Η ζωή της Ασπασίας Παπαθανασίου: Η μεγάλη πορεία στο θέατρο, η αυτοεξορία την περίοδο της χούντας και η «Ηλέκτρα» που τη στιγμάτισε

Η Ασπασία Παπαθανασίου έζησε έναν αιώνα ελληνικής ιστορίας. Γεννημένη στην Άμφισσα στις 20 Οκτωβρίου 1918, γνώρισε την κατοχή, συμμετείχε στην εθνική αντίσταση, βρέθηκε αντιμέτωπη με πολιτικές διώξεις και στην επταετία της δικτατορίας ήταν εκτός Ελλάδος. Παράλληλα, χάραξε μια σπουδαία πορεία στο θέατρο, μεταφέροντας την αρχαία ελληνική τραγωδία σε δεκάδες χώρες και κερδίζοντας διεθνή αναγνώριση.

Η εκφραστικότητα της φωνής της, η υποκριτική της τεχνική, το παίξιμο με ένταση και αλήθεια, είχε σαν αποτέλεσμα την ανάδειξη από πλευράς της ηθοποιού του ελέους και του φόβου των αρχαίων κειμένων. Από την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και τη «Μήδεια» του Ευριπίδη μέχρι τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου, η Παπαθανασίου συνέδεσε το όνομά της με έργα που πραγματεύονται τον ανθρώπινο πόνο, τη σύγκρουση και την απώλεια.

Στο Εθνικό Θέατρο και στην κατοχή

Η Ασπασία Παπαθανασίου ήταν κόρη του φιλολόγου και καθηγητή Ευθυμίου Παπαθανασίου. Σπούδασε στη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου, από την οποία αποφοίτησε με άριστα το 1940. Αρχικά εμφανίστηκε σε παραγωγές του Εθνικού ως βοηθητική ηθοποιός, ενώ στα χρόνια του πολέμου συνεργάστηκε με τον θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη και στη συνέχεια με εκείνον της Κατερίνας Ανδρεάδη.

Η θεατρική της πορεία άρχισε σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο για την Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια της κατοχής εντάχθηκε στο ΕΑΜ, μαζί με τον σύντροφό της και μετέπειτα σύζυγό της, πολιτικό μηχανικό Κώστα Μαυρομμάτη, τον οποίο παντρεύτηκε τον Νοέμβριο του 1944. Η Παπαθανασίου έγινε επίσης μέλος του ΚΚΕ και ανέπτυξε δράση μέσα από την ΕΠΟΝ και τον ΕΛΑΣ.

Η συμμετοχή της στην αντίσταση είχε συνέπειες για την προσωπική και επαγγελματική της ζωή. Συνελήφθη από τις κατοχικές αρχές, ενώ στα χρόνια του εμφυλίου αντιμετώπισε διώξεις και αποκλεισμούς. Παρ' όλα αυτά, συνέχισε να ασχολείται με το θέατρο, συμμετέχοντας μετά την απελευθέρωση στο λαϊκό θέατρο, το οποίο διαλύθηκε κατά τα Δεκεμβριανά, και αργότερα, από το 1945 έως το 1946, στον θίασο των ενωμένων καλλιτεχνών.

Το 1952 ίδρυσε με τον Τζαβαλά Καρούσο την Εταιρεία Ελληνικού Θεάτρου, ενώ τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με τον Μάνο Κατράκη, τον Σπύρο Μουσούρη και την Κρινιώ Παπά. Ήταν μια περίοδος κατά την οποία συνέχισε να διαμορφώνει τη θεατρική της ταυτότητα, προτού στραφεί συστηματικά στο αρχαίο δράμα.

Η «Ηλέκτρα» που την καθιέρωσε και της άρεσε «ανθρώπινος χαρακτήρας»

Η σημαντικότερη καμπή στην καλλιτεχνική της σταδιοδρομία ήρθε με τη συνεργασία της με τον Δημήτρη Ροντήρη. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Πειραϊκού Θεάτρου και από το 1957 έως το 1966 ήταν πρωταγωνίστριά του. Από το 1958 αφιερώθηκε στο αρχαίο δράμα, ερμηνεύοντας μερικές από τις πιο απαιτητικές γυναικείες μορφές της ελληνικής τραγωδίας.

Ανάμεσα στους ρόλους που σημάδεψαν τη διαδρομή της ήταν η Άτοσσα στους «Πέρσες» του Αισχύλου, η Μήδεια του Ευριπίδη, η Φαίδρα στον «Ιππόλυτο» και η Κλυταιμνήστρα στην «Ορέστεια». Ξεχωριστή θέση στο ρεπερτόριό της κατείχε η Ηλέκτρα του Σοφοκλή, ένας ρόλος που συνδέθηκε με τη διεθνή αναγνώρισή της.

Η σχέση της με την Ηλέκτρα αποτυπώνεται και σε μια συνέντευξη που παραχώρησε στην Κύπρο το 1966. Στις 15 Μαρτίου εκείνης της χρονιάς, η εφημερίδα «Χαραυγή» δημοσίευσε συνέντευξή της στον Ιάκωβο Ρωσσίδη με τίτλο «Η Ηλέκτρα μου αρέσει σαν χαρακτήρας». Το δημοσίευμα, που συνδέεται με τις παραστάσεις του Πειραϊκού Θεάτρου στη Λευκωσία, διασώζεται σήμερα στο αρχείο Δημήτρη Ροντήρη.

Τότε την είχαν ρωτήσει για τους ρόλους που προτιμούσε και είχε απαντήσει: «τον κάθε ρόλο πρέπει να τον ζεις για να τον αποδώσεις. Σαν ηθοποιός πάντως προτιμώ τον πληθωρισμό, γεμάτο μεταπτώσεις ρόλο της Μήδειας. Η Ηλέκτρα όμως μου αρέσει σαν ανθρώπινος χαρακτήρας περισσότερο από όλους τους άλλους. Χρόνια ολόκληρα πεθαίνει καθημερινά, μονάχη με τον ανήμπορο σπαραγμό της, χωρίς όμως ψυχικά να λυγίζει. Και επιμένει μέχρι τέλους για αυτό που θεωρεί λογικό και δίκαιο – παράδειγμα προς μίμηση άκαμπτης αγωνίστριας γεμάτης αυτοθυσία. Ενώ η Αντιγόνη, πέφτει μια φορά χωρίς να παρατείνεται το μαρτύριό της, η Ηλέκτρα αντιμετωπίζει την πτώση κάθε μέρα παραμένοντας όρθια με ανεξάντλητο το ψυχικό της απόθεμα».

Η ερμηνεία της στην «Ηλέκτρα» τής χάρισε το Α΄ Βραβείο του Φεστιβάλ του Θεάτρου των Εθνών το 1960. Ακολούθησε το Χρυσό Μετάλλιο του Δήμου Αθηναίων το 1962, ενώ το 1963 τιμήθηκε με το Αργυρό Μετάλλιο της Διεθνούς Θεατρικής Επιτροπής του Παλέρμο, με την αναγνώριση της καλύτερης Ευρωπαίας ηθοποιού. Το 1964 απέσπασε επίσης το Βραβείο Μαρίκας Κοτοπούλη, σύμφωνα με το ελληνικό λογοτεχνικό και ιστορικό αρχείο του μορφωτικού ιδρύματος της εθνικής τράπεζας.

Με το Πειραϊκό Θέατρο ταξίδεψε σε πολλές χώρες, παρουσιάζοντας την αρχαία ελληνική τραγωδία σε κοινό με διαφορετικές γλώσσες και θεατρικές παραδόσεις. Συνολικά συμμετείχε σε περισσότερες από 450 παραστάσεις αρχαίου δράματος σε 33 χώρες. Την περίοδο 1966-1967 συνεργάστηκε επίσης με το Θέατρο Μαγιακόφσκι της Μόσχας, τον θίασο Μαρτανιβίλι στην Τιφλίδα και το Ακαδημαϊκό Ουκρανικό Θέατρο στο Κίεβο, σύμφωνα με το αρχείο της ΕΡΤ.

Η δικτατορία

Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 βρήκε την Ασπασία Παπαθανασίου στη Μόσχα, όπου βρισκόταν για τις καλλιτεχνικές της υποχρεώσεις. Η ηθοποιός επέλεξε να μην επιστρέψει στην Ελλάδα και πέρασε ολόκληρη την περίοδο της δικτατορίας αυτοεξόριστη, έχοντας ως βάση της το Λονδίνο.

Στο εξωτερικό συνέχισε τη θεατρική της δραστηριότητα και παράλληλα συμμετείχε στον αγώνα κατά της χούντας. Συνεργάστηκε με αντιδικτατορικές οργανώσεις, έλαβε μέρος σε εκδηλώσεις διαμαρτυρίας και εμφανίστηκε σε θεατρικές παραστάσεις και τηλεοπτικές παραγωγές σε Ευρώπη και Σοβιετική Ένωση.

Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας επέστρεψε στην Ελλάδα και συνέχισε να εργάζεται για τη διάδοση της θεατρικής τέχνης. Το 1975 ίδρυσε, μαζί με τον Κώστα Μαυρομμάτη και άλλες 19 προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών, την Πνευματική και Καλλιτεχνική Εταιρεία «Δεσμοί», έναν μη κερδοσκοπικό φορέα με στόχο τη θεατρική και πολιτιστική αποκέντρωση.

Οι «Δεσμοί» παρουσίασαν έργα αρχαίου δράματος, καθώς και παραστάσεις από το νεότερο ελληνικό και διεθνές ρεπερτόριο, πραγματοποιώντας περιοδείες και συμμετέχοντας σε φεστιβάλ από το 1975 έως το 1994. Το 1991 δημιουργήθηκε το Κέντρο Έρευνας και Πρακτικών Εφαρμογών του Αρχαίου Ελληνικού Δράματος «Δεσμοί», στο οποίο η Παπαθανασίου ανέλαβε οργανωτικό και εκπαιδευτικό έργο.

Η ερμηνεία στον «Επιτάφιο» του Ρίτσου

Μία από τις χαρακτηριστικές τηλεοπτικές ερμηνείες της διασώζεται στο Αρχείο της ΕΡΤ. Πρόκειται για τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου, σε δραματοποίηση και σκηνοθεσία του Σταμάτη Χονδρογιάννη, που προβλήθηκε για πρώτη φορά από τη δημόσια τηλεόραση την Πρωτομαγιά του 1982.

Ο Ρίτσος είχε γράψει το ποίημα με αφορμή τη φωτογραφία μιας μητέρας που θρηνούσε τον νεκρό γιο της μετά την αιματηρή καταστολή των κινητοποιήσεων των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1936. Η εικόνα εκείνης της μάνας αποτέλεσε την αφετηρία ενός από τα γνωστότερα έργα του ποιητή. Στην τηλεοπτική μεταφορά του έργου, η Παπαθανασίου ανέλαβε να αποδώσει τον θρήνο της μάνας. Στην παραγωγή συμμετείχε επίσης ο Ντίνος Αυγουστίδης, ενώ τη μουσική υπέγραφε ο Μίκης Θεοδωράκης. Η ταινία περιλάμβανε φωτογραφικό υλικό και πρωτοσέλιδα εφημερίδων από τα ιστορικά γεγονότα που ενέπνευσαν το ποίημα ενώ διασώζεται στο αρχείο της ΕΡΤ.

Δείτε την Ασπασία Παπαθανασίου στον Επιτάφιο:



Η Ασπασία Παπαθανασίου δεν περιορίστηκε στην υποκριτική, αλλά ασχολήθηκε και με τη μελέτη και τη διδασκαλία του αρχαίου δράματος. Το 1996 κυκλοφόρησε το αυτοβιογραφικό βιβλίο της «Σελίδες μνήμης» από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, ενώ το 2010 εκδόθηκε η συλλογή δοκιμίων της «Γυναικείες μορφές της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας» από τις Εκδόσεις Νέδα.

Για τη συνολική προσφορά της τιμήθηκε το 1991 από τη Γαλλία με τον τίτλο του Αξιωματικού της Τάξεως των Τεχνών και των Γραμμάτων και το 1995 από την Ελλάδα με τον Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος.

Η Ασπασία Παπαθανασίου πέθανε στις 8 Ιουνίου 2020, σε ηλικία 101 ετών. Είχε προλάβει να διανύσει μια πορεία που ξεκίνησε στις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την οδήγησε στις σημαντικότερες θεατρικές σκηνές του κόσμου, αφήνοντας πίσω της μια σημαντική θεατρική παρακαταθήκη αλλά και μια προσωπική ιστορία συνδεδεμένη με την νεότερη Ελλάδα.