Νίκος Εγγονόπουλος: Ο Έλληνας που έκανε την ανατροπή με τη ζωγραφική και την ποίησή του - Οι μορφές χωρίς πρόσωπο, το αλβανικό μέτωπο και ο «Μπολιβάρ»

Μία από τις πιο ιδιαίτερες και επιδραστικές μορφές της ελληνικής τέχνης του 20ού αιώνα γεννήθηκε σαν σήμερα πριν από 119 χρόνια. Ζωγράφος, ποιητής, σκηνογράφος και καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ο Νίκος Εγγονόπουλος υπήρξε πρωτοπόρος του ελληνικού υπερρεαλισμού, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου η αρχαία ελληνική μυθολογία συναντούσε τη βυζαντινή παράδοση, οι ιστορικές προσωπικότητες συνυπήρχαν με φανταστικές μορφές και η πραγματικότητα αποκτούσε ονειρικές διαστάσεις.

Το έργο του Νίκου Εγγονόπουλου κατέχει ξεχωριστή θέση στη νεοελληνική τέχνη αλλά δεν είχε γίνει εξαρχής αποδεκτό. Μάλιστα, οι πρώτες ποιητικές του συλλογές αλλά και οι ζωγραφιές του είχαν προκαλέσει αντιδράσεις αφού τις αμφισβητούσαν οι αισθητικές αντιλήψεις της εποχής.

Ο Νίκος Εγγονόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα στις 21 Οκτωβρίου 1907 και ήταν ο δεύτερος γιος του Παναγιώτη και της Ερριέττης Εγγονοπούλου. Το 1914 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, ενώ από το 1923 έως το 1927 φοίτησε ως οικότροφος σε λύκειο του Παρισιού.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, εργάστηκε αρχικά ως μεταφραστής σε τράπεζα, γραφέας στο πανεπιστήμιο και στη συνέχεια ως σχεδιαστής στο υπουργείο Δημοσίων Έργων. Το 1932 γράφτηκε στη σχολή Καλών Τεχνών, όπου μαθήτευσε κοντά στον Κωνσταντίνο Παρθένη.

Καθοριστική για τη διαμόρφωση της καλλιτεχνικής του ταυτότητας υπήρξε η μαθητεία του στο εργαστήριο του Φώτη Κόντογλου, όπου ήρθε σε ουσιαστική επαφή με τη βυζαντινή ζωγραφική. Εκεί συνεργάστηκε και με τον Γιάννη Τσαρούχη, βοηθώντας τον Κόντογλου στην εκτέλεση των τοιχογραφιών του σπιτιού του, σύμφωνα με το engonopoulos.gr.

Η επίδραση της βυζαντινής τέχνης θα παρέμενε εμφανής στη ζωγραφική του, ακόμη και όταν ο ίδιος θα ακολουθούσε τους πιο τολμηρούς δρόμους του υπερρεαλισμού.

Το 1938 κυκλοφόρησε η πρώτη ποιητική συλλογή του, με τίτλο «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν». Έναν χρόνο αργότερα ακολούθησαν «Τα Κλειδοκύμβαλα της Σιωπής». Οι δύο συλλογές προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις: η ανατροπή της συμβατικής λογικής, οι απροσδόκητοι συνδυασμοί λέξεων και εικόνων και η ελευθερία της ποιητικής έκφρασης δεν συμβάδιζαν με τις προσδοκίες μεγάλου μέρους της τότε κριτικής.

Παρόμοια υποδοχή είχε και η πρώτη ατομική έκθεση ζωγραφικής του, που πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 1939 στο σπίτι του ποιητή και τεχνοκριτικού Νίκου Κάλα, γνωστού και ως Νίκου Καλαμάρη. Ο Εγγονόπουλος, ωστόσο, επέμεινε στην προσωπική του εικαστική και ποιητική γλώσσα. Μαζί με τον Ανδρέα Εμπειρίκο συνδέθηκε καθοριστικά με την παρουσία του υπερρεαλισμού στην ελληνική ποίηση, ενώ στη ζωγραφική διαμόρφωσε ένα ύφος άμεσα αναγνωρίσιμο.

Πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο και έγραψε ποίημα για τον Σιμόν Μπολίβαρ

Μία από τις σημαντικότερες στιγμές της ποιητικής δημιουργίας του συνδέεται με τα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Ο Εγγονόπουλος είχε επιστρατευθεί το 1941 και είχε πολεμήσει στο αλβανικό μέτωπο. Κατά τη διάρκεια της κατοχής έγραψε το «Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα», που εκδόθηκε το 1944.

Κεντρικό πρόσωπο του έργου ήταν ο Σιμόν Μπολιβάρ, ο ηγέτης των αγώνων ανεξαρτησίας στη Λατινική Αμερική. Στην ποίηση του Εγγονόπουλου, όμως, η ιστορική αυτή μορφή αποκτά ευρύτερο συμβολισμό και συνδέεται με το ιδανικό της ελευθερίας.

Μέσα από μια απροσδόκητη συνάντηση της ελληνικής ιστορίας με εκείνη της Λατινικής Αμερικής, ο ποιητής δημιούργησε ένα έργο που αναγνωρίζεται ως κορυφαίο επίτευγμα της ποιητικής του δημιουργίας. Το ποίημα μελοποιήθηκε αργότερα από τον Νίκο Μαμαγκάκη, ενώ σώζεται και η φωνή του ίδιου του Εγγονόπουλου να απαγγέλλει.

Μορφές χωρίς πρόσωπο

Η ζωγραφική του Νίκου Εγγονόπουλου διακρίνεται για τα ζωηρά χρώματα, τις αυστηρά οργανωμένες συνθέσεις και τις ανθρώπινες φιγούρες που συχνά θυμίζουν ανδρείκελα. Στους πίνακές του συναντώνται ήρωες της μυθολογίας, μορφές της ελληνικής ιστορίας, αρχαίοι ναοί, βυζαντινά στοιχεία και παράδοξα αρχιτεκτονικά τοπία.

Ο υπερρεαλισμός του δεν αποτέλεσε απλή αναπαραγωγή των αντίστοιχων ευρωπαϊκών ρευμάτων αφού ο Εγγονόπουλος αξιοποίησε στοιχεία από διαφορετικές περιόδους του ελληνικού πολιτισμού, συγκροτώντας μία δική του εικαστική πραγματικότητα. Ενδεικτικό έργο αυτής της δημιουργικής περιόδου είναι ο πίνακας «ποιητής και μούσα» του 1938.

Διεθνές αναγνώριση, καθηγητής στο ΕΜΠ και βραβεύσεις

Σταδιακά, η καλλιτεχνική προσφορά του Εγγονόπουλου άρχισε να αναγνωρίζεται και πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Το 1954 εκπροσώπησε την Ελλάδα στην 27η Μπιενάλε της Βενετίας, ενώ την επόμενη χρονιά συμμετείχε στην Μπιενάλε του Σάο Πάολο. Ποιήματα του Εγγονόπουλου έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά, ισπανικά, δανικά, πολωνικά, ουγγρικά και τη βενετική διάλεκτο. 

Παράλληλα με τη ζωγραφική και την ποίηση, ασχολήθηκε με τη σκηνογραφία και την ενδυματολογία, συνεργαζόμενος με σημαντικούς ανθρώπους του θεάτρου και του χορού, μεταξύ των οποίων ο Κάρολος Κουν και η Ραλλού Μάνου.

Σημαντική υπήρξε και η ακαδημαϊκή του πορεία. Από το 1945 συνδέθηκε επαγγελματικά με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου το 1967 εξελέγη έκτακτος καθηγητής του Ελεύθερου Σχεδίου και το 1969 τακτικός καθηγητής. Αποχώρησε το 1973, έχοντας αφήσει το αποτύπωμά του και στην καλλιτεχνική εκπαίδευση.

Το 1958 τιμήθηκε με το πρώτο κρατικό βραβείο ποίησης για τη συλλογή «Εν ανθηρώ Έλληνι λόγω», ενώ το 1979 βραβεύτηκε ξανά για τη συλλογή «Στην κοιλάδα με τους ροδώνες». Το 1966 είχε τιμηθεί με τον χρυσό σταυρό του Γεωργίου Α΄ για την προσφορά του στη ζωγραφική.

Μία από τις σημαντικότερες αναγνωρίσεις του εικαστικού έργου του ήρθε το 1983, όταν η Εθνική Πινακοθήκη διοργάνωσε μεγάλη αναδρομική έκθεση αφιερωμένη στη δημιουργία του. Δύο χρόνια αργότερα, στις 31 Οκτωβρίου 1985, ο Νίκος Εγγονόπουλος έπαθε έμφραγμα και πέθανε στην Αθήνα, σε ηλικία 78 ετών.

Σήμερα, 119 χρόνια μετά, ο Νίκος Εγγονόπουλος αποτελεί σημείο αναφοράς για τη νεοελληνική ποίηση και ζωγραφική. Η θέση του στην ελληνική πολιτιστική ιστορία βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνύπαρξη: υπήρξε βαθιά συνδεδεμένος με την ελληνική παράδοση και ταυτόχρονα ένας από τους πιο τολμηρούς ανανεωτές της.

Δείτε πίνακες του Νίκου Εγγονόπουλου από την ιστοσελίδα της Εθνικής Πινακοθήκης: