«Οι δύο φίλοι» του Αλμπέρτο Μοράβια

Συγγραφέας που ταύτισε τη ζωή και το έργο του με τη Ρώμη, ο Αλμπέρτο Μοράβια (1907-1990) γράφει το 1952, λίγο μετά τη δημοσίευση του «Κομφορμιστή» (1951) και δύο χρόνια προτού κυκλοφορήσει η «Περιφρόνηση», ένα μυθιστόρημα με δύο πρόσωπα τα οποία θα προσπαθήσουν να ορίσουν την πορεία και την ταυτότητά τους στο πλαίσιο μιας εξαιρετικά κρίσιμης εποχής.

Τόπος της δράσης  είναι η Ρώμη και ιστορικό και πολιτικό φόντο η πτώση της φασιστικής Ιταλίας και ο τερματισμός του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Για άγνωστους λόγους ο Μοράβια δεν θέλησε ή δεν κατόρθωσε να τελειώσει το μυθιστόρημά του, που παρέμεινε αδημοσίευτο μέχρι και τον θάνατό του. Παρόλα αυτά τα χειρόγραφα βρέθηκαν το 1996 μέσα σε μια βαλίτσα και το έργο είδε το φως της δημοσιότητας το 2007 υπό τον τίτλο «Οι δύο φίλοι». Το βιβλίο κυκλοφόρησε πολύ πρόσφατα και στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Φωτεινής Ζερβού και με φιλολογική επιμέλεια του Σιμόνε Καζίνι, ο οποίος έχει γράψει και μιαν εμπεριστατωμένη εισαγωγή.

Το θέμα του Μοράβια στους «Δύο φίλους» (θέμα το οποίο θα τον απασχολήσει τόσο στον «Κομφορμιστή» όσο και στην «Περιφρόνηση») είναι το εξαχρειωτικό αδιέξοδο στο οποίο μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους η αγελαία πολιτική ένταξη. Ο Σέρτζιο και ο Μαουρίτσιο θα θυσιάσουν στον βωμό του φανατισμού τους τα πάντα: θα καταστρέψουν τη φιλία τους, θα εξευτελίσουν τον έρωτα και θα ξοδέψουν τα καλύτερα και τα πιο παραγωγικά τους χρόνια (είναι αμφότεροι γύρω στα 27) σ’ έναν ανταγωνισμό ο οποίος θα συντρίψει γρήγορα κάθε ευγενική τους φιλοδοξία (αν κατάφεραν να αποκτήσουν ποτέ οιαδήποτε φιλοδοξία) στο πεδίο των ιδεών. Τα χειρόγραφα που βρέθηκαν στη βαλίτσα διασώζουν τρεις μορφές του μυθιστορήματος και ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει τον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας δουλεύει ξανά και ξανά τα θέματά του (ένα καλλιτεχνικό εργαστήριο σε πλήρη ανάπτυξη), αλλά οι μορφές του Σέρτζιο και του Μαουρίτσιο, όπως και η στάση την οποία τηρούν απέναντι στον εαυτό τους και τους άλλους, δεν αλλάζουν επί της ουσίας.

Ο Σέρτζιο είναι ή σκέφτεται να γίνει κομμουνιστής. Πεπεισμένος όχι μόνο για το δίκιο της ιδεολογίας του, αλλά και για την έλευση της επανάστασης στο άμεσο μέλλον, θα προσπαθήσει με όποιο μέσον διαθέτει να πείσει τον Μαουρίτσιο να περάσει στο πολιτικό του στρατόπεδο. Ο Μαουρίτσιο, πάλι, που άλλοτε εμφανίζεται ως πρώην οπαδός του φασισμού και άλλοτε απλώς ως φιλελεύθερος, δεν θα αρνηθεί την πολιτική πολιορκία του φίλου του. Με τη διαφορά ότι θα σπεύσει να τη δυναμιτίσει υπογείως, είτε προτείνοντάς του μιαν αισχρή συναλλαγή (θα γραφτεί στους καταλόγους του κομμουνιστικού κόμματος αν εκείνος του παραχωρήσει τη λατρευτή του συμβία) είτε ερεθίζοντας τα ταπεινότερα ένστικτά του, που είναι το μόνιμο σύνδρομο ταξικής μειονεξίας σε συνδυασμό με την ανασφάλεια την οποία του προκαλούν οι απανωτές επαγγελματικές του αποτυχίες. Το αποτέλεσμα θα είναι να νικηθούν κατά κράτος και οι δύο: ο φτωχός και δύσμορφος Σέρτζιο θα χάσει τη γυναίκα που αγαπά ενώ ο μεγαλοκτηματίας και γοητευτικός Μαουρίτσιο θα παραμείνει ένας ψυχρός εκτελεστής, ανίκανος να γευτεί την οποιαδήποτε πραγματική χαρά.

Με μια γραφή που ωριμάζει από εκδοχή σε εκδοχή, απαλύνοντας τις σχηματικές αντιθέσεις των μυθιστορηματικών προσώπων με το κοινωνικοπολιτικό τους περιβάλλον και φωτίζοντας τους χαρακτήρες από πολλαπλές γωνίες (δεν είναι τυχαίο πως το βιβλίο περνά βαθμιαία από την πρωτοπρόσωπη στην τριτοπρόσωπη αφήγηση), ο Μοράβια θα υποδείξει αυτό που τον ενδιαφέρει περισσότερο απ’ όλα: το ότι οι ιδέες μένουν άδειο δοχείο όταν δεν είναι σε θέση να περικλείσουν την ψυχική γενναιοδωρία και την ανθρωπιά, αποδεσμεύοντας την ατομικότητα των υποστηρικτών τους. Ο Σέρτζιο και ο Μαουρίτσιο θα ζήσουν από την πρώτη μέχρι και την τελευταία στιγμή σ’ ένα παραμορφωμένο και ανοίκειο σύμπαν: η αγάπη, το τρυφερό χάδι της καθημερινότητας και ο έρωτας δεν ανήκουν στον κόσμο τους. Και το χειρότερο όλων είναι πως και οι ιδέες που θα αγωνιστούν τόσο για να ενστερνιστούν και να προβάλουν δεν θα εγκατασταθούν στη συνείδησή τους για να συγκροτήσουν ένα σύνολο στιβαρών πεποιθήσεων, αλλά για να καλύψουν ένα τεράστιο προσωπικό κενό: κενό που θα φαντάξει χειρότερο όταν θα πέσουν οι μάσκες και θα αποκαλυφθεί σε όλη τη γύμνια της η τρομώδης αυταπάτη η οποία θα αποτελέσει τον θεμέλιο λίθο του δεσμού τους.