«Δημοσιογράφος ή ρεπόρτερ» από τον Νίκο Μπακουνάκη

Η δημοσιογραφία και οι τρόποι ενημέρωσης δεν ήταν πάντα όπως τους ξέρουμε σήμερα. Μέχρι και τις αρχές του 19ου αιώνα, ο Τύπος, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ, προτιμούσε την πολιτική αρθρογραφία και τις στήλες διαμέσου των οποίων γινόταν ανταλλαγή υψηλών ιδεών. Η μεγάλη μεταβολή θα έρθει από την Αμερική και σύντομα θα ακολουθήσουν και οι ευρωπαϊκές εφημερίδες. Τα πολιτικά γεγονότα και οι ιδέες θα μπουν σε δεύτερο πλάνο και στην κεντρική σκηνή θα ανέβουν οι ιστορίες με ανθρώπινο ενδιαφέρον: ιστορίες αντλημένες από το κοινωνικό γίγνεσθαι και την καθημερινότητα, με πρωταγωνιστές οι οποίοι μπορεί να προέρχονται από το πουθενά, αλλά έχουν την ικανότητα να συγκινήσουν τον αναγνώστη με τη μοίρα που τους έχει επιφυλάξει η ζωή. Για να συγκινηθεί, όμως, ο αναγνώστης, η δημοσιογραφία όφειλε να αλλάξει τις μεθόδους της: αντί για το άρθρο και το πολιτικό ρεπορτάζ άρχισε να χρησιμοποιεί μιαν αφήγηση ικανή όχι μόνο να τραβήξει την προσοχή, αλλά και να τη διατηρήσει αμείωτη μέχρι το τέλος, δημιουργώντας το απαραίτητο σασπένς.

Ο ελληνικός Τύπος δεν έμεινε αδιάφορος απέναντι σε αυτές τις εξελίξεις. Με το βιβλίο του Δημοσιογράφος ή ρεπόρτερ. Η αφήγηση στις ελληνικές εφημερίδες, 19ος-20ος αιώνας, που κυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό από τις εκδόσεις Πόλις, ο Νίκος Μπακουνάκης δείχνει πόσο γρήγορα ανταποκρίθηκε η δημοσιογραφία στην Ελλάδα στο νεωτερικό πνεύμα του εξωτερικού. Ήδη από τις δεκαετίες του 1870 και του 1880, με την Εφημερίδα του Δημητρίου Κορομηλά πρώτα, πίσω από την οποία δεν θα αργήσουν να στοιχηθούν η Ακρόπολις του Βλάσση Γαβριηλίδη, η Καθημερινή του Γεωργίου Βλάχου και το Ελεύθερον Βήμα του Δημητρίου Λαμπράκη, οι ημερήσιες εφημερίδες της Αθήνας θα ξεκινήσουν να εφαρμόζουν το νέο μοντέλο που είχε κυριαρχήσει στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, τροφοδοτώντας το κοινό με αφηγήσεις που απλώνονταν σε ένα εξαιρετικά ευρύ φάσμα: από την απόπειρα δολοφονίας του Ελευθερίου Βενιζέλου και τις περιπέτειες των ελλήνων στρατιωτών στους Βαλκανικούς Πολέμους μέχρι την τύχη φτωχών κοριτσιών που έπρεπε να ορθοποδήσουν, ερωτευμένων ζευγαριών που οδηγήθηκαν στην αυτοκτονία ή οικογενειών που σημαδεύτηκαν από ειδεχθείς φόνους.

Μιλάμε, βεβαίως, για μιαν άλλη εποχή: μια εποχή όπου οι εφημερίδες καταγράφουν εντυπωσιακούς αριθμούς κυκλοφορίας, οι εκδότες ρίχνουν πολλά λεφτά στην παραγωγή, αγοράζοντας εξοπλισμό τελευταίας τεχνολογίας, και οι καλύτεροι συγγραφείς της χώρας (από τον Κωστή Παλαμά και τον Γεώργιο Δροσίνη μέχρι τον Ιωάννη Κονδυλάκη και τον Γρηγόριο Ξενόπουλο) συνεργάζονται συστηματικά με τον αθηναϊκό Τύπο. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο Τύπος θα κοιτάξει εκ των πραγμάτων και προς τη μεριά της λογοτεχνίας: όχι μόνο με τις αφηγήσεις οι οποίες εξιστορούν με χορταστικό τρόπο διάφορα περιστατικά της κοινωνικής ζωής, αλλά και με το επιφυλλιδογραφικό μυθιστόρημα (το μυθιστόρημα σε συνέχειες), το οποίο οι ελληνικές εφημερίδες θα παραλάβουν από τις γαλλικές. Ο Ν. Μπακουνάκης μνημονεύει εδώ τον Παύλο Νιρβάνα και την Ελένη Βλάχου, δύο από τους πρώτους εισηγητές της αστυνομικής λογοτεχνίας εν Ελλάδι, οι οποίοι θα δημοσιεύσουν τις ιστορίες μυστηρίου τους σε συνέχειες (ο Νιρβάνας στο περιοδικό Θεατής, η Βλάχου στην Καθημερινή), κερδίζοντας τους αναγνώστες τόσο με την καλοδουλεμένη ίντριγκα όσο και με τον ρεαλισμό τους.

Το βιβλίο καλύπτει το χρονικό διάστημα 1873-1936: από την έκδοση της Εφημερίδος του Κορομηλά μέχρι και τις απαρχές της δικτατορίας του Μεταξά. Σήμερα τα πράγματα είναι, ασφαλώς, εντελώς διαφορετικά: η κυκλοφορία των εφημερίδων έχει συρρικνωθεί και το πάνω χέρι έχουν πάρει το Διαδίκτυο και οι ηλεκτρονικές εκδόσεις. Ο Ν. Μπακουνάκης αποδεικνύει, ωστόσο, με την εμπεριστατωμένη ιστορική του έρευνα την πρωτοποριακή γραμμή που χάραξε ο ελληνικός Τύπος κατά τον 19ο και τον 20ο αιώνα. Ένα βιβλίο που ανοίγει πλατιά τον δρόμο για τους επόμενους ερευνητές, σε ένα πεδίο το οποίο είχε ελάχιστα απασχολήσει (αν τις είχε καν απασχολήσει) τις κοινωνικές επιστήμες μέχρι τώρα.