Πώς τα έργα τέχνης μπορούν να εκπαιδεύσουν νέους γιατρούς: Ο Μπάρι και η Μπόμπι Κόλερ ρίχνουν γέφυρες ανάμεσα στην Τέχνη και την Ιατρική

Σε μια αίθουσα του εμβληματικού μουσείου Γκούγκενχαϊμ στη Νέα Υόρκη, μια ομάδα φοιτητών της Ιατρικής Σχολής Icahn School of Medicine at Mount Sinai στέκεται σιωπηλή. Δεν κρατούν στηθοσκόπια, δεν μελετούν ιατρικές εξετάσεις.

Προσπαθούν να παρατηρήσουν ασθενείς, οι οποίοι όμως «ξεπηδούν» μέσα από τα έργα τέχνης που εκτίθενται στο μουσείο.

Η επίσκεψη αυτή αποτελεί κομμάτι της εκπαίδευσής τους.

Ο κορυφαίος αιματολόγος, Μπάρι Κόλερ (Barry S. Coller), αντιπρόεδρος στο Rockefeller University Hospital και συνδιευθυντής του Ινστιτούτου για την Παγκόσμια Έρευνα των Λοιμωδών Ασθενειών του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» στο ίδιο πανεπιστήμιο, και η ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια εκθέσεων, Μπόμπι Κόλερ (Bobbi Coller) διδάσκουν εδώ και αρκετά χρόνια ένα πρωτοποριακό μάθημα στην Ιατρική Σχολή Icahn School of Medicine at Mount Sinai με τίτλο «The Pulse of Art», για το οποίο θα μιλήσουν στο φετινό συνέδριο του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος «SNF Nostos» στην Αθήνα.

Το μάθημα αυτό επιχειρεί να γεφυρώσει τους κόσμους της Τέχνης και της Ιατρικής.

Οι δύο αυτοί κόσμοι εκ πρώτης όψεως μοιάζουν διαφορετικοί, ωστόσο στην πραγματικότητα μοιράζονται κάτι κοινό: την προσπάθεια κατανόησης της ανθρώπινης εμπειρίας.

«Είναι διαφορετικά και συμπληρωματικά πεδία», επισημαίνει ο Μπάρι Κόλερ στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Το κάθε ένα φέρνει στο προσκήνιο μια άλλη πτυχή της ανθρώπινης προσπάθειας. Και τα δύο συνδέουν πτυχές της δημιουργικότητας και της πρωτοτυπίας, παρότι προφανώς χρησιμοποιούν πολύ διαφορετικά μέσα έκφρασης». Η σύζυγός του, Μπόμπι, προσθέτει ότι «έχουμε διαπιστώσει ότι υπάρχουν τόσες πολλές συνδέσεις, τόσοι πολλοί τρόποι με τους οποίους η ανθρωπιά και η συμπόνοια για την ανθρώπινη κατάσταση είναι κεντρικές και στους δύο τομείς».

Ο Γκόγια ως γέφυρα

Ένα από τα έργα τέχνης που αποτελούν «την επιτομή» της συνύπαρξης Τέχνης και Ιατρικής, όπως λένε οι δύο καθηγητές, είναι ο πίνακας του Φρανθίσκο Γκόγια «Αυτοπροσωπογραφία με τον γιατρό Αριέτα», που φιλοτεχνήθηκε το 1820. Στο κέντρο του πίνακα βρίσκεται ένας ηλικιωμένος άνδρας - ο ίδιος ο ζωγράφος, ο οποίος, ωχρός και εξαντλημένος από ασθένεια, γέρνει προς τα πίσω και ο γιατρός του να τον κρατάει προστατευτικά.

Η Μπόμπι Κόλερ τον χαρακτηρίζει έναν «ασυνήθιστο πίνακα». «Συνήθως οι καλλιτέχνες θέλουν να παρουσιάζουν τον εαυτό τους με πολύ κολακευτικό τρόπο. Στον συγκεκριμένο πίνακα, ο Γκόγια είναι στη δίνη μιας ασθένειας, σε ηλικία 73 ετών, και απεικονίζει τον εαυτό του ευάλωτο, εκτός ελέγχου και εξαρτημένο από κάποιον άλλο».

Οι δύο καθηγητές έχουν ως στόχο να βοηθήσουν τους φοιτητές Ιατρικής να αναπτύξουν την παρατηρητικότητά τους και ο πίνακας του Γκόγια δίνει σημαντικό υλικό για παρατήρηση. Οι φοιτητές καλούνται να εντοπίσουν όσα ένας γιατρός θα πρόσεχε σε έναν ασθενή: την ωχρότητα του δέρματος, τη στάση του σώματος, τη σωματική εξάντληση.

Διαπιστώνουν επίσης ότι πίσω από τις δύο αντιθετικές κεντρικές φιγούρες, τον ασθενή καλλιτέχνη και τον υγιή γιατρό, βρίσκονται κάποιοι ακόμα, αχνά φιλοτεχνημένοι άνθρωποι. Τότε ο Μπάρι Κόλερ τους περιγράφει ότι ο Γκόγια σε νεότερη ηλικία είχε περάσει μια πολύ σοβαρή ασθένεια, που πιθανότατα οφειλόταν σε σπάνιο αυτοάνοσο νόσημα, το οποίο επηρέαζε τα αιμοφόρα αγγεία στον εγκέφαλό του και προκαλούσε παραλήρημα, αδυναμία, απώλεια ακοής και μια ποικιλία άλλων συμπτωμάτων. Οι φιγούρες στο φόντο του συγκεκριμένου πίνακα είναι πιθανό να συνδέονται με το παραλήρημα αυτό.

«Η παρατήρηση αποτελεί τη βάση για τη διατύπωση ιατρικών διαγνώσεων και την παροχή φροντίδας και ξεπερνά την απλή παρατήρηση ασθενειών. Είναι παρατήρηση σχετικά με τη στάση του σώματος των ανθρώπων, την υγιεινή τους, την ικανότητά τους να συγκεντρώνονται. Όλα αυτά είναι πραγματικά σημαντικά. Επίσης, κάνουμε παρατηρήσεις για το πώς ο ασθενής εντάσσεται στη δομή της οικογένειάς του», επισημαίνει ο Μπάρι Κόλερ και υπενθυμίζει την περίπτωση του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, στα έργα του οποίου υπήρχε άμεση σύνδεση με την Ιατρική.

Η παρατηρητικότητα δεν είναι η μοναδική δεξιότητα στην οποία στοχεύει το συγκεκριμένο μάθημα. Οι δύο καθηγητές θεωρούν σημαντική την καλλιέργεια της ενσυναίθησης μέσα από την επαφή με την Τέχνη.

«Μπορεί να δώσουμε ιατρικές πληροφορίες για τον πυρετό, αλλά όταν μετά τους δείχνουμε έναν πίνακα, όπως αυτόν του Γκόγια, τότε μέσα από αυτόν οι φοιτητές μπορούν να δουν την αντίδραση ενός ασθενούς, τι προκαλεί η ασθένεια στο σώμα και στη συγκέντρωση. Ένα έργο τέχνης που έχει ένα πολύ συναισθηματικό και ισχυρό οπτικό στοιχείο, θα δώσει ένα διαφορετικό είδος πληροφοριών», τονίζει η Μπόμπι Κόλερ στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Η ίδια προσθέτει ότι «δεν είναι εύκολο να έχεις ενσυναίσθηση. Αλλά νομίζω ότι αν προσπαθήσεις να κάνεις μια άσκηση και να συμπεριλάβεις αυτό που βλέπεις ή αυτό που νιώθεις για κάποιον άλλο, τότε το ενθαρρύνεις. Και νομίζω ότι το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ενθαρρύνουμε την ενσυναίσθηση μιλώντας για το πώς αντιλαμβανόμαστε τους ανθρώπους και πώς σχετιζόμαστε μαζί τους».

Ο τρίτος στόχος του προγράμματος, είναι η επαφή των φοιτητών με την ιστορία της Ιατρικής, προκειμένου να κατανοήσουν οι φοιτητές τη σημαντική πρόοδο που έχει κάνει η Ιατρική μέσα στον χρόνο. Μέσα από έργα τέχνης μαθαίνουν για εποχές όπου η πολιομυελίτιδα προκαλούσε τρόμο στις οικογένειες, αλλά και τον ενθουσιασμό που συνόδευσε την ανάπτυξη του εμβολίου. Συζητούν, επίσης, για μεγάλες πανδημίες του παρελθόντος και τι γνώση μας έχουν αφήσει σήμερα. Μάλιστα, οι δύο διδάσκοντες θυμούνται ότι το 2009, όταν πρωτοξεκίνησαν το συγκεκριμένο μάθημα, «η πανδημία έμοιαζε με μια παλιομοδίτικη έννοια».

Ο Μπάρι Κόλερ τονίζει ότι η ιστορία της Ιατρικής μάς διδάσκει «την κατανόηση της εξέλιξης των ιδεών, τη μεταβλητή αβεβαιότητα ορισμένων σύγχρονων θεωριών και τη δυνατότητα της επιστημονικής κοινότητας να διευρύνει την κατανόησή της για τις ασθένειες».

Σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει, από το 1840 μέχρι σήμερα το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε από τα 45 χρόνια σε 90 χρόνια στις χώρες υψηλού εισοδήματος. «Χαρακτηρίζω αυτή την περίοδο ως επιστημονική εποχή, καθώς προσθέταμε ουσιαστικά ένα έτος προσδόκιμου ζωής κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια. Στην προεπιστημονική εποχή χρειάστηκαν περίπου 10.000 χρόνια για να προσθέσουμε ένα επιπλέον έτος προσδόκιμου ζωής. Επομένως, πρέπει να εκτιμήσουμε το τι έχει κάνει η επιστήμη και πόσο ριζικά έχει αλλάξει την ικανότητά μας να αντιμετωπίζουμε τις ασθένειες», τονίζει.

Η Ιατρική στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Σήμερα, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο στην ιατρική πράξη, ο Μπάρι και η Μπόμπι Κόλερ επισημαίνουν ότι η ανάγκη για ανθρωπιστική εκπαίδευση γίνεται ακόμη πιο επιτακτική.

«Η διατήρηση της ανθρωπιάς μέσα από την Τέχνη και τη συζήτηση για την ανθρώπινη κατάσταση και τις ανθρώπινες προκλήσεις θα είναι όλο και πιο σημαντική για τους φοιτητές Ιατρικής, τους ασκούμενους γιατρούς, για όλους, ώστε να μην ξεχνάμε ότι είμαστε ζωντανοί οργανισμοί και όχι απλώς, ένα πρόβλημα που λύνεται μέσα σε ένα δευτερόλεπτο», καταλήγει η Μπόμπι Κόλερ.

Ο Μπάρι και η Μπόμπι Κόλερ θα μιλήσουν για την ενίσχυση της ανθρωποκεντρικής Ιατρικής μέσα από την ιστορική σύνδεση Τέχνης και Ιατρικής την Τετάρτη 24 Ιουνίου, στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Η ομιλία πραγματοποιείται στο πλαίσιο του φετινού συνεδρίου «SNF Nostos» του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.

Το «SNF Nostos» επιστρέφει για να γιορτάσει τα 30 χρόνια κοινωφελούς δράσης του Ιδρύματος με κεντρική θεματική «Επίκεντρο ο άνθρωπος». Θα διεξαχθεί από τις 21 έως τις 28 Ιουνίου όχι μόνο στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος στην Αθήνα, όπου φιλοξενείται κατά κανόνα, αλλά και σε άλλα σημεία σε όλη τη χώρα.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει συζητήσεις, παραστάσεις, εκθέσεις, μουσικές εκδηλώσεις και άλλες δράσεις που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας. Ανάμεσα στους περισσότερους από 200 διεθνείς καλεσμένους που θα συμμετάσχουν στο «SNF Nostos» 2026 συγκαταλέγονται ο πρωταθλητής NBA Γιάννης Αντετοκούνμπο, ο σπουδαίος κωμικός Τζον Κλιζ, ο χαρισματικός ηθοποιός Γουίλεμ Νταφό, ο γκραν μετρ του σκακιού Γκάρι Κασπάροφ, η ηθοποιός Νία Βαρντάλος και άλλοι.

Η είσοδος είναι ελεύθερη.

ΑΠΕ-ΜΠΕ