Την έκοψαν, την έβρασαν αλλά «ξεγέλασε» τον θάνατο: Το μυστήριο της αθάνατης μέδουσας που θα μπορούσε να κρύβει το μυστικό της αντιγήρανσης
16.11.2026
12:24
Η μία μικροσκοπική διάφανη μέδουσα Turritopsis dohrnii που δεν πεθαίνει, προκύπτει μια ολόκληρη αποικία, η οποία μπορεί να δημιουργήσει εκατοντάδες ακόμη
Η «αθάνατη μέδουσα» έχει την ικανότητα να αντιστρέφει τον κύκλο ζωής της και να επιστρέφει σε νεότερο στάδιο ανάπτυξης. Οι επιστήμονες προσπαθούν να αποκαλύψουν τα μυστικά των κυττάρων της, αναζητώντας τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να αναζωογονούνται και τα ανθρώπινα κύτταρα.
Η μικροσκοπική, διάφανη μέδουσα Turritopsis dohrnii είναι δύσκολο να πεθάνει. Η θαλάσσια βιολόγος Μαρία Μιλιέτα, από το Πανεπιστήμιο Texas A&M στο Γκάλβεστον, έχει δοκιμάσει να την κόψει, να τη βράσει, να την αφήσει χωρίς τροφή, να αυξήσει υπερβολικά την περιεκτικότητα του νερού της δεξαμενής της σε αλάτι ή να τη μεταφέρει απότομα σε γλυκό νερό. Ωστόσο, αυτά τα αξιοθαύμαστα πλάσματα φαίνεται να ξεγελούν τον θάνατο κάθε φορά.
Όταν βρεθούν σε συνθήκες έντονου στρες, σταματούν να κινούνται και βυθίζονται στον πυθμένα. Στη συνέχεια, συμβαίνει κάτι εκπληκτικό: μεταμορφώνονται σε σφαιρικές μάζες κυττάρων, οι οποίες δεν θυμίζουν σε τίποτα το χαρακτηριστικό σχήμα ομπρέλας με πλοκάμια που έχουν οι ενήλικες μέδουσες στο συγκεκριμένο στάδιο του κύκλου ζωής τους.
Μέσα σε μία έως τρεις ημέρες, από αυτή τη μάζα κυττάρων εκβλαστάνει μια δομή που ονομάζεται πολύποδας, ένα πρώιμο στάδιο στη ζωή της μέδουσας. Ο πολύποδας αναπτύσσεται στη συνέχεια σε αποικία, από την οποία τελικά θα προκύψουν νέες μέδουσες.
«Από μία μέδουσα που δεν πεθαίνει, προκύπτει μια ολόκληρη αποικία, η οποία μπορεί να δημιουργήσει εκατοντάδες ακόμη», εξηγεί η Μιλιέτα στο BBC. Και καθεμία από αυτές τις νέες μέδουσες μπορεί, θεωρητικά, να ανανεωθεί με τον ίδιο τρόπο, επιδεικνύοντας μια φαινομενικά απεριόριστη ικανότητα να γυρίζει το βιολογικό της ρολόι πίσω, στη νεότητα.
Η Μιλιέτα και άλλοι επιστήμονες μελετούν πλέον τις γενετικές και μοριακές διεργασίες που επιτρέπουν στην Turritopsis dohrnii να πραγματοποιεί αυτό το εντυπωσιακό κατόρθωμα, αψηφώντας τον θάνατο. Αποκαλύπτοντας αυτά τα μυστικά, οι επιστήμονες ελπίζουν ότι κάποια στιγμή θα μπορέσουν να διερευνήσουν εάν είναι δυνατόν να ενεργοποιηθούν παρόμοιοι μηχανισμοί στον άνθρωπο.
Ο στόχος δεν είναι να μετατρέψουν τους ηλικιωμένους ξανά σε μωρά, αλλά να ωθήσουν τα κύτταρα και τους ιστούς να επιστρέψουν σε πιο νεανικές καταστάσεις, ώστε να επουλώνονται τραύματα και να αντιμετωπίζονται παθήσεις που σχετίζονται με την ηλικία.
«Νομίζω ότι το απόλυτο ζητούμενο σε αυτού του είδους την έρευνα θα ήταν η αναγεννητική βιολογία: η προσπάθεια αντιστροφής του εκφυλισμού ή της φθοράς που συνδέεται με τη γήρανση», λέει ο Μάικλ Κολντόμπσκι, παιδοογκολόγος και γιατρός-ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς.
«Απέχουμε ακόμη πολύ από το να αξιοποιήσουμε αυτή τη δυνατότητα προς όφελος του ανθρώπου, αλλά πιστεύω ότι η κατανόηση αυτών των οργανισμών, που ανέπτυξαν τέτοιους μηχανισμούς πριν από εκατομμύρια χρόνια, θα μπορούσε δυνητικά να αποδειχθεί εξαιρετικά ωφέλιμη».
Οι αναγεννητικές ικανότητες της Turritopsis dohrnii καταγράφηκαν για πρώτη φορά το 1992, από έναν Ιταλό επιστήμονα που διατηρούσε τα ζώα στο εργαστήριό του και ξέχασε να τα ταΐσει στη διάρκεια ενός Σαββατοκύριακου. Όταν επέστρεψε, περίμενε να τα βρει νεκρά. «Αντί γι' αυτό, βρήκε νέους πολύποδες μέσα στο δοχείο», αναφέρει η Μιλιέτα.
Σύντομα, ο βιολόγος Στέφανο Πιράινο, από το Πανεπιστήμιο του Σαλέντο στην Ιταλία, άρχισε να ενδιαφέρεται για τους μηχανισμούς που καθιστούν δυνατή αυτή την αναζωογόνηση. Καθώς αναπτύσσονται τα έμβρυα, τα λεγόμενα βλαστοκύτταρα πολλαπλασιάζονται και μετατρέπονται σε νευρικά κύτταρα, μυϊκά κύτταρα και σε διάφορους άλλους κυτταρικούς τύπους που συγκροτούν το σώμα. Συνήθως, αφού εξειδικευτούν σε έναν συγκεκριμένο τύπο κυττάρου, παραμένουν σε αυτή την κατάσταση μέχρι να γεράσουν και να πεθάνουν.
Ωστόσο, ο Πιράινο ανακάλυψε ότι, κατά τη διαδικασία αναζωογόνησης της αθάνατης μέδουσας, ορισμένοι ιστοί του ενήλικου οργανισμού υποβάλλονται σε μια διαδικασία που ονομάζεται «επαναπρογραμματισμός» (transdifferentiation). Κατά τη διαδικασία αυτή, επιστρέφουν σε μια κατάσταση που μοιάζει με εκείνη των βλαστοκυττάρων και στη συνέχεια εξειδικεύονται σε διαφορετικούς κυτταρικούς τύπους.
«Τα ενήλικα κύτταρα γίνονται "αδιαφοροποίητα" και μετατρέπονται σε κάτι άλλο, το οποίο είναι απαραίτητο για τον σχηματισμό του πολύποδα», εξηγεί η Μιλιέτα, η οποία στο παρελθόν εργαζόταν στο εργαστήριο του Πιράινο. Η ικανότητα της Turritopsis dohrnii να ανανεώνεται της χάρισε το προσωνύμιο «αθάνατη μέδουσα».
Πρόκειται, απ' όσο γνωρίζουν οι επιστήμονες, για μια μοναδική ικανότητα στο ζωικό βασίλειο. Παρότι ορισμένες σαύρες, σκουλήκια και αμφίβια μπορούν να αναγεννούν μέρη του σώματός τους που έχουν χαθεί ή τραυματιστεί, κανένα από αυτά δεν πλησιάζει την ικανότητα να επαναφέρει ένα ενήλικο σώμα σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης.
Η Turritopsis dohrnii αποτελεί ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα ότι η γήρανση και η θνησιμότητα δεν αποτελούν πάντοτε βιολογικό αναπόφευκτο, αν και οι επιστήμονες δεν μπορούν να αποκλείσουν το ενδεχόμενο να πεθαίνει τελικά από φυσικά αίτια.
Σήμερα, η Μιλιέτα και άλλοι ερευνητές προσπαθούν να αναλύσουν τις γενετικές διεργασίες που επιτρέπουν στα κύτταρα να γυρίζουν πίσω τον χρόνο. Το απώτερο όνειρο, σύμφωνα με τον Κολντόμπσκι, θα ήταν να εντοπιστεί ο μοριακός «διακόπτης» που ελέγχει αυτή τη διαδικασία.
Εάν ένας αντίστοιχος μηχανισμός υπάρχει και στον άνθρωπο, ίσως θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί, οδηγώντας τα ανθρώπινα κύτταρα σε πιο νεανικές καταστάσεις. Εάν αυτό καταστεί εφικτό, θα μπορούσε να επιταχύνει την επούλωση τραυμάτων ή την αποκατάσταση τραυματισμένων ιστών μετά από εγκεφαλικά επεισόδια ή καρδιακές προσβολές. Ενδεχομένως θα μπορούσε ακόμη και να αντιστρέψει τις βλάβες που προκαλούνται από την απώλεια όρασης λόγω ηλικίας ή το Αλτσχάιμερ.
«Δεν πρόκειται να συρρικνωθούμε ξανά σε έμβρυα και να ξεκινήσουμε από την αρχή. Αλλά σε επίπεδο οργάνων και ιστών, πιστεύω ότι είναι απολύτως πιθανό», λέει.
Η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, αλλά έχει ήδη αρχίσει να αποκαλύπτει ορισμένα στοιχεία. Σε μελέτη του 2022, μια ερευνητική ομάδα συνέκρινε τα γονίδια της Turritopsis dohrnii με εκείνα ενός συγγενικού είδους, για το οποίο δεν είναι γνωστό ότι διαθέτει ικανότητα αναζωογόνησης.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο μοριακός βιολόγος και βιοπληροφορικός Βίκτορ Κεσάδα, από το Πανεπιστήμιο του Οβιέδο στην Ισπανία, είναι δύσκολο να είναι κανείς βέβαιος ότι το συγκεκριμένο συγγενικό είδος δεν διαθέτει αυτή την ικανότητα, καθώς πολλές μέδουσες δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς.
Σε σύγκριση με το άλλο είδος, το DNA της Turritopsis dohrnii περιείχε περισσότερα αντίγραφα γονιδίων που παράγουν πρωτεΐνες οι οποίες βοηθούν στην επιδιόρθωση μεταλλάξεων και άλλων μορφών βλάβης του DNA που συσσωρεύονται με την ηλικία.
Η αθάνατη μέδουσα διέθετε επίσης περισσότερα αντίγραφα γονιδίων που παράγουν πρωτεΐνες οι οποίες συμμετέχουν στη διατήρηση δομών που ονομάζονται τελομερή. Τα τελομερή είναι μικρά προστατευτικά καλύμματα στα άκρα των κλώνων του DNA, τα οποία προστατεύουν το γενετικό υλικό από βλάβες.
Κανονικά, τα τελομερή μικραίνουν με την ηλικία, καθιστώντας το DNA πιο ευάλωτο σε φθορές. Ωστόσο, η αυξημένη ικανότητα της αθάνατης μέδουσας να τα επιδιορθώνει θα μπορούσε να αποτελεί ένα από τα κλειδιά της μακροζωίας της, σύμφωνα με τον Κεσάδα.
Όπως επισημαίνει ο ίδιος, αυτή είναι μόνο η αρχή στην προσπάθεια κατανόησης των μυστικών της στρατηγικής αναζωογόνησης της Turritopsis dohrnii και της διερεύνησης του κατά πόσο κάποια πτυχή της θα μπορούσε να εφαρμοστεί στον άνθρωπο.
«Σε πολλές ασθένειες θεωρούμε δεδομένο ότι δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής. Ίσως όμως να υπάρχει, εάν μάθουμε αρκετά για το πώς λειτουργούν αυτοί οι μηχανισμοί», λέει.
Στο μεταξύ, η Μιλιέτα συγκρίνει τα γονίδια που ενεργοποιούνται στα διαφορετικά στάδια ζωής της Turritopsis dohrnii και εξετάζει εκείνα που ενεργοποιούνται αποκλειστικά κατά το στάδιο της σφαιρικής κύστης, όταν τα κύτταρα αντιστρέφουν την πορεία της διαφοροποίησής τους και στη συνέχεια δημιουργούν νέους πολύποδες. «Αυτό μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι τα συγκεκριμένα γονίδια εμπλέκονται σε αυτή τη μοναδική διαδικασία», εξηγεί.
Σε έρευνες που πραγματοποιήθηκαν το 2019 και το 2021, η ίδια και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν αυξημένη δραστηριότητα ορισμένων μυστηριωδών γονιδίων, των οποίων η λειτουργία παραμένει άγνωστη, αλλά και γονιδίων που εμπλέκονται στην επιδιόρθωση του DNA και στη διατήρηση των τελομερών.
Μια άλλη προκαταρκτική μελέτη της Μιλιέτα έδειξε ότι υπάρχει κάποια αλληλεπικάλυψη ανάμεσα στα γονίδια που εμφανίζουν αυξημένη ενεργοποίηση κατά το στάδιο της κύστης και σε γονίδια που έχουν συνδεθεί με τη μακροζωία στον άνθρωπο. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι ενδέχεται να υπάρχουν κοινοί βιολογικοί μηχανισμοί ανάμεσα στα δύο είδη, σύμφωνα με τη Μιλιέτα.
Η ερευνήτρια συνεργάζεται πλέον με τον Κολντόμπσκι, προκειμένου να κατανοήσουν καλύτερα αυτές τις διεργασίες και, μελλοντικά, να διερευνήσουν εάν μπορούν να ενεργοποιηθούν και στα ανθρώπινα κύτταρα.
Οι επιστήμονες έχουν ήδη ανακαλύψει ορισμένους τρόπους πρόκλησης διαδικασιών που μοιάζουν με αναζωογόνηση σε κύτταρα θηλαστικών. Ωστόσο, η εφαρμογή τους σε ανθρώπινους ιστούς έχει αποδειχθεί δύσκολη.
Ο Κολντόμπσκι ελπίζει ότι η μελέτη της Turritopsis dohrnii θα αποκαλύψει άλλους, πιο αποτελεσματικούς τρόπους για την επίτευξη αυτού του στόχου.
Πέρα από τις πιθανές πρακτικές εφαρμογές της στην ιατρική, η Turritopsis dohrnii προσφέρει και πιο φιλοσοφικά διδάγματα. «Είναι παρήγορο να σκέφτεσαι ότι η φύση έχει βρει μια λύση σε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του ανθρώπου: τη γήρανση και τον θάνατο», λέει η Μιλιέτα.
Η ίδια υποψιάζεται ότι η εντυπωσιακή ανθεκτικότητα της Turritopsis dohrnii αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους το είδος έχει εξαπλωθεί τόσο πολύ στους ωκεανούς του κόσμου, από τη Μεσόγειο μέχρι την Καραϊβική και την Ιαπωνία. Ωστόσο, παρότι μπορεί να φαίνεται ανίκητη, η αθάνατη μέδουσα είναι ταυτόχρονα και ευάλωτη.
Η Μιλιέτα αναφέρει ότι ένα ποσοστό των ζώων που διατηρεί στο εργαστήριό της φαίνεται να μην έχει την ικανότητα να αναζωογονείται. Ακόμη και ανάμεσα σε εκείνα που μπορούν να το κάνουν, ενδέχεται να υπάρχει κάποιο τελικό όριο στον αριθμό των φορών που μπορούν να ανανεωθούν προτού πεθάνουν από γηρατειά.
Είναι δύσκολο να γνωρίζουμε με βεβαιότητα, καθώς το συγκεκριμένο είδος δεν είναι εύκολο να διατηρηθεί για μεγάλα χρονικά διαστήματα στο εργαστήριο, αφού φαίνεται να χρειάζεται ιδιαίτερες συνθήκες για να επιβιώσει.
Στη φύση, εξάλλου, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που πιθανότατα μπορούν να οδηγήσουν στον θάνατό του, όπως οι διακυμάνσεις στη διαθεσιμότητα του πλαγκτόν με το οποίο τρέφεται, οι θηρευτές και τα φύκια που μπορεί να καλύψουν και να καταπνίξουν τις αποικίες των μεδουσών.
Επομένως, η αθάνατη μέδουσα προσφέρει ένα σημαντικό μάθημα, σύμφωνα με τη Μαρία Πασκουάλ Τόρνερ, από το Ινστιτούτο Θαλάσσιων Επιστημών της Ισπανίας, η οποία συμμετείχε στη μελέτη του 2022 μαζί με τον Κεσάδα.
«Παρότι έχει την ικανότητα να αναζωογονείται και θεωρητικά, να μην πεθαίνει από γηρατειά, είναι ταυτόχρονα ένας εξαιρετικά ευάλωτος οργανισμός. Η αθάνατη μέδουσα μας υπενθυμίζει επίσης ότι η ζωή και ο θάνατος αποτελούν αναπόσπαστα μέρη της ίδιας πραγματικότητας», αναφέρει. Με άλλα λόγια, ακόμη και ο πιο αθάνατος οργανισμός της φύσης είναι αναγκασμένος να αντιμετωπίσει τον θάνατο.
Η μικροσκοπική, διάφανη μέδουσα Turritopsis dohrnii είναι δύσκολο να πεθάνει. Η θαλάσσια βιολόγος Μαρία Μιλιέτα, από το Πανεπιστήμιο Texas A&M στο Γκάλβεστον, έχει δοκιμάσει να την κόψει, να τη βράσει, να την αφήσει χωρίς τροφή, να αυξήσει υπερβολικά την περιεκτικότητα του νερού της δεξαμενής της σε αλάτι ή να τη μεταφέρει απότομα σε γλυκό νερό. Ωστόσο, αυτά τα αξιοθαύμαστα πλάσματα φαίνεται να ξεγελούν τον θάνατο κάθε φορά.
Όταν βρεθούν σε συνθήκες έντονου στρες, σταματούν να κινούνται και βυθίζονται στον πυθμένα. Στη συνέχεια, συμβαίνει κάτι εκπληκτικό: μεταμορφώνονται σε σφαιρικές μάζες κυττάρων, οι οποίες δεν θυμίζουν σε τίποτα το χαρακτηριστικό σχήμα ομπρέλας με πλοκάμια που έχουν οι ενήλικες μέδουσες στο συγκεκριμένο στάδιο του κύκλου ζωής τους.
Μέσα σε μία έως τρεις ημέρες, από αυτή τη μάζα κυττάρων εκβλαστάνει μια δομή που ονομάζεται πολύποδας, ένα πρώιμο στάδιο στη ζωή της μέδουσας. Ο πολύποδας αναπτύσσεται στη συνέχεια σε αποικία, από την οποία τελικά θα προκύψουν νέες μέδουσες.
«Από μία μέδουσα που δεν πεθαίνει, προκύπτει μια ολόκληρη αποικία, η οποία μπορεί να δημιουργήσει εκατοντάδες ακόμη», εξηγεί η Μιλιέτα στο BBC. Και καθεμία από αυτές τις νέες μέδουσες μπορεί, θεωρητικά, να ανανεωθεί με τον ίδιο τρόπο, επιδεικνύοντας μια φαινομενικά απεριόριστη ικανότητα να γυρίζει το βιολογικό της ρολόι πίσω, στη νεότητα.
Η Μιλιέτα και άλλοι επιστήμονες μελετούν πλέον τις γενετικές και μοριακές διεργασίες που επιτρέπουν στην Turritopsis dohrnii να πραγματοποιεί αυτό το εντυπωσιακό κατόρθωμα, αψηφώντας τον θάνατο. Αποκαλύπτοντας αυτά τα μυστικά, οι επιστήμονες ελπίζουν ότι κάποια στιγμή θα μπορέσουν να διερευνήσουν εάν είναι δυνατόν να ενεργοποιηθούν παρόμοιοι μηχανισμοί στον άνθρωπο.
Ο στόχος δεν είναι να μετατρέψουν τους ηλικιωμένους ξανά σε μωρά, αλλά να ωθήσουν τα κύτταρα και τους ιστούς να επιστρέψουν σε πιο νεανικές καταστάσεις, ώστε να επουλώνονται τραύματα και να αντιμετωπίζονται παθήσεις που σχετίζονται με την ηλικία.
«Νομίζω ότι το απόλυτο ζητούμενο σε αυτού του είδους την έρευνα θα ήταν η αναγεννητική βιολογία: η προσπάθεια αντιστροφής του εκφυλισμού ή της φθοράς που συνδέεται με τη γήρανση», λέει ο Μάικλ Κολντόμπσκι, παιδοογκολόγος και γιατρός-ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς.
«Απέχουμε ακόμη πολύ από το να αξιοποιήσουμε αυτή τη δυνατότητα προς όφελος του ανθρώπου, αλλά πιστεύω ότι η κατανόηση αυτών των οργανισμών, που ανέπτυξαν τέτοιους μηχανισμούς πριν από εκατομμύρια χρόνια, θα μπορούσε δυνητικά να αποδειχθεί εξαιρετικά ωφέλιμη».
Η αναγέννηση
Οι αναγεννητικές ικανότητες της Turritopsis dohrnii καταγράφηκαν για πρώτη φορά το 1992, από έναν Ιταλό επιστήμονα που διατηρούσε τα ζώα στο εργαστήριό του και ξέχασε να τα ταΐσει στη διάρκεια ενός Σαββατοκύριακου. Όταν επέστρεψε, περίμενε να τα βρει νεκρά. «Αντί γι' αυτό, βρήκε νέους πολύποδες μέσα στο δοχείο», αναφέρει η Μιλιέτα.Σύντομα, ο βιολόγος Στέφανο Πιράινο, από το Πανεπιστήμιο του Σαλέντο στην Ιταλία, άρχισε να ενδιαφέρεται για τους μηχανισμούς που καθιστούν δυνατή αυτή την αναζωογόνηση. Καθώς αναπτύσσονται τα έμβρυα, τα λεγόμενα βλαστοκύτταρα πολλαπλασιάζονται και μετατρέπονται σε νευρικά κύτταρα, μυϊκά κύτταρα και σε διάφορους άλλους κυτταρικούς τύπους που συγκροτούν το σώμα. Συνήθως, αφού εξειδικευτούν σε έναν συγκεκριμένο τύπο κυττάρου, παραμένουν σε αυτή την κατάσταση μέχρι να γεράσουν και να πεθάνουν.
Ωστόσο, ο Πιράινο ανακάλυψε ότι, κατά τη διαδικασία αναζωογόνησης της αθάνατης μέδουσας, ορισμένοι ιστοί του ενήλικου οργανισμού υποβάλλονται σε μια διαδικασία που ονομάζεται «επαναπρογραμματισμός» (transdifferentiation). Κατά τη διαδικασία αυτή, επιστρέφουν σε μια κατάσταση που μοιάζει με εκείνη των βλαστοκυττάρων και στη συνέχεια εξειδικεύονται σε διαφορετικούς κυτταρικούς τύπους.
«Τα ενήλικα κύτταρα γίνονται "αδιαφοροποίητα" και μετατρέπονται σε κάτι άλλο, το οποίο είναι απαραίτητο για τον σχηματισμό του πολύποδα», εξηγεί η Μιλιέτα, η οποία στο παρελθόν εργαζόταν στο εργαστήριο του Πιράινο. Η ικανότητα της Turritopsis dohrnii να ανανεώνεται της χάρισε το προσωνύμιο «αθάνατη μέδουσα».
Πρόκειται, απ' όσο γνωρίζουν οι επιστήμονες, για μια μοναδική ικανότητα στο ζωικό βασίλειο. Παρότι ορισμένες σαύρες, σκουλήκια και αμφίβια μπορούν να αναγεννούν μέρη του σώματός τους που έχουν χαθεί ή τραυματιστεί, κανένα από αυτά δεν πλησιάζει την ικανότητα να επαναφέρει ένα ενήλικο σώμα σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης.
Η Turritopsis dohrnii αποτελεί ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα ότι η γήρανση και η θνησιμότητα δεν αποτελούν πάντοτε βιολογικό αναπόφευκτο, αν και οι επιστήμονες δεν μπορούν να αποκλείσουν το ενδεχόμενο να πεθαίνει τελικά από φυσικά αίτια.
Τα γενετικά στοιχεία
Σήμερα, η Μιλιέτα και άλλοι ερευνητές προσπαθούν να αναλύσουν τις γενετικές διεργασίες που επιτρέπουν στα κύτταρα να γυρίζουν πίσω τον χρόνο. Το απώτερο όνειρο, σύμφωνα με τον Κολντόμπσκι, θα ήταν να εντοπιστεί ο μοριακός «διακόπτης» που ελέγχει αυτή τη διαδικασία.Εάν ένας αντίστοιχος μηχανισμός υπάρχει και στον άνθρωπο, ίσως θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί, οδηγώντας τα ανθρώπινα κύτταρα σε πιο νεανικές καταστάσεις. Εάν αυτό καταστεί εφικτό, θα μπορούσε να επιταχύνει την επούλωση τραυμάτων ή την αποκατάσταση τραυματισμένων ιστών μετά από εγκεφαλικά επεισόδια ή καρδιακές προσβολές. Ενδεχομένως θα μπορούσε ακόμη και να αντιστρέψει τις βλάβες που προκαλούνται από την απώλεια όρασης λόγω ηλικίας ή το Αλτσχάιμερ.
«Δεν πρόκειται να συρρικνωθούμε ξανά σε έμβρυα και να ξεκινήσουμε από την αρχή. Αλλά σε επίπεδο οργάνων και ιστών, πιστεύω ότι είναι απολύτως πιθανό», λέει.
Η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, αλλά έχει ήδη αρχίσει να αποκαλύπτει ορισμένα στοιχεία. Σε μελέτη του 2022, μια ερευνητική ομάδα συνέκρινε τα γονίδια της Turritopsis dohrnii με εκείνα ενός συγγενικού είδους, για το οποίο δεν είναι γνωστό ότι διαθέτει ικανότητα αναζωογόνησης.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο μοριακός βιολόγος και βιοπληροφορικός Βίκτορ Κεσάδα, από το Πανεπιστήμιο του Οβιέδο στην Ισπανία, είναι δύσκολο να είναι κανείς βέβαιος ότι το συγκεκριμένο συγγενικό είδος δεν διαθέτει αυτή την ικανότητα, καθώς πολλές μέδουσες δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς.
Σε σύγκριση με το άλλο είδος, το DNA της Turritopsis dohrnii περιείχε περισσότερα αντίγραφα γονιδίων που παράγουν πρωτεΐνες οι οποίες βοηθούν στην επιδιόρθωση μεταλλάξεων και άλλων μορφών βλάβης του DNA που συσσωρεύονται με την ηλικία.
Η αθάνατη μέδουσα διέθετε επίσης περισσότερα αντίγραφα γονιδίων που παράγουν πρωτεΐνες οι οποίες συμμετέχουν στη διατήρηση δομών που ονομάζονται τελομερή. Τα τελομερή είναι μικρά προστατευτικά καλύμματα στα άκρα των κλώνων του DNA, τα οποία προστατεύουν το γενετικό υλικό από βλάβες.
Κανονικά, τα τελομερή μικραίνουν με την ηλικία, καθιστώντας το DNA πιο ευάλωτο σε φθορές. Ωστόσο, η αυξημένη ικανότητα της αθάνατης μέδουσας να τα επιδιορθώνει θα μπορούσε να αποτελεί ένα από τα κλειδιά της μακροζωίας της, σύμφωνα με τον Κεσάδα.
Όπως επισημαίνει ο ίδιος, αυτή είναι μόνο η αρχή στην προσπάθεια κατανόησης των μυστικών της στρατηγικής αναζωογόνησης της Turritopsis dohrnii και της διερεύνησης του κατά πόσο κάποια πτυχή της θα μπορούσε να εφαρμοστεί στον άνθρωπο.
«Σε πολλές ασθένειες θεωρούμε δεδομένο ότι δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής. Ίσως όμως να υπάρχει, εάν μάθουμε αρκετά για το πώς λειτουργούν αυτοί οι μηχανισμοί», λέει.
Στο μεταξύ, η Μιλιέτα συγκρίνει τα γονίδια που ενεργοποιούνται στα διαφορετικά στάδια ζωής της Turritopsis dohrnii και εξετάζει εκείνα που ενεργοποιούνται αποκλειστικά κατά το στάδιο της σφαιρικής κύστης, όταν τα κύτταρα αντιστρέφουν την πορεία της διαφοροποίησής τους και στη συνέχεια δημιουργούν νέους πολύποδες. «Αυτό μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι τα συγκεκριμένα γονίδια εμπλέκονται σε αυτή τη μοναδική διαδικασία», εξηγεί.
Σε έρευνες που πραγματοποιήθηκαν το 2019 και το 2021, η ίδια και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν αυξημένη δραστηριότητα ορισμένων μυστηριωδών γονιδίων, των οποίων η λειτουργία παραμένει άγνωστη, αλλά και γονιδίων που εμπλέκονται στην επιδιόρθωση του DNA και στη διατήρηση των τελομερών.
Μια άλλη προκαταρκτική μελέτη της Μιλιέτα έδειξε ότι υπάρχει κάποια αλληλεπικάλυψη ανάμεσα στα γονίδια που εμφανίζουν αυξημένη ενεργοποίηση κατά το στάδιο της κύστης και σε γονίδια που έχουν συνδεθεί με τη μακροζωία στον άνθρωπο. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι ενδέχεται να υπάρχουν κοινοί βιολογικοί μηχανισμοί ανάμεσα στα δύο είδη, σύμφωνα με τη Μιλιέτα.
Η ερευνήτρια συνεργάζεται πλέον με τον Κολντόμπσκι, προκειμένου να κατανοήσουν καλύτερα αυτές τις διεργασίες και, μελλοντικά, να διερευνήσουν εάν μπορούν να ενεργοποιηθούν και στα ανθρώπινα κύτταρα.
Οι επιστήμονες έχουν ήδη ανακαλύψει ορισμένους τρόπους πρόκλησης διαδικασιών που μοιάζουν με αναζωογόνηση σε κύτταρα θηλαστικών. Ωστόσο, η εφαρμογή τους σε ανθρώπινους ιστούς έχει αποδειχθεί δύσκολη.
Ο Κολντόμπσκι ελπίζει ότι η μελέτη της Turritopsis dohrnii θα αποκαλύψει άλλους, πιο αποτελεσματικούς τρόπους για την επίτευξη αυτού του στόχου.
Ο αθάνατος οργανισμός
Πέρα από τις πιθανές πρακτικές εφαρμογές της στην ιατρική, η Turritopsis dohrnii προσφέρει και πιο φιλοσοφικά διδάγματα. «Είναι παρήγορο να σκέφτεσαι ότι η φύση έχει βρει μια λύση σε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του ανθρώπου: τη γήρανση και τον θάνατο», λέει η Μιλιέτα.Η ίδια υποψιάζεται ότι η εντυπωσιακή ανθεκτικότητα της Turritopsis dohrnii αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους το είδος έχει εξαπλωθεί τόσο πολύ στους ωκεανούς του κόσμου, από τη Μεσόγειο μέχρι την Καραϊβική και την Ιαπωνία. Ωστόσο, παρότι μπορεί να φαίνεται ανίκητη, η αθάνατη μέδουσα είναι ταυτόχρονα και ευάλωτη.
Η Μιλιέτα αναφέρει ότι ένα ποσοστό των ζώων που διατηρεί στο εργαστήριό της φαίνεται να μην έχει την ικανότητα να αναζωογονείται. Ακόμη και ανάμεσα σε εκείνα που μπορούν να το κάνουν, ενδέχεται να υπάρχει κάποιο τελικό όριο στον αριθμό των φορών που μπορούν να ανανεωθούν προτού πεθάνουν από γηρατειά.
Είναι δύσκολο να γνωρίζουμε με βεβαιότητα, καθώς το συγκεκριμένο είδος δεν είναι εύκολο να διατηρηθεί για μεγάλα χρονικά διαστήματα στο εργαστήριο, αφού φαίνεται να χρειάζεται ιδιαίτερες συνθήκες για να επιβιώσει.
Στη φύση, εξάλλου, υπάρχουν πολλοί παράγοντες που πιθανότατα μπορούν να οδηγήσουν στον θάνατό του, όπως οι διακυμάνσεις στη διαθεσιμότητα του πλαγκτόν με το οποίο τρέφεται, οι θηρευτές και τα φύκια που μπορεί να καλύψουν και να καταπνίξουν τις αποικίες των μεδουσών.
Επομένως, η αθάνατη μέδουσα προσφέρει ένα σημαντικό μάθημα, σύμφωνα με τη Μαρία Πασκουάλ Τόρνερ, από το Ινστιτούτο Θαλάσσιων Επιστημών της Ισπανίας, η οποία συμμετείχε στη μελέτη του 2022 μαζί με τον Κεσάδα.
«Παρότι έχει την ικανότητα να αναζωογονείται και θεωρητικά, να μην πεθαίνει από γηρατειά, είναι ταυτόχρονα ένας εξαιρετικά ευάλωτος οργανισμός. Η αθάνατη μέδουσα μας υπενθυμίζει επίσης ότι η ζωή και ο θάνατος αποτελούν αναπόσπαστα μέρη της ίδιας πραγματικότητας», αναφέρει. Με άλλα λόγια, ακόμη και ο πιο αθάνατος οργανισμός της φύσης είναι αναγκασμένος να αντιμετωπίσει τον θάνατο.
Ακολουθήστε το protothema.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο Protothema.gr
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο Protothema.gr