Ιστορική συμφωνία Ελλάδας - Βουλγαρίας: Επιστρέφουν 48 κειμήλια στη χώρα μας, στη Σόφια τα οστά του Τσάρου Σαμουήλ

Στην Ελλάδα επιστρέφουν, μετά από περισσότερο από έναν αιώνα, 48 ιστορικά κειμήλια που είχαν μεταφερθεί στη Βουλγαρία το 1917, κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, στο πλαίσιο συμφωνίας πολιτιστικής ανταλλαγής μεταξύ των δύο χωρών. Στην ίδια συμφωνία συμπεριλαμβάνεται και η μεταφορά στη Σόφια των λειψάνων του Τσάρου Σαμουήλ της Βουλγαρίας.

Η συμφωνία χαρακτηρίζεται από την ελληνική κυβέρνηση ως ιστορικής σημασίας, καθώς αποτελεί αποτέλεσμα πολυετών διαπραγματεύσεων μεταξύ των δύο πλευρών.

Το Μνημόνιο Κατανόησης υπεγράφη σήμερα μεταξύ της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του υπουργού Πολιτισμού της Βουλγαρίας Evtim Miloshev και προβλέπει την αμοιβαία «κατάθεση» κειμηλίων ιστορικής αξίας για τις δύο χώρες.

Τα 48 κειμήλια που επιστρέφουν στην Ελλάδα προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Είχαν μεταφερθεί στη Σόφια, το 1917, κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και τα οποία εκτίθεντο ή φυλάσσονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας.

Από την πλευρά της, η Ελλάδα θα παραδώσει στη Βουλγαρία τα λείψανα που ανευρέθηκαν στη Βασιλική του Αγίου Αχίλλειου, το 1965, από τον καθηγητή Νικόλαο Μουτσόπουλο και που έχουν ταυτοποιηθεί ως ανήκοντα στον Τσάρο Σαμουήλ της Βουλγαρίας, (997-1014), μαζί με το λοιπό ανθρωπολογικό υλικό που βρέθηκε στις συνολικά τέσσερις σαρκοφάγους, εντός της Βασιλικής. Τα εν λόγω λείψανα φυλάσσονταν τα τελευταία χρόνια στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, στη Θεσσαλονίκη.

Οι δύο πλευρές συμφώνησαν τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων για την ταυτοποίηση και ένταξη σε επακόλουθη συμφωνία, ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος που δεν υπάχθηκαν στην παρούσα.

Η υπογραφή των σχετικών πρωτοκόλλων θα λάβει χώρα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού το Σάββατο, 3 Οκτωβρίου τ.έ., παρουσία των Πρωθυπουργών των δύο χωρών, Κυριάκου Μητσοτάκη και Rumen Radev.

Τα κειμήλια θα εκτεθούν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού έως τις 5 Νοεμβρίου 2026. Ακολούθως, θα παραδοθούν στις Ιερές Μονές Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Εικοσιφοινίσσης και στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, αναλόγως της προελεύσεώς τους.

Ποιος ήταν ο τσάρος Σαμουήλ και γιατί τα οστά του βρίσκονται στην Ελλάδα

Ο τσάρος Σαμουήλ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ηγεμόνες του Πρώτου Βουλγαρικού Κράτους, το οποίο κυβέρνησε ως τσάρος από το 997 έως το 1014, σε μια περίοδο συνεχών πολέμων με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Κέντρο της εξουσίας του βρισκόταν στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας, με ιδιαίτερη σημασία για την Πρέσπα και αργότερα την Αχρίδα.

Στη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου, στη Μικρή Πρέσπα, ο Σαμουήλ έχτισε στα τέλη του 10ου αιώνα μεγάλη βασιλική, προκειμένου να στεγάσει το λείψανο του Αγίου Αχιλλείου, το οποίο είχε μεταφέρει από τη Λάρισα. Η περιοχή αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά και εκκλησιαστικά κέντρα του κράτους του. 

Το 1014 ο στρατός του Σαμουήλ υπέστη συντριπτική ήττα από τις δυνάμεις του Βυζαντινού αυτοκράτορα Βασιλείου Β΄του λεγόμενου Βουλγαροκτόνου στη μάχη του Κλειδίου. Ο Σαμουήλ πέθανε λίγους μήνες αργότερα, στις 6 Οκτωβρίου 1014, και θεωρείται ότι ενταφιάστηκε στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στις Πρέσπες.

Τα λείψανα που αποδίδονται στον Σαμουήλ ήρθαν στο φως κατά τις ανασκαφές του καθηγητή του ΑΠΘ Νικόλαου Μουτσόπουλου το 1969. Στο νότιο κλίτος της βασιλικής εντοπίστηκαν τέσσερις ταφές, οι οποίες αποδόθηκαν σε μέλη της δυναστείας των Κομητόπουλων, με έναν από τους σκελετούς να ταυτίζεται από τον ανασκαφέα με τον ίδιο τον Σαμουήλ. Η ταύτιση βασίζεται σε αρχαιολογικά και ιστορικά δεδομένα, καθώς δεν υπήρχε επιγραφή που να αναφέρει το όνομά του.

Ο λόγος, που τα οστά του βρίσκονται σήμερα στην Ελλάδα είναι πρωτίστως ιστορικογεωγραφικός: ο Σαμουήλ τάφηκε στις Πρέσπες περίπου εννέα αιώνες πριν η περιοχή ενταχθεί στο ελληνικό κράτος, μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Τα λείψανα που του αποδίδονται μεταφέρθηκαν μετά την ανασκαφή στη Θεσσαλονίκη και φυλάσσονται υπό την ευθύνη των ελληνικών αρχών.