις του, επιστημονικά τεκμηριωμένες.

Για την πρόωρη γήρανση και τον καρκίνο: «Το ξεκίνημα είναι η παχυσαρκία και η υπερβαρότητα. Ομως μετά έχουμε τη χοληστερίνη, την υπέρταση, τα αυτοάνοσα, τον διαβήτη τύπου 2, το μεταβολικό σύνδρομο, αργότερα τα καρδιαγγειακά νοσήματα και στο τέλος-τέλος τον καρκίνο. Ο καρκίνος πλέον έρχεται δέκα χρόνια νωρίτερα, διότι γερνάμε πιο γρήγορα. Εξαιτίας των λόγων που είπαμε στην αρχή: χρόνιο στρες, μόλυνση του περιβάλλοντος, κακή διατροφή. Μολονότι ζούμε πιο πολλά χρόνια -και αυτό οφείλεται στα πολύ καλά φάρμακα που έχουμε- το γήρας έρχεται νωρίτερα. Ενας 50άρης μπορεί να έχει τη βιολογική ηλικία ενός 60άρη, που σημαίνει ότι θα πάθει καρκίνο δέκα χρόνια νωρίτερα, διότι ο καρκίνος σχετίζεται με την ηλικία».

Για το φαινόμενο του στρες: «Το στρες διεγείρει το φαινόμενο της πάλης, δηλαδή το να πιαστείς στα χέρια, το φαινόμενο της φυγής που είναι ο φόβος, δηλαδή το άγχος, και το φαινόμενο του παγώματος που είναι η απελπισία. Πολλοί που είναι χρόνια στρεσαρισμένοι βρίσκονται μεταξύ επιθετικότητας και θυμού, φόβου και άγχους και απελπισίας και πολλές φορές πάσχουν απ’ όλα. Αυτά όλα είναι το επιπλέον στρες, το στρες που δεν μπορούν να διαχειριστούν, διότι είναι υπερβολικό».

Για τις συνθήκες ζωής: «Η ημερομηνία λήξεως είναι αργότερα απ’ ό,τι μας έρχεται. Εχουμε περιθώριο μπροστά μας να το βελτιώσουμε. Πώς; Συνθήκες ζωής, τρόπος ζωής, νόημα ζωής. Υπέρβαση και νόημα ζωής, το σπουδαιότερο. Υπέρβαση του εαυτού είναι να κάνεις πράγματα όχι μόνο για τον εαυτό σου, αλλά για τους γύρω σου, το περιβάλλον σου, τους δικούς σου, τη χώρα σου, την ανθρωπότητα».

Για την Ιατρική: «Δεν πας στην Ιατρική για να βγάλεις λεφτά, ούτε για να επιβιώσεις. Πρέπει να πας γιατί θέλεις να βοηθήσεις τον συνάνθρωπό σου».
Και για την ψαλίδα ανάμεσα στους φτωχούς και τους πλούσιους: «Οσο αυξάνει η ψαλίδα τόσο αυξάνει το στρες των ανθρώπων. Στη Φινλανδία είναι πολύ μικρή η ψαλίδα.

Ο Πλάτωνας στην “Πολιτεία” είχε πει ότι το ανώτερο εισόδημα πρέπει να είναι μέχρι τέσσερις φορές πάνω από το κατώτερο. Πάνω από τις τέσσερις φορές πρέπει το εισόδημα να πηγαίνει στην πολιτεία. Είναι φοβερό το ότι μπόρεσε ο Πλάτωνας να το σκεφτεί και να το πει αυτό στην εποχή του. Ξέρουμε ότι όσο αυξάνει η ψαλίδα αυξάνουν τα χρόνια νοσήματα. Και όπως είπα, τα χρόνια νοσήματα αυξάνουν όσο αυξάνει το χρόνιο στρες».

Ποιος είναι ο Γιώργος Χρούσος; Ρίξτε μια ματιά στη Wikipedia και θα σας φύγει το τσερβέλο, που λένε και στο χωριό μου.

Ενα σας λέω: σύμφωνα με τον μετρητή αναφορών της υπηρεσίας Google Μελετητής, είναι ο 37ος πιο αναγνωρισμένος επιστήμονας στον κόσμο!

Σκηνή 1η
«Γηράσκουν και οι ωοθήκες στις γυναίκες και οι όρχεις στους άνδρες»

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΝΙΚΑΣ: Πώς ένας καθηγητής, παιδίατρος, ενδοκρινολόγος, ασχολείται με το Δημογραφικό;

ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΡΟΥΣΟΣ: Το Δημογραφικό έχει σχέση και με την Παιδιατρική, διότι ελαττώνεται ο αριθμός των παιδιών, και με την Ενδοκρινολογία, δεδομένου ότι υπάρχουν και υπογονιμότητα και υπογεννητικότητα.

Δ.Δ.: Γιατί συμβαίνει αυτό;

Γ.ΧΡ.: Εχει αυξηθεί πάρα πολύ το χρόνιο στρες με τις διάφορες μορφές του. Είναι το ψυχο-κοινωνικο-οικονομικό στρες, είναι η μόλυνση του περιβάλλοντος, είναι η δυτική διατροφή. Τα λεγόμενα «υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα», τα οποία είναι γεμάτα διάφορες ουσίες, φτωχής ποιότητας πρωτεΐνη, κορεσμένα λίπη, πολύ αλάτι, πολλή ζάχαρη, διάφορα συντηρητικά και ενισχυτικά γεύσης. Είναι ένας συνδυασμός στρεσογόνων παραγόντων που αυξάνουν τις ορμόνες του στρες και της φλεγμονής και το αποτέλεσμα είναι ότι άνθρωποι προσπαθούν και δεν μπορούν να κάνουν παιδιά. Δεν δουλεύει καλά το αναπαραγωγικό σύστημα. Εχει αυξηθεί το βιολογικό φαινόμενο της υπογονιμότητας. Από την άλλη μεριά, έχουμε και την υπογεννητικότητα.

Δ.Δ.: Ποια η διαφορά μεταξύ τους;

Γ.ΧΡ.: Στην υπογονιμότητα είναι ο οργανισμός που δεν τα καταφέρνει καλά. Στην υπογεννητικότητα είναι η κοινωνία που δεν τα καταφέρνει καλά, είναι κοινωνικό φαινόμενο.

Δ.Δ.: Αρα, και το άτομο και η κοινωνία έχουν πρόβλημα.

Γ.ΧΡ.: Ακριβώς. Σχετίζονται αυτά, βέβαια. Μια γυναίκα μπορεί να γεννάει θεωρητικά από το τέλος της εφηβείας μέχρι την εμμηνόπαυση. Αλλά τα καλύτερα χρόνια είναι μεταξύ 17-18 και 34. Δυστυχώς, λόγω των αλλαγών των συνθηκών που έχουν επέλθει στο κοινωνικό σύστημα, οι γυναίκες πρέπει πλέον να μορφωθούν, να σπουδάσουν, να δουλέψουν, φτάνουν σε μεγάλη ηλικία για να αποφασίσουν να κάνουν παιδιά. Μέχρι τα 34 δεν υπάρχει πρόβλημα, αλλά μετά αρχίζουν τα προβλήματα της γήρανσης. Γηράσκουν και οι ωοθήκες στις γυναίκες και οι όρχεις στους άνδρες. Και βλέπουμε ότι αυξάνουν μετά από μια ορισμένη ηλικία οι γονιδιακές μεταλλάξεις.

Δ.Δ.: Τι σημαίνει αυτό;

Γ.ΧΡ.: Σημαίνει ότι γίνονται αλλαγές στα γονίδια, στο DNA. Γι’ αυτό κι όταν οι πατεράδες είναι πολύ μεγάλοι, έχουμε αυξημένη πιθανότητα το παιδί να έχει κάποιο πρόβλημα, όπως αυτισμό. Δεν είναι μόνο οι γυναίκες στις οποίες γερνάει το ωάριο, και οι άνδρες γερνούν ανάλογα.

Δ.Δ.: Γιατί τότε τα ρίχνουμε στη γυναίκα διαρκώς και δεν λέμε για τον άνδρα;

Γ.ΧΡ.: Κακώς. Η γυναίκα έχει μια αναπαραγωγική περίοδο που ξεκινάει από την ωρίμανση της ωοθήκης μέχρι τη γήρανση με την εμμηνόπαυση. Στον άνδρα είναι πιο αργό το φαινόμενο της γήρανσης. Στις γυναίκες η εμμηνόπαυση είναι μέσα σε λίγα χρόνια, ενώ στους άνδρες έχουμε την ανδρόπαυση, η οποία παίρνει πολλά χρόνια - αλλά συμβαίνει και στους δύο. Απλώς στη γυναίκα είναι πιο απότομη.

Δ.Δ.: Το αποτέλεσμα είναι ότι η ελληνική κοινωνία έχει πρόβλημα.

Γ.ΧΡ.: Δεν είναι μόνο η ελληνική κοινωνία, όλες οι δυτικές κοινωνίες έχουν πρόβλημα. Και όπου να ’ναι, θα αρχίσουν να έχουν πρόβλημα και οι ασιατικές κοινωνίες και οι νοτιοαμερικανικές.

Σκηνή 2η
«Από το μηδέν μέχρι τα πέντε πρώτα χρόνια αναπτύσσονται η λογική και η ηθική»

Δ.Δ.: Ακουσα ότι η Κίνα έχει πρόβλημα.

Γ.ΧΡ.: Εχουν πρόβλημα η Κίνα, η Τουρκία... Εκεί όπου δεν υπάρχει πρόβλημα ακόμα είναι η Αφρική. Είναι η μόνη ήπειρος στην οποία αυξάνονται οι γεννήσεις. Η Ευρώπη είναι η χειρότερη απ’ όλους, ιδίως η Νότια Ευρώπη. Δηλαδή εμείς, οι Ιταλοί, οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι. Κυρίως οι μεσογειακές χώρες έχουν πολύ χαμηλή γεννητικότητα.

Δ.Δ.: Γιατί συμβαίνει αυτό στις μεσογειακές χώρες; Περίεργο δεν είναι;

Γ.ΧΡ.: Ισως επειδή έχουν λιγότερες επιδοτήσεις και διευκολύνσεις από το κράτος σε σχέση, για παράδειγμα, με τη Γερμανία ή τις σκανδιναβικές χώρες. Η μόνη μεσογειακή χώρα που δεν έχει πρόβλημα υπογεννητικότητας είναι το Ισραήλ. Εχουν μέσο όρο πάνω από δύο παιδιά ανά γυναίκα, ενώ εμείς είμαστε στο 1,3, πολύ χαμηλά. Αλλά έτσι είναι και η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία. Δεν είμαστε οι μόνοι, είναι γενικό φαινόμενο. Αλλά εμάς μας πονάει πάρα πολύ γιατί έχουμε και έναν πολιτισμό και μια Ιστορία που δεν θέλουμε να χαθούν.

Δ.Δ.: Να περάσουμε στο άλλο κεφάλαιο, την υγεία των παιδιών και των εφήβων. Είστε πολύ διακεκριμένος σε αυτό το πεδίο, με πολλές περγαμηνές.

Γ.ΧΡ.: Εχω την έδρα της Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής της UNESCO.

Δ.Δ.: Τι εννοούμε λοιπόν με την παιδική υγεία; Την οργανική μόνο;

Γ.ΧΡ.: Και οργανική και ψυχική, αυτά κανονικά δεν πρέπει να τα ξεχωρίζουμε. Πάρα πολύ σημαντικά στην εξέλιξη του ανθρώπου και την ανάπτυξή του είναι τα πρώτα χρόνια της ζωής. Από το μηδέν μέχρι τα πέντε είναι πολύ σημαντικές ηλικίες. Διότι κατά τη διάρκεια αυτής της πενταετίας ο εγκέφαλος υφίσταται τεράστιες αλλαγές. Τότε αναπτύσσονται η λογική και η ηθική. Αυτά είναι γραμμένα στο DNA μας, όταν γεννιόμαστε τα έχουμε, αλλά το θέμα είναι πώς τα επεξεργαζόμαστε.

Δ.Δ.: Δηλαδή;

Γ.ΧΡ.: Αν το παιδί βρεθεί σε ένα ευνοϊκό περιβάλλον με πολύ θετικά ερεθίσματα, με αγάπη, με τρυφερότητα, να του μιλάς, να του μαθαίνεις, να βλέπει χρώματα, να ακούει μουσική, αυτά όλα είναι θετικά για την ανάπτυξή του. Εάν λείπουν αυτά ή υπάρχει κακοποίηση ή παραμέληση, τότε το παιδί δεν αναπτύσσεται φυσιολογικά. Και βλέπουμε ότι όσα παιδιά έχουν προβλήματα στην εφηβεία η πλειονότητα είχε κακά πέντε πρώτα χρόνια στη ζωή.

Δ.Δ.: Είχαν κακοποιηθεί από τους γονείς;

Γ.ΧΡ.: Οχι απαραίτητα, μπορεί να ήταν και παραμέληση. Ή μπορεί να ήταν και υπερπροστασία. Είναι διάφορες μορφές συμπεριφοράς προς το παιδί οι οποίες μπορεί να το επηρεάσουν αρνητικά ή θετικά. Το να του πετάς μπροστά του ένα κινητό είναι σαφώς αρνητικό. Το παιδί μαθαίνει τον κόσμο μέσα από μια οθόνη. Είναι διαφορετικό να είναι πρόσωπο με πρόσωπο με τον ενήλικα, με τα άλλα παιδιά. Τα παιδιά σήμερα δυστυχώς, ιδίως στις πόλεις, δεν παίζουν. Ο άνθρωπος σε όλη του την εξέλιξη, σε όλη την ιστορία, μαθαίνει παίζοντας. Είναι η κοινωνικοποίηση, μαθαίνει πώς είναι ο κόσμος. Τώρα το μαθαίνει μέσω των οθονών, αυτό δεν είναι φυσιολογικό.

Δ.Δ.: Είναι μια παράλληλη πραγματικότητα.

Γ.ΧΡ.: Ακριβώς, δεν υπάρχει επαφή πρόσωπο με πρόσωπο, δεν υπάρχει σχέση. Η σχέση είναι φοβερά σημαντική.

Σκηνή 3η
«Μεγάλο και αθεράπευτο το άγχος της παρουσίασης, του πώς φαίνεσαι, το λεγόμενο “appearance anxiety”»

Δ.Δ.: Κορυφαίο το πρόβλημα των σχέσεων;

Γ.ΧΡ.: Κορυφαίο. Από εκεί ξεκινούν όλα τα προβλήματα

Δ.Δ.: Και τα οργανικά;

Γ.ΧΡ.: Ναι. Τα παιδιά που έχουν κακή παιδική ηλικία έχουν αργότερα μεγάλη ευαλωτότητα στο στρες. Αναπτύσσουν τις νόσους που εξαρτώνται από το στρες, όπως άγχος, κατάθλιψη, υπερβαρότητα, παχυσαρκία, υπερχοληστερολαιμία, υπέρταση. Ολα τα χρόνια μη μεταδιδόμενα νοσήματα αναπτύσσονται νωρίτερα και σε μεγαλύτερο βαθμό σε όσους είχαν ταλαιπωρηθεί ως έμβρυα ή ως παιδιά.

Δ.Δ.: Αρα είναι μαζί το οργανικό με το ψυχικό.

Γ.ΧΡ.: Μαζί, διότι ο εγκέφαλος είναι μέρος του σώματος. Επικοινωνεί και με το τελευταίο κύτταρο του σώματος και παίρνει και πληροφορίες. Είναι αμφίδρομη αυτή η επικοινωνία.

Δ.Δ.: Δεν έχετε παρατηρήσει ότι λόγω των οθονών, των κινητών και της τεχνολογίας οι επαφές των νέων ανθρώπων δεν υπάρχουν;

Γ.ΧΡ.: Δυστυχώς, δεν αναπτύσσονται. Αναπτύσσουν περίεργες επαφές μέσω των οθονών που δεν είναι πραγματικές, είναι πλασματικές. Στην ουσία είναι ένα παράλληλο σύμπαν, όπως είπαμε. Πρέπει να εμφανίζονται πολύ ωραίοι, επηρεάζονται αρνητικά αν νομίσουν ότι δεν τους θεωρούν ωραίους. Είναι το λεγόμενο «appearance anxiety», δηλαδή το άγχος της παρουσίασης, του πώς φαίνεσαι. Προκαλεί άγχος στα παιδιά. Τα παιδιά σήμερα έχουν επιπλέον άγχος, καταθλιπτικές σκέψεις -όχι κατάθλιψη απαραίτητα- και καθυστέρηση της ψυχολογικής ανάπτυξης. Στην Αμερική, όπου έχει μετρηθεί αυτό, βρίσκουν ότι τα παιδιά που πάνε στο κολέγιο και στο πανεπιστήμιο, στα 18, έχουν την ψυχολογική ηλικία των 16. Γι’ αυτό και πολλά από αυτά τα παιδιά γυρίζουν σπίτι τους. Στρεσάρονται πολύ όταν φύγουν μακριά από το σπίτι τους. Και επίσης, έχουν αυξηθεί και οι αυτοκτονίες στο πρώτο έτος των σπουδών στην Αμερική.

Δ.Δ.: Μια και το αναφέρατε, είχαμε κι εδώ τα δύο κορίτσια που αυτοκτόνησαν.

Γ.ΧΡ.: Εχουμε μεγάλο πρόβλημα στη χώρα μας και, νομίζω, τα έχουμε μπερδέψει λίγο. Τα παιδιά μας πιστεύουν ότι χάνουν την αξία τους προς τους γονείς και προς τους άλλους αν δεν περάσουν σε μια εξέταση. Που είναι τελείως γελοίο, διότι μια εξέταση δεν μπορεί να καθορίσει τη ζωή και το μέλλον κάποιου. Η χώρα έπρεπε να το κάνει για να μπορέσει να ξεχωρίσει και κάπως να εξισώσει τα πράγματα, ώστε και ένας φτωχός έξυπνος να μπορεί να μπει στο πανεπιστήμιο, σωστό είναι αυτό. Από την άλλη μεριά, όμως, έτσι όπως γίνονται οι εξετάσεις, που είναι μία φορά τον χρόνο και αν δεν περάσεις μετά πρέπει να περιμένεις έναν ολόκληρο χρόνο, δημιουργούν φοβερό άγχος όχι μόνο στα παιδιά, αλλά και στους γονείς. Και αυτό που συμβαίνει επίσης στα παιδιά είναι ότι τα τελευταία δύο-τρία χρόνια πριν από τις εξετάσεις σταματάνε την άσκηση, που είναι πολύ βασικό για την υγεία, και ξενυχτάνε πιο πολύ απ’ όσο συνήθως, διαβάζουν, πάνε φροντιστήρια.

Αυτά είναι δύο πολύ σημαντικά πράγματα που δεν πρέπει να γίνονται: απώλεια ύπνου και απώλεια άσκησης. Μεγάλες εργασίες σε χιλιάδες παιδιά στο εξωτερικό δείχνουν ότι όσο πιο πολύ ασκείται ένα παιδί την εβδομάδα σε ώρες, τόσο λιγότερο άγχος και κατάθλιψη έχει. Πέντε ώρες άσκησης την εβδομάδα -που δεν είναι πάρα πολύ, εγώ ως μαθητής θυμάμαι και στο γυμνάσιο και στο λύκειο είχαμε μία ώρα την ημέρα γυμναστική πέντε ημέρες την εβδομάδα- είναι αρκετές για να περιορίσουν το άγχος και την κατάθλιψη στα παιδιά. Τώρα κάνουμε ένα μεγάλο λάθος. Εχουμε σχεδόν καταργήσει την άσκηση στα σχολεία. Για να ασκηθούν τα παιδιά οι γονείς πρέπει να τα πιέσουν να πάνε σε γυμναστήρια, συλλόγους κ.λπ., που είναι βέβαια καλό.

Συνιστούμε πλέον στους γονείς να πηγαίνουν τα παιδιά για άσκηση. Και συνιστούμε το μίνιμουμ της άσκησης, πέντε ώρες την εβδομάδα. Μία ώρα την ημέρα σχεδόν εξουδετερώνει το άγχος και την κατάθλιψη στα παιδιά. Και πάνε καλύτερα και στις εξετάσεις και μαθαίνουν και πιο γρήγορα και ο εγκέφαλος δουλεύει καλύτερα.

Σκηνή 4η
«Ο καρκίνος πλέον έρχεται δέκα χρόνια νωρίτερα, διότι γερνάμε πιο γρήγορα»

Δ.Δ.: Και η διατροφή;

Γ.ΧΡ.: Υπάρχουν πλέον μελέτες επί μελετών. Αν φας ένα αμερικανικό χάμπουργκερ, τις επόμενες δύο με τρεις ώρες το μυαλό θολώνει και το IQ πέφτει 10 βαθμούς. Μετά βέβαια, καθαρίζει πάλι. Είναι μεν μια ευκολία το έτοιμο φαγητό, να το πάρεις από το σούπερ μάρκετ, να το ζεστάνεις. Από την άλλη μεριά, όμως, έχει μέσα και ουσίες με αρνητική επίδραση στον οργανισμό. Η κακή διατροφή ρίχνει την πνευματική απόδοση των ανθρώπων.

Δ.Δ.: Και ως κακή διατροφή εννοείτε...

Γ.ΧΡ.: Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, πατατάκια, γαριδάκια, σοκολατάκια, μπισκοτάκια... Αυτά έχουν πάρα πολλές ουσίες που αναγκάζονται να τις βάλουν για να μη χαλάσουν, συντηρητικές ουσίες. Επίσης, σε πολλά τρόφιμα βάζουν ουσίες που αυξάνουν τη γεύση με αποτέλεσμα να τα έχουν κάνει εθιστικά. Στην Ελλάδα δεν έχουμε τόσο μεγάλο πρόβλημα, αλλά σε άλλες χώρες είναι εθιστικές αυτές οι τροφές. Κυρίως στην Αμερική

Δ.Δ.: Και στην Ελλάδα όμως τα παιδιά είναι υπέρβαρα.

Γ.ΧΡ.: Ναι, η παιδική παχυσαρκία είναι ΤΟ πρόβλημα αυτή τη στιγμή στη χώρα. Διότι τα παιδιά αυτά αργότερα θα έχουν αυξημένη πιθανότητα να πάθουν τα λεγόμενα «χρόνια μη μεταδιδόμενα νοσήματα».

Δ.Δ.: Οπως;

Γ.ΧΡ.: Το ξεκίνημα είναι η παχυσαρκία και η υπερβαρότητα. Μετά όμως έχουμε τη χοληστερίνη, την υπέρταση, τα αυτοάνοσα, τον διαβήτη τύπου 2, το μεταβολικό σύνδρομο, αργότερα τα καρδιαγγειακά νοσήματα και στο τέλος-τέλος τον καρκίνο. Ο καρκίνος πλέον έρχεται δέκα χρόνια νωρίτερα, διότι γερνάμε πιο γρήγορα. Εξαιτίας των λόγων που είπαμε στην αρχή: χρόνιο στρες, μόλυνση του περιβάλλοντος, κακή διατροφή.

Δ.Δ.: Τι θα συνιστούσατε να τρώει κανείς;

Γ.ΧΡ.: Θα έλεγα να τρώει τα λεγόμενα «βιολογικά προϊόντα», να μην έχουν μέσα συντηρητικά και τέτοια πράγματα. Και να είναι όσο το δυνατόν από τη φύση. Δυστυχώς, εάν πάρεις από ζώα που είναι στους στάβλους, δεν έχουν όλες τις ουσίες που πρέπει μέσα. Παράδειγμα, η βιταμίνη D. Η Ελλάδα και όλες οι χώρες έχουν μεγάλο πρόβλημα υποβιταμίνωσης D.

Δ.Δ.: Ενώ έχουμε τόσο ήλιο.

Γ.ΧΡ.: Ενώ έχουμε τόσο ήλιο, γιατί δεν υπάρχει το υπόστρωμα. Το υπόστρωμα είναι η προβιταμίνη D, που είναι στις τροφές. Αυτή την παίρνουμε, πάει στο λίπος, αποθηκεύεται, απελευθερώνεται και στο δέρμα την ενεργοποιούμε, δεν φτιάχνουμε καινούρια. Ενεργοποιούμε την ήδη υπάρχουσα προβιταμίνη. Αυτή είναι το υπόστρωμα και οι τροφές μας πλέον δεν το έχουν. Να πω και ένα άλλο πρόβλημα: παλιά όλη η ανθρωπότητα έπαιρνε από τα λίπη και πολλά Ω3, τα πολύ καλά λιπαρά οξέα, τα οποία βελτιώνουν την εγκεφαλική και την αγγειακή λειτουργία. Δυστυχώς, αυτά δεν τα έχουμε πια στη διατροφή μας.

Δ.Δ.: Αυτά είναι στα ψάρια.

Γ.ΧΡ.: Είναι στα ψάρια, είναι στις φράουλες, είναι στα χόρτα, είναι στα ζώα που τρέφονται έξω, είναι στα αυγά που δεν προέρχονται από βιομηχανικά κοτέτσια. Πλέον οι μοντέρνες τροφές δεν έχουν Ω3. Ακόμα και τα ψάρια που είναι από ιχθυοτροφεία δεν έχουν Ω3, διότι τα ψάρια το παίρνουν από το πλαγκτόν. Το πλαγκτόν είναι στην ανοιχτή θάλασσα και οι σαρδέλες και οι γαύροι τρώνε το πιο πολύ.

Δ.Δ.: Η σαρδέλα, αυτό το φτηνό ψάρι, είναι το καλύτερο.

Γ.ΧΡ.: Είναι το καλύτερο σε Ω3 λιπαρά.

Σκηνή 5η
«Παιδιά, αυτή η ψηφιακή υπέρβαση δεν είναι καλή για σας, όπως δεν είναι καλό το να πιείτε οινόπνευμα ή να καπνίσετε»

Δ.Δ.: Πείτε μου για τη βία που παρατηρείται στα παιδιά και τους εφήβους.

Γ.ΧΡ.: Η βία είναι απόρροια του στρες.

Δ.Δ.: Το στρες πώς το προσδιορίζετε ακριβώς;

Γ.ΧΡ.: Το στρες είναι η κατάσταση στην οποία το περιβάλλον υπερισχύει των δυνατοτήτων προσαρμογής που έχει το άτομο. Δηλαδή όταν κάτι μπορείς να το ελέγξεις, δεν κάνει κακό. Ισα-ίσα κάνει καλό γιατί είναι μια πρόκληση για τον οργανισμό και έτσι αναπτύσσεις αντιστάσεις. Οταν όμως ξεφύγεις από τα όριά σου και δεν μπορείς να το ελέγξεις, τότε γίνεται κακό.

Δ.Δ.: Με λίγα λόγια, το στρες είναι το άγχος;

Γ.ΧΡ.: Το άγχος είναι η παθολογική κατάσταση που προκύπτει όταν δεν μπορείς να ελέγξεις το στρες. Αλλη διέξοδος που βρίσκει το στρες είναι η κατάθλιψη. Αλλη είναι το να αρχίσεις να τρως γλυκά και να παχαίνεις. Βλέπουμε τις αντιδράσεις που έχουν οι άνθρωποι με στρες, οι οποίες είναι αντιδράσεις που φυσιολογικά είναι φτιαγμένες για περιορισμένες περιόδους.

Οταν ένα στρες είναι οξύ, γρήγορο, το αντιμετωπίσεις και φύγει, δεν αφήνει τίποτα πίσω. Ενώ όταν το έχεις χρόνια και δεν φεύγει και είναι συνέχεια εκεί, αυτό είναι που κάνει τη ζημιά, το χρόνιο στρες. Για παράδειγμα, σε μια γυναίκα που παθαίνει καρκίνο του μαστού, το στρες θα κρατήσει δύο-τρία χρόνια. Διότι θα κάνει το χειρουργείο, χημειοθεραπεία. Μέσα σε αυτά τα δύο-τρία χρόνια ο οργανισμός αλλάζει. Ολες χάνουν μυϊκή μάζα, αποκτούν παραπάνω λιπώδη μάζα. Συνεπώς, αλλάζει η σύσταση του οργανισμού, και αυτή είναι που καθορίζει και την υγεία του οργανισμού. Αν έχεις πολύ λίπος και λίγη μυϊκή μάζα, ο μεταβολισμός γίνεται βλαπτικός διότι δεν καις. Τρως και πάει και γίνεται λίπος.

Δ.Δ.: Μπορεί να πεις σε έναν παχύ άνθρωπο «ρε μπαγάσα, πάχυνες!» και να σου πει αυτός: «Δεν τρώω, κι όμως παχαίνω». Πώς συμβαίνει αυτό;

Γ.ΧΡ.: Με την πάροδο της ηλικίας πέφτει ο μεταβολισμός. Οπότε αν συνεχίσεις να τρως το ίδιο, παίρνεις περισσότερο βάρος. Δεν καις τόσο καλά.

Δ.Δ.: Δηλαδή όσο μεγαλώνει κανείς πρέπει να τρώει λιγότερο, έτσι δεν είναι;

Γ.ΧΡ.: Ναι, άλλο ένας 25άρης κι άλλο ένας 75άρης.

Δ.Δ.: Ποια είναι τα προβλήματα σήμερα στην ελληνική κοινωνία όσον αφορά την παιδική και εφηβική ηλικία;

Γ.ΧΡ.: Εχουμε προβλήματα που αφορούν τον τρόπο ζωής: δεν κοιμούνται καλά, δεν τρώνε καλά, μένουν ξύπνια αργά το βράδυ, δηλαδή αλλάζουν τον κιρκάδιο ρυθμό, τον 24ωρο ρυθμό. Παλιά οι πρόγονοί μας, όταν έπεφτε ο ήλιος, μετά από μια-δυο ώρες κοιμόνταν. Τώρα έχουμε φως, μπορούμε να κάτσουμε όσο θέλουμε. Τα παιδιά πλέον δεν κοιμούνται τις ώρες που πρέπει να κοιμούνται.

Κοιμούνται λιγότερο, ο ύπνος δεν είναι καλός - ιδίως αν πάρουν την οθόνη στο κρεβάτι, είναι ό,τι χειρότερο. Εχει αλλάξει ο τρόπος ζωής των παιδιών, έχει αυξηθεί το ψυχοκοινωνικό στρες και έχουμε τώρα και το ψηφιακό στρες από πάνω. Αλλο ένας ενήλικας που θα κοιτάξει το κινητό του -και γι’ αυτόν μπορεί να γίνει στρεσογόνο- και άλλο ένα παιδάκι που θα κολλήσει πάνω στο κινητό και δεν θα κοιμάται, θα επικοινωνεί συνέχεια με τους φίλους του, θα βλέπει συνέχεια πράγματα που δεν θα τον αφήσουν μετά να συγκεντρωθεί.

Τα παιδιά μας σήμερα αναπτύσσουν ένα σύνδρομο που είναι καθαρά περιβαλλοντικό. Η παλιά ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητα) που λέγαμε είναι ένα σύνδρομο το οποίο ένα ποσοστό των παιδιών το έχει φυσιολογικά. Τώρα όμως η πιθανότητα να έχεις τα φαινόμενα της διάσπασης είναι πολύ πιο μεγάλη, ακριβώς επειδή τα παιδιά είναι συνέχεια στα κινητά και τις οθόνες. Αν τους πάρεις το κινητό για κάνα δυο μήνες, επανέρχεται.

Δ.Δ.: Δηλαδή ήταν καλό αυτό που έκανε ο Μητσοτάκης, που απαγόρευσε το κινητό στα σχολεία.

Γ.ΧΡ.: Εγώ είμαι πολύ θετικός, διότι, ακόμα κι αν ξέρω ότι μερικά παιδιά θα ξεφύγουν -γιατί τα παιδιά πλέον είναι φοβεροί ταχυδακτυλουργοί με το Ιντερνετ-, τους λέει κάτι αυτή η απαγόρευση. Τους λέει «Παιδιά, αυτή η ψηφιακή υπέρβαση δεν είναι καλή για σας, όπως δεν είναι καλό το να πιείτε οινόπνευμα ή να καπνίσετε». Δηλαδή και μόνο η απαγόρευση λέει στο παιδί και τον γονέα ότι αυτό είναι κακό. Πιστεύω ότι πολλά παιδιά θα ξεφύγουν, αλλά δεν πειράζει - θα ξέρουν ότι αυτό που κάνουν είναι κακό, έχει σημασία.

Σκηνή 6η
«Το φαινόμενο της πάλης, της φυγής και του παγώματος»

Δ.Δ.: Η ελληνική νεολαία σε σχέση με την ευρωπαϊκή, τη γαλλική, την αγγλική, τη γερμανική, έχει διαφορές;

Γ.ΧΡ.: Δεν έχουν, όλη η νεολαία είναι έτσι.

Δ.Δ.: Μήπως η βία της νεολαίας είναι μια υπερβολή των καναλιών και των σάιτ;

Γ.ΧΡ.: Εχει αυξηθεί η βία αναμφίβολα και τώρα έχει αρχίσει και πέφτει πάλι. Μετά τον COVID είχε αυξηθεί πάρα πολύ, εξαιτίας του στρες της προσαρμογής. Η βία στα παιδιά είναι απόρροια του χρόνιου στρες, διότι το στρες διεγείρει το φαινόμενο της πάλης, δηλαδή το να πιαστείς στα χέρια, το φαινόμενο της φυγής που είναι ο φόβος, δηλαδή το άγχος, και το φαινόμενο του παγώματος που είναι η απελπισία.

Πολλοί άνθρωποι που είναι χρόνια στρεσαρισμένοι είναι μεταξύ επιθετικότητας και θυμού, φόβου και άγχους και απελπισίας και πολλές φορές τα έχουν όλα. Αυτά όλα είναι το επιπλέον στρες, το στρες που δεν μπορούν να διαχειριστούν, διότι είναι υπερβολικό. Η ανθρωπότητα δεν είχε ποτέ τόσο χρόνιο στρες. Πέρναγε πολέμους, επιδημίες, όμως έφευγε, έληγε. Τώρα είναι συνέχεια, για πολλά χρόνια. Ξεκινώντας με την οικονομική κρίση και εν συνεχεία με τον COVID και τα τελευταία χρόνια με ψηφιακό στρες, είμαστε πλέον συνεχώς στην τσίτα.

Δ.Δ.: Και αυτό θα το πληρώσουμε.

Γ.ΧΡ.: Προφανώς. Ηδη το πληρώνουμε. Ηδη βλέπουμε ότι η βιολογική ηλικία της ανθρωπότητας προχωράει πιο γρήγορα από τη χρονολογική. Μολονότι ζούμε πιο πολλά χρόνια -και αυτό οφείλεται στα πολύ καλά φάρμακα που έχουμε-, το γήρας έρχεται νωρίτερα. Ενας 50άρης μπορεί να έχει τη βιολογική ηλικία ενός 60άρη, που σημαίνει ότι θα πάθει καρκίνο δέκα χρόνια νωρίτερα, διότι ο καρκίνος σχετίζεται με την ηλικία. Στις νεότερες ηλικίες ο οργανισμός έχει ικανότητες και επιδιορθώνει το DNA.

Αλλά επειδή έχουμε πολύ καλά φάρμακα για την καρδιά, τους νεφρούς, την υπέρταση, τη χοληστερίνη, οι άνθρωποι ζουν περισσότερο. Βέβαια, τα τελευταία χρόνια έχουμε πιάσει ταβάνι όσον αφορά το προσδόκιμο της επιβίωσης. Ενώ πήγαινε προς τα πάνω συνέχεια, τώρα έχει πιάσει ταβάνι και ελπίζω να μην αρχίσει να πέφτει. Μολονότι, όπως είχαμε πει στο παρελθόν, ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος να ζει για πάνω από 130 χρόνια. Τώρα που ζούμε έως γύρω στα 85, θα μπορούσαμε άνετα να έχουμε μέσο όρο ζωής 105, 110. Το 130 είναι το μάξιμουμ. Γιατί όλα στη ζωή είναι μια καμπύλη του Γκάους, μια κωδωνοειδής καμπύλη. Το προσδόκιμο της επιβίωσης αυτή τη στιγμή είναι 85, ενώ όλη αυτή η καμπύλη στην ουσία θα έπρεπε να είναι μετατοπισμένη κατά 20-30 χρόνια, διότι τόσο αντέχει ο οργανισμός. Η ημερομηνία λήξεως είναι αργότερα απ’ ό,τι μας έρχεται. Εχουμε περιθώριο μπροστά μας να το βελτιώσουμε.

Δ.Δ.: Πώς μπορεί να γίνει αυτό;

Γ.ΧΡ.: Τα είπαμε: συνθήκες ζωής, τρόπος ζωής, νόημα ζωής - υπέρβαση και νόημα ζωής, το σπουδαιότερο. Υπέρβαση του εαυτού είναι να κάνεις πράγματα όχι μόνο για τον εαυτό σου, αλλά για τους γύρω σου, το περιβάλλον σου, τους δικούς σου, τη χώρα σου, την ανθρωπότητα. Και νόημα ζωής είναι να παλεύεις για κάτι. Να μη λες «α, είμαι 80 ετών, τελείωσε η ζωή μου, πάω να πεθάνω στη Φλόριντα», που λένε οι Αμερικανοί. Οσο χρόνων κι αν είσαι, πρέπει να έχεις τη δύναμη και το νόημα ζωής, να βοηθάς τους γύρω σου όσο μπορείς και να κάνεις πράγματα που είναι καλά για εσένα και το περιβάλλον σου. Αυτό θα σου δώσει δύναμη και ζωή. Εχουμε τους λεγόμενους «super agers», αυτούς που ζούνε πολύ, είναι 10%-15% των ηλικιωμένων. Και πρέπει όλοι να προσπαθούμε να είμαστε super agers γιατί μπορούμε να είμαστε. Το μυστικό είναι: τρόπος ζωής, υπέρβαση του εαυτού και νόημα ζωής.

Δ.Δ.: Νοσοκομειακά παρακολουθείτε τα πράγματα ακόμη;

Γ.ΧΡ.: Βέβαια.

Δ.Δ.: Τώρα είναι καλύτερα τα πράγματα στα νοσοκομεία, στο ΕΣΥ ή όχι;

Γ.ΧΡ.: Το ΕΣΥ το είχα σκεφτεί πολλές όταν ήρθα από την Αμερική στην Ελλάδα το 2002. Αυτό το τεράστιο πρόβλημα της Αμερικής, που έχει ανθρώπους που πάνε στα σούπερ καλά νοσοκομεία και τους άλλους που πεθαίνουν στον δρόμο. Στην Ελλάδα δεν το είδα, ούτε στην Ευρώπη. Αλλά μου έκανε μεγάλη εντύπωση όταν γύρισα ότι όλοι οι Ελληνες στην ουσία είχαν μια πολύ καλή αντιμετώπιση.

Μπορεί το νοσοκομείο να μην ήταν «ξενοδοχείο», αλλά ό,τι και να είσαι σε φροντίζουν οι γιατροί. Εγώ είμαι τυχερός γιατί δούλεψα στο «Αγία Σοφία», που είχε ανθρώπους που πήγαν στην Ιατρική επειδή ήθελαν να βοηθήσουν. Είναι σημαντικό αυτό. Είχα παιδιάτρους 60 ετών και βάλε, οι οποίοι έκαναν εφημερίες και δεν γόγγυζαν, δεν παραπονιόνταν, είχαν το αίσθημα της προσφοράς. Ο γιατρός για να είναι ευτυχής πρέπει να έχει αίσθημα προσφοράς.

Δ.Δ.: Μεγάλη κουβέντα αυτό.

Γ.ΧΡ.: Και όταν λέμε ότι η Ιατρική είναι λειτούργημα, αυτό εννοούμε. Δεν πας στην Ιατρική για να βγάλεις λεφτά, ούτε για να επιβιώσεις. Πρέπει να πας γιατί θέλεις να βοηθήσεις τον συνάνθρωπό σου. Οι γιατροί που το έχουν αυτό είναι όσοι και ζουν καλά, και ευχαριστημένοι είναι.

Δ.Δ.: Ξέρετε πολλούς τέτοιους;

Γ.ΧΡ.: Εγώ γνώρισα πολλούς και στην Αμερική και στην Ελλάδα.

Δ.Δ.: Με τις βίλες και τα κότερα;

Γ.ΧΡ.: Ακριβώς. Αυτά είναι υπερβολές που δεν χρειάζονται. Ούτε βοηθάνε στην ευτυχία αυτά τα πράγματα.

Δ.Δ.: Το εννοείτε αυτό;

Γ.ΧΡ.: Το εννοώ απόλυτα.

Σκηνή 7η
«Απολαμβάνω την προσφορά στους ασθενείς, απολαμβάνω τη ζωή όπως είναι, έχω νόημα»

Δ.Δ.: Δηλαδή η προσωπική σας ζωή πώς είναι;

Γ.ΧΡ.: Είναι πολύ απλή.

Δ.Δ.: Δεν έχετε βίλες, κότερα, τίποτα.

Γ.ΧΡ.: Τίποτα από αυτά. Αλλά απολαμβάνω την προσφορά στους ασθενείς, απολαμβάνω τη ζωή όπως είναι, έχω νόημα.

Δ.Δ.: Το 24ωρό σας πώς είναι;

Γ.ΧΡ.: Οι ώρες του ύπνου πρέπει να είναι γύρω στις επτά το μίνιμουμ, και να είναι καλός ύπνος. Κοιμάμαι γύρω στις 12 και ξυπνάω 7-8 το πρωί. Μετά έχω τη δουλειά 8-10 ώρες και το βράδυ στο σπίτι θα ακούσω λίγη μουσική ή θα δω κάνα έργο στον κινηματογράφο ή θα βγω μια βόλτα για φαγητό. Πολλές φορές δουλεύω και το βράδυ, αλλά με την ησυχία μου.

Δ.Δ.: Κάνετε διακοπές;

Γ.ΧΡ.: Πηγαίνουμε για διακοπές. Εγώ στις διακοπές δουλεύω, γιατί δεν μπορώ να σταματήσω.

Δ.Δ.: Αυτό σας ανανεώνει, η προσφορά που λέγατε πριν.

Γ.ΧΡ.: Η προσφορά και το flow, η ροή. Η ροή αφορά κυρίως τους καλλιτέχνες και τους επιστήμονες, οι οποίοι χάνονται μέσα σε αυτό που κάνουν. Διότι έτσι χάνεσαι μέσα στο πάθος σου, σε αυτό που σου αρέσει.

Δ.Δ.: Το πάθος βοηθάει;

Γ.ΧΡ.: Οσο πιο πολλές ώρες τη βδομάδα κάνεις το πάθος σου -δεν εννοώ το πάθος που βλάπτει, εννοώ το πάθος της δημιουργίας- τόσο πιο ευτυχής είσαι. Μετρημένα πράγματα.

Δ.Δ.: Σε όλες τις ηλικίες συμβαίνει αυτό;

Γ.ΧΡ.: Σε όλες.

Δ.Δ.: Οι σχέσεις δεν παίζουν μεγάλο ρόλο;

Γ.ΧΡ.: Τεράστιο. Ο άνθρωπος είναι ον κοινωνικό, δεν μπορείς μόνος σου να ζήσεις. Η μοναξιά είναι φοβερό στρες. Χρειάζονται σχέσεις, λίγες και καλές. Τα παιδιά βλέπουμε ότι δεν έχουν καλούς φίλους πια, κοντινές σχέσεις.

Δ.Δ.: Αν μια σχέση είναι ταραγμένη, πειράζει; Γιατί δεν είμαστε όλοι αποστειρωμένοι. Μια ερωτική έκρηξη, μια απογοήτευση;

Γ.ΧΡ.: Βέβαια, καλύτερα να έχεις αγαπήσει και να έχεις χάσει απ’ το να μην έχεις αγαπήσει καθόλου.

Δ.Δ.: Συμφωνώ απόλυτα μαζί σας. Αρα το πάθος δεν είναι μόνο η δημιουργία, είναι και να έχεις σχέσεις, όχι μόνο ερωτικές, αλλά και φιλικές, κοινωνικές.

Γ.ΧΡ.: Η αγάπη του Χριστιανισμού. Το είχε καταλάβει αυτό ο Χριστός. Η φιλία, η αγάπη είναι πολύ σημαντικό πράγμα στη ζωή. Και στην Αμερική, τώρα που τα παιδιά λόγω των οθονών δεν έχουν κοντινούς φίλους, συνιστούν σε αυτά να αποκτούν φίλους δίπλα στο σχολείο, να έρχονται σπίτι οι φίλοι, για να φτιαχτούν μερικές καλές φιλίες, που είναι πολύ σημαντικές για τη ζωή.

Δ.Δ.: Με λίγα λόγια, μου λέτε ότι η τεχνολογία ανέβηκε πάρα πολύ, αλλά η επικοινωνία και οι σχέσεις είναι σε ύφεση.

Γ.ΧΡ.: Βέβαια, είναι και αυτό στρεσογόνο.

Δ.Δ.: Και η ταχύτητα παίζει ρόλο σε αυτό, έτσι;

Γ.ΧΡ.: Ναι, οι ρυθμοί. Δεν προλαβαίνουμε.

Επίλογος:
«Ο Πλάτωνας στην “Πολιτεία” είχε πει ότι το ανώτερο εισόδημα πρέπει να είναι μέχρι τέσσερις φορές πάνω από το κατώτερο»

Δ.Δ.: Η κοινωνική και πολιτική κατάσταση, όπως είναι διαμορφωμένη σήμερα, δεν επηρεάζει;

Γ.ΧΡ.: Πώς δεν επηρεάζει! Αλλά είναι σχεδόν παντού το ίδιο, δεν είναι ότι επηρεάζει μόνο εδώ. Η καλύτερη ζωή και η καλύτερη υγεία φαίνεται ότι είναι στις σκανδιναβικές χώρες. Τα έχουν καταφέρει αυτοί. Η Νορβηγία, η Φινλανδία, που είναι και η πιο ευτυχισμένη χώρα στον κόσμο.

Δ.Δ.: Περίεργο αυτό, πώς είναι τόσο ευτυχισμένοι αυτοί;

Γ.ΧΡ.: Φαίνεται ότι η διαφορά του εισοδήματος, από το χαμηλότερο στο υψηλότερο, παίζει τεράστιο ρόλο. Οσο αυξάνει η ψαλίδα τόσο αυξάνει το στρες των ανθρώπων. Και εκεί είναι πολύ μικρή η ψαλίδα. Προ ημερών ήταν εδώ ο σερ Μάικλ Μάρμοτ, είχε έρθει να μιλήσει στη Βουλή. Είναι γιατρός, επιδημιολόγος και περιέγραψε πρώτος τα social determinants of health, δηλαδή τους κοινωνικούς τροποποιητές της υγείας, έχει γράψει βιβλία γι’ αυτό.

Ενας από τους σπουδαιότερους είναι η ψαλίδα που σας είπα, η φτώχεια δηλαδή. Είπε στην ομιλία του ότι ο Πλάτωνας στην «Πολιτεία» είχε πει ότι το ανώτερο εισόδημα πρέπει να είναι μέχρι τέσσερις φορές πάνω από το κατώτερο. Πάνω από τις τέσσερις φορές πρέπει το εισόδημα να πηγαίνει στην πολιτεία. Ετσι είπε ο Μάρμοτ. Είναι φοβερό ότι μπόρεσε ο Πλάτωνας να το σκεφτεί και να το πει αυτό στην εποχή του. Ξέρουμε ότι όσο αυξάνει η ψαλίδα αυξάνουν τα χρόνια νοσήματα. Και όπως σας είπα, τα χρόνια νοσήματα αυξάνουν όσο αυξάνει το χρόνιο στρες.

Δ.Δ.: Αρα οι κοινωνίες αυτές είναι σε καλύτερη μοίρα, είναι πιο ευτυχισμένες, ενώ οι Ελληνες είναι δυστυχισμένοι.

Γ.ΧΡ.: Οι Ελληνες ως λαός είμαστε φιλόδοξοι, έχουμε ορμή και ορμητικότητα, θέλουμε να τη ζήσουμε τη ζωή, να κάνουμε πράγματα. Και εδώ είναι δύσκολη χώρα για να κάνεις πράγματα. Γι’ αυτό έφυγαν 500.000 άνθρωποι, πολλοί νέοι και εξαιρετικοί νέοι, που αυτή τη στιγμή διαπρέπουν στο εξωτερικό.

Δ.Δ.: Δηλαδή με τον Μητσοτάκη δεν είναι καλύτερη η κατάσταση τώρα;

Γ.ΧΡ.: Είναι η πρώτη φορά που εγώ βλέπω ότι αισθανόμαστε λίγο καλύτερα οι Ελληνες. Θυμάμαι τα δύσκολα χρόνια, τότε με την τρόικα, είχα πάει στην Ολλανδία να δώσω μια ομιλία και έδωσα το διαβατήριό μου στο ξενοδοχείο και με πιάνει ο ξενοδόχος και άρχισε να μου λέει: «Ντροπή σας που τρώτε τα λεφτά της Ευρώπης και του κόσμου!». Αισθάνθηκα πολύ άσχημα τότε. Και μετά που έρχονταν όλοι οι μετανάστες και σηκώνονταν και έφευγαν, με τον τρόπο που τους χειριζόμασταν. Εχει μπει μια σειρά, έχει γίνει ένα νοικοκύρεμα, κι εμένα μ’ αρέσει αυτό.

Προτού τον χαιρετήσω και τον ευχαριστήσω για όλες αυτές τις τόσο σπάνιες, ευεργετικές πληροφορίες, του είπα, έτσι για να τον πειράξω:

Δ.Δ.: Πάντα ήσασταν νοικοκυρεμένος στη ζωή σας; Αταξίες δεν κάνατε;

Γ.ΧΡ.: Πώς δεν έκανα! Θυμάμαι τη μητέρα μου να λέει: «Αμα σε πιάσω...».