Μπορεί η ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα να μετατρέψει τη διαρροή επιστημόνων σε διεθνές δίκτυο επιρροής;

Για μία εβδομάδα, η Θεσσαλονίκη μετατρέπεται σε διεθνές εργαστήριο ιδεών για το μέλλον της γνώσης, της τεχνολογίας και της ανώτατης εκπαίδευσης.

Το Aristotle Innovation Forum, που διοργανώνεται από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης από τις 17 έως τις 23 Μαΐου, αποτελεί ένα από τα πλέον δυναμικά fora καινοτομίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Φιλοξενεί περισσότερους από 450 ομιλητές από 25 χώρες, επιχειρώντας να τοποθετήσει τη Θεσσαλονίκη στον χάρτη των μεγάλων ευρωπαϊκών hubs καινοτομίας.

Με κεντρικό σύνθημα «Aristotle Meets AI», το forum επιχειρεί να συνδέσει την ακαδημαϊκή έρευνα με την τεχνητή νοημοσύνη, τη βιοτεχνολογία, τα health sciences, τη deep tech επιχειρηματικότητα και τη διεθνή κινητικότητα επιστημόνων.

Στο πλαίσιο αυτό και με στόχο να αναδειχθεί μια νέα οπτική για τη σχέση της Ελλάδας με το επιστημονικό δυναμικό της, πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Aristotle Innovation Forum, ειδικό πάνελ, με τίτλο: «Από το Brain Drain στο Brain Circulation: Μπορεί η ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα να μετατρέψει τη διαρροή επιστημόνων σε παγκόσμιο δίκτυο επιρροής;».

Η συζήτηση δεν στάθηκε μόνο στην απώλεια χιλιάδων νέων επιστημόνων τα χρόνια της κρίσης αλλά ανέδειξε ένα νέο αφήγημα: ότι η κινητικότητα της γνώσης, των ανθρώπων και των ερευνητικών δικτύων μπορεί να μετατραπεί από εθνική πληγή σε στρατηγικό πλεονέκτημα.

Στη συζήτηση για το brain circulation συμμετείχαν σημαντικές προσωπικότητες της πανεπιστημιακής και ερευνητικής κοινότητας:

ο Αντιπρύτανης Ακαδημαϊκών Υποθέσεων και Ανάπτυξης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Νικόλαος Μαγγιώρος, ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Στέλιος Κατρανίδης, η Αντιπρύτανις Ακαδημαϊκών Υποθέσεων, Δια Βίου Μάθησης και Ερευνητικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Κρήτης Μαρία Βαμβακάκη, ο Αντιπρύτανης Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ξενοφών Μπίτσικας, ο Αντιπρύτανης Έρευνας και Καινοτομίας του ΕΚΠΑ Ευστάθιος Ευσταθόπουλος, ο Καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης Παναγιώτης Παρτσινέβελος, ο Καθηγητής του University of Kentucky Νικηφόρος Σταματιάδης, η Αντιπρύτανις Ακαδημαϊκών και Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου Μαρία Παπαντώνη, ο Αντιπρύτανης Διοικητικών και Οικονομικών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας Ιωάννης Αντωνιάδης και ο Εκτελεστικός Διευθυντής του Παντείου Πανεπιστημίου Καθηγητής Λόης Λαμπριανίδης.

Η διαρροή εγκεφάλων δεν είναι πια μονόδρομος

Ο αντιπρύτανης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Καθηγητής Νικόλαος Μαγγιώρος έθεσε από την αρχή το θεωρητικό πλαίσιο της συζήτησης, θυμίζοντας ότι ο όρος «brain drain» εμφανίζεται ήδη από τη δεκαετία του 1960. Από τότε, η διεθνής βιβλιογραφία πέρασε από τις έννοιες του brain overflow και του brain gain έως τη σημερινή αντίληψη του brain circulation. Όπως εξήγησε, η βασική διαφορά βρίσκεται στην «παροδικότητα» της μετακίνησης: οι επιστήμονες δεν εγκαταλείπουν απαραίτητα οριστικά τη χώρα τους. Μετακινούνται, αποκτούν εμπειρίες, εντάσσονται σε διεθνή δίκτυα και — με φυσική ή ψηφιακή παρουσία — επιστρέφουν μεταφέροντας γνώση, κουλτούρα και τεχνογνωσία.

Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και ο καθηγητής Λόης Λαμπριανίδης, ο οποίος επιχείρησε να αποσαφηνίσει τους όρους: το κλασικό brain drain αφορά τη φυγή ανθρώπινου δυναμικού από λιγότερο ανεπτυγμένες προς ανεπτυγμένες οικονομίες, ενώ το brain circulation προϋποθέτει ισότιμη κινητικότητα μεταξύ προηγμένων χωρών. Ωστόσο, όπως υποστήριξε, στην ελληνική περίπτωση ίσως ο ακριβέστερος όρος να είναι το «virtual return», δηλαδή η ‘εικονική επιστροφή. Ο όρος παραπέμπει στη δυνατότητα των Ελλήνων επιστημόνων του εξωτερικού να συνεισφέρουν στην ελληνική οικονομία και έρευνα χωρίς να απαιτείται μόνιμος επαναπατρισμός.

Από την Πάδοβα του 15ου αιώνα στα παγκόσμια ψηφιακά δίκτυα

Η ιστορική διάσταση της ελληνικής ακαδημαϊκής διασποράς αναδείχθηκε έντονα από την Καθηγήτρια του Παντείου Πανεπιστημίου, Μαρία Παπαντώνη. Περιγράφοντας πρόσφατη επίσκεψή της στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, μίλησε για τα ελληνικά ονόματα που συνάντησε σε καταλόγους φοιτητών ήδη από τον 15ο αιώνα: από λόγιους της μεταβυζαντινής περιόδου μέχρι προσωπικότητες όπως ο Καποδίστριας και ο Μαυροκορδάτος. Το μήνυμα ήταν σαφές: η κινητικότητα των Ελλήνων επιστημόνων δεν είναι νέο φαινόμενο. Εκείνο που αλλάζει σήμερα, είναι οι τεχνολογικές δυνατότητες διασύνδεσης.

«Ένας φοιτητής μπορεί να σπουδάζει στην Ελλάδα και να παρακολουθεί διαδικτυακά μαθήματα στη Σιγκαπούρη. Ένας ερευνητής μπορεί να συγγράφει ένα paper με συνεργάτη στην άλλη άκρη του κόσμου. Αυτό είναι σήμερα το circulation», τόνισε η ίδια.

Αυτή ακριβώς η τεχνολογική διάσταση στην ακαδημαϊκή και ερευνητική αλληλεπίδραση κυριάρχησε σε πολλές παρεμβάσεις. Ο καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης Παναγιώτης Παρτσινέβελος υπογράμμισε ότι «ο χώρος και ο χρόνος έχουν αποκτήσει άλλη διάσταση», καθώς η ψηφιακή συνδεσιμότητα μετατρέπει το πανεπιστήμιο σε πραγματικά παγκόσμιο οργανισμό.

Τα πανεπιστήμια ως διεθνείς κόμβοι γνώσης

Στο πλαίσιο της συζήτησης αναδείχθηκε, επίσης, η μετάβαση των ελληνικών πανεπιστημίων από εσωστρεφείς οργανισμούς σε δομές με αυξανόμενη διεθνή εξωστρέφεια. Σύμφωνα με τον αντιπρύτανη Έρευνας και Καινοτομίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Καθηγητή Ευστάθιο Ευσταθόπουλο, σήμερα δεν υπάρχουν ουσιαστικά εμπόδια στις διεθνείς ακαδημαϊκές συνεργασίες.

Ερευνητικά προγράμματα, κοινές δράσεις, διεθνή μεταπτυχιακά, ακόμη και παραρτήματα ελληνικών πανεπιστημίων στο εξωτερικό, συνθέτουν ένα νέο τοπίο. Μάλιστα, σημείωσε ότι η περίοδος της οικονομικής κρίσης, παρά το κοινωνικό της κόστος, ανέδειξε και την ποιότητα της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης: περίπου 500.000 νέοι επιστήμονες που έφυγαν την περίοδο 2012–2014 κατάφεραν να ενταχθούν επιτυχώς σε απαιτητικές διεθνείς αγορές εργασίας.

Στην ίδια γραμμή, ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας Στέλιος Κατρανίδης επεσήμανε, ότι τα ελληνικά πανεπιστήμια αναπτύσσουν πλέον γραφεία διασύνδεσης, ενισχύουν τα δίκτυα Erasmus, όπως και τα δίκτυα αποφοίτων καθώς και τεχνολογικά hubs, μέσω των οποίων εδραιώνεται η διεθνής κινητικότητα και η συνεργασία με ξένα Ιδρύματα.

Η Κρήτη ως μοντέλο επαναπατρισμού γνώσης

Κατά την παρέμβασή της, η Καθηγήτρια Βαμβακάκη από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, περιέγραψε αναλυτικά πώς δημιουργήθηκε το ερευνητικό οικοσύστημα της Κρήτης βασιζόμενο σε επιστήμονες της ελληνικής διασποράς, που επέστρεψαν από τις ΗΠΑ και τη Βόρεια Ευρώπη. Όπως υπογράμμισε, «το σημερινό ζητούμενο δεν είναι μόνο οι μεμονωμένοι επαναπατρισμοί αλλά η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου στρατηγικού πλαισίου κινητικότητας. Ειδικότερα, απαιτούνται διαφανείς διαδικασίες αξιολόγησης,
startup funds για νέους ακαδημαϊκούς, υποτροφίες επαναπατρισμού, κοινά ερευνητικά εργαστήρια, συνεπιβλέψεις διδακτορικών, δυνατότητες μερικής απασχόλησης, ποιοτικό περιβάλλον ζωής και εκπαίδευσης για οικογένειες. «Δεν είναι μόνο οι μισθοί. Είναι και το περιβάλλον, η κουλτούρα, τα σχολεία, οι συνθήκες ζωής», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Το νέο στοίχημα: η Ελλάδα ως “hub” γνώσης

Από τη συζήτηση προέκυψε ένα ευρύτερο ερώτημα: μπορεί η Ελλάδα να μετατραπεί από χώρα εξαγωγής επιστημόνων σε κόμβο διεθνούς γνώσης; Ο αντιπρύτανης Διοικητικών και Οικονομικών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, Καθηγητής Ιωάννης Αντωνιάδης παρουσίασε το παράδειγμα των νέων υποδομών green data centers και του νέου υπερυπολογιστή στην Κοζάνη, υποστηρίζοντας ότι η χώρα οφείλει να ακολουθήσει πιο «επιθετικές» πολιτικές προσέλκυσης επιστημόνων, προσεγγίζοντας και εν συνεχεία, αξιοποιώντας τους αποφοίτους της διασποράς ως πρεσβευτές και γέφυρες προς διεθνή ερευνητικά δίκτυα.

Την ανάγκη αξιοποίησης όλου του επιστημονικού δυναμικού από την κοινότητα των Ελλήνων ακαδημαϊκών της διασποράς, επεσήμανε ιδιαίτερα ο Αντιπρύτανης του πανεπιστημίου Ιωαννίνων Καθηγητής Ξενοφών Μπίτσικας, ο οποίος αναφέρθηκε, επίσης, στη σημασία των Ευρωπαϊκών Συμμαχιών των Πανεπιστημίων και τη σημαντική συμβολή της ανταλλαγής απόψεων και καλών πρακτικών με τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.

Παράλληλα, ο Καθηγητής Παναγιώτης Παρτσινέβελος αναφέρθηκε στους ψηφιακούς νομάδες, ορισμένοι εκ των οποίων ήταν διδακτορικοί φοιτητές του, που σήμερα βρίσκονται εργάζονται σε εταιρείες του εξωτερικού, εγκατεστημένοι όμως στην Ελλάδα. Ο ίδιος έκανε λόγο και για τη ραγδαία επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης σε όλες τις επιστήμες, προειδοποιώντας ότι η επόμενη δεκαετία θα αλλάξει ριζικά όχι μόνο τα επαγγέλματα αλλά και τον ίδιο τον ορισμό της ανθρώπινης εργασίας και γνώσης.

Από τη «μικρή χώρα» στο παγκόσμιο δίκτυο

Η έννοια του brain circulation αποκτά γεωπολιτική διάσταση. Οι Έλληνες επιστήμονες της διασποράς παύουν να προσεγγίζονται ως «χαμένο κεφάλαιο», αλλά ως ένα διεθνές δίκτυο επιρροής, που μπορεί να λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής ισχύος για τα ελληνικά πανεπιστήμια, με απώτερο στόχο την κυκλοφορία γνώσης και ανθρώπων.

Όπως προέκυψε δε από τη συζήτηση, το brain drain δεν είναι μόνο ιστορία απώλειας αλλά είναι και ιστορία διασποράς της ελληνικής επιστημονικής επιρροής. Το πραγματικό στοίχημα, επομένως, δεν είναι να επιστρέψουν όλοι οι Έλληνες επιστήμονες στη χώρα μας αλλά να δημιουργηθεί ένα ανοιχτό, διεθνές και διασυνδεδεμένο πανεπιστημιακό οικοσύστημα, μέσα στο οποίο οι Έλληνες της διασποράς — όπου κι αν βρίσκονται — θα συνεχίσουν να αποτελούν ενεργό κομμάτι της χώρας. Εάν επιτευχθεί κάτι τέτοιο, ίσως η Ελλάδα πάψει να αντιμετωπίζει τον εαυτό της ως μια μικρή χώρα που «χάνει τα παιδιά της» και αρχίσει να λειτουργεί ως ένα παγκόσμιο δίκτυο γνώσης, έρευνας και καινοτομίας.Ένα μοντέλο, δηλαδή, όπου η τοποθεσία έχει μικρότερη σημασία από τη διασύνδεση και τη συμμετοχή σε διεθνή ερευνητικά οικοσυστήματα, συμπυκνώνοντας με αυτό τον τρόπο τη φιλοσοφία της μετάβασης από το παραδοσιακό brain drain σε ένα υβριδικό, παγκόσμιο μοντέλο εργασίας και επιστημονικής γνώσης.

Το AIF τελεί υπό την αιγίδα της Α.Ε. του Προέδρου της Δημοκρατίας κυρίου Κωνσταντίνου Αν. Τασούλα. Πραγματοποιείται με τη στήριξη του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων & Αθλητισμού, του Δήμου Θεσσαλονίκης και της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, ενώ στρατηγικός εταίρος είναι η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης. Μεταξύ των μεγάλων χορηγών περιλαμβάνονται η ΔΕΗ και η Τράπεζα Πειραιώς.